پیوند هند و افغانستان از روزنه تحقیقات عرفانی

"عرفای افغانستان در هند" نام کتابی است که عمدتا به اشتراکات میان دو فرهنگ بزرگ شبه‌قاره و زبان فارسی اختصاص یافته است. نویسنده کتاب "‌عرفای افغانستان در هند" دکتر محمدالله افضلی سال‌های متمادی در سفارت افغانستان در هند فعالیت کرده و در این کشور نیز دکترای ادبیات فارسی گرفته است.

این کتاب محصول حضور نویسنده و آشنایی او با این کشور از نظر قدامت و تاریخ و فرهنگ هم‌سنگ با آریانای بزرگ است. نویسنده در بخشی از کتاب با اشاره به این دو نام بر قدامت و پیشینه مشترک فرهنگی آنها صحه می‌گذارد: "نام‌های هند و آریانا از دیرباز برای همگان آشنا است. این دو واژه که به کهن ترین سرزمین‌های مشرق زمین اطلاق می‌گردد در وهله نخست اشتراک زبانی و به دنبال آن همخوانی فرهنگی، عنعنات و باورهای دیرپای مردمانی را تداعی می‌کند که اساس تمدنی واحدی را دارا بودند."

مقدمه‌ها

کتاب "عرفای افغانستان در هند" با دو مقدمه آغاز می‌شود. یکی از پروفسور شریف‌حسین قاسمی از استادان دانشگاه دهلی هند که عمدتاً تلاش ورزیده اهمیت پرداختن به چنین موضوعی را نشان دهد. او می‌نویسد: "مناسبات هند و افغانستان در زمینه عرفان و تصوف موضوعی است که اهمیت و ارزش تاریخی، مذهبی و اجتماعی دارد. تردیدی نیست که اولین عرفایی که هند را برای فعالیت‌های عرفانی خود برگزیدند، از ناحیه گسترده خراسان بودند که قسمتی از آن اکنون افغانستان را تشکیل می‌دهد".

دومین مقدمه را نویسده کتاب، محمدالله افضلی، نگاشته که بازهم بر اهمیت کتاب تاکید رفته ولی افزون بر آن به مآخذی اشاره شده که در مورد زندگی و اندیشه عرفای افغانستان در کتابخانه‌های هند وجود دارد و نویسنده با مراجعه به این مآخذ توانسته اثر فعلی را پدید آورد. در همین حال نویسنده اذعان دارد که این اثر را نه برای هویت‌سازی بل برای هویت‌یابی تالیف کرده‌است. چیزی که به باور نویسنده در طول سده‌ها غبار فراموشی بر آن نشسته یا به دلیل کم‌توجهی از نظرها پنهان بوده‌است.

محتوا

کتاب "عرفای افغانستان در هند" شامل چهار فصل جداگانه است که هر یک با نام مشخص حوزه‌ای از این گستره بزرگ دینی-فرهنگی را وجهه همت خود قرار داده است. در فصل نخست به نام تصوف اسلامی نویسنده تلاش کرده سیر تصوف و عرفان اسلامی را از نخستین سال‌های شکل‌گیری تا به امروز با فراز و فرودهای آن در صفحاتی کوتاه پی بگیرد.

دومین فصل به روابط افغانستان و هند در ازمنه تاریخی می‌پردازد که شاید از جالب‌ترین فصل‌های این اثر باشد. از آن جایی که کتاب "عرفای افغانستان در هند" قرن‌های ۱۳ تا ۱۸ میلادی را بررسی می‌کند در این فصل به نکات تاریخی و سیاسی جالبی در مناسبات دو کشور پرداخته شده‌است. نویسنده کتاب در این فصل ضمن یادآوری از برخی حوادث تاریخی و یورشگری برخی حاکمان افغانستان به شبه‌قاره، چهره دیگر این سکه را نیز به نمایش می‌گذارد که تمدن‌سازی و فرهنگ‌پروری از ویژگی‌های آن بوده‌است.

فصل سوم عمدتا به معرفی عرفایی می‌پردازد که از افغانستان به هند رفته‌اند. نویسنده دست‌کم بیش از پنجاه تن را معرفی می‌کند که سرهنگان اندیشه و تفکر عرفانی‌اند. افرادی چون شیخ معین‌الدین چشتی، شیخ بدرالدین غزنوی، شیخ برهان‌الدین بلخی، شیخ احمد معشوق قندهاری و ده‌ها نام دیگر، با کوتاه‌نوشت زندگی، آثار و فعالیت‌های آن‌ها.

فصل چهارم کتاب به بررسی، ارزیابی و نتیجه‌گیری پرداخته و نشان داده‌است که چنین تحقیقی در حوزه روابط دو کشور برای نخستین بار سامان گرفته و بدون شک خالی از کاستی نخواهد بود. به همین دلیل نویسنده نیاز بررسی‌های بیشتر و جامع‌تر را منتفی نمی‌داند.

ویژگی‌های کتاب

مهم‌ترین ویژگی کتاب "عرفای افغانستان در هند" این می‌تواند باشد که برای اولین بار چنین تحقیقی صورت گرفته و از بخش مهمی از تاریخ و روابط فرهنگی و زبانی دو کشور پرده بر می‌دارد. شاید ده‌ها کتاب در مورد روابط سیاسی و فرهنگی افغانستان و هند به زبان‌های مختلف و از جمله فارسی نوشته شده باشد ولی کمتر در این کتاب‌ها به موضوعی چون عرفان توجه ویژه صورت گرفته‌است.

ویژگی دیگر کتاب این است که با فصل‌بندی دقیق و محققانه برای آنانی که با عرفان و تصوف اسلامی کمتر آشنایی دارند، می‌تواند به عنوان کتابی پایه شناخته شود و آن‌ها را از آثار مشابه بی‌نیاز سازد. نثر آقای افضلی نیز در کتاب "عرفای افغانستان در هند" نثری روان، ساده و یک‌دست است و این خود از دیگر ویژگی‌های کتاب می‌تواند به شمار رود.

کاستی‌ها

بدون تردید هر اثری همان گونه که می‌تواند مزیت‌هایی داشته باشد، باکاستی‌هایی نیز همراه است. هر اثری معطوف به آینده است و به همین دلیل نمی‌تواند کامل باشد.

وقتی "عرفای افغانستان در هند" را می‌خوانی بی‌مهابا چند "کاش!" ذهنت را به عنوان خواننده می‌آزارد. کاش از آثار عرفای معرفی شده اعم از نثر و نظم برش‌های در کتاب لحاظ می‌شد.

کاش اگر تصاویری از این شخصیت‌ها در دسترس بود در کتاب می‌آمد. کاش فصل "روابط افغانستان و هند در طول سال‌ها" به دلیل اهمیت سیاسی و تاریخی آن بیشتر واکاوی می‌شد و کاش در امر ویرایش و غلط‌‌‌‎‌زدایی‌های چاپی دقت بیشتر صورت می‌گرفت.

شناسانامه:

عرفای افغانستان در هند (از قرن ۱۳ تا ۱۸ میلادی)

نویسنده: دکتر محمدالله افضلی

ناشر: مرکز مطالعات استراتژیک وزارت خارجه

ویراستار: مهدی عارفی

طراح روی جلد و برگ‌آرا: مرکز گرافیک کلک

چاپ: مطبعه شبیر

نوبت چاپ: اول ۱۳۹۳

تیراژ: ۱۰۰۰

قیمت:۲۰۰ افغانی