افغانستان و چالش مقابله با حوادث طبیعی

در یک ماه گذشته افغانستان شاهد وقوع چندین حادثه طبیعی در شمال، غرب، مرکز و شمال شرق این کشور بود.

جاری شدن سیل در ولایت‌های شمالی جوزجان، فاریاب و سرپل و ولایت غربی بادغیس هزاران خانه را ویران و باعث مرگ بیشتر از صد نفر شد.

یک هفته بعد رانش زمین در ولایت شمال شرقی بدخشان صدها خانه را درکام زمین فروبرد و صدها کشته و هزاران آواره به جا گذاشت.

اکنون در ولایت مرکزی بامیان احتمال رانش زمین ده‌ها خانواده را آواره کرده و مقامات مبارزه با حوادث در ولایت هرات در غرب افغانستان نیز به مردم هشدار داده‌اند که در روزهای آینده احتمال بارندگی شدید و جاری شدن سیلاب وجود دارد.

حوادث طبیعی مهم در افغانستان

افغانستان کشور محاط به خشکی است که میزان بروز حوادث طبیعی همانند زلزله، رانش زمین، برف‌کوچ(بهمن)، طوفان، سیل در کنار زمستان‌های سرد و طاقت فرسا و خشکسالی در آن بسیار بالا است.

آمارهای تقریبی نشان می‌دهد که از سال ۱۹۷۰ تا سال ۲۰۱۲، حدود ۹ الی ۲۰ هزار نفر در اثر زلزله در این کشور کشته شده‌اند، جاری شدن سیل نیز ۳۹۶ الی ۵۹۷ میلیون دلار به این کشور خسارت رسانده و خشکسالی به ۶ الی ۹ میلیون نفر در این سالها آسیب‌های جانی و اقتصادی وارد کرده است.

تنها در سال ۲۰۱۲ حدود ۳۸۳ حادثه طبیعی در این کشور رخ داده که به بیش از ۲۵۸ هزار نفر در ۱۹۵ ولسوالی صدمه وارد کرده است. وقوع این حوادث باعث مرگ ۴۷۹ نفر شده و بیش از ۲۹ هزار خانه را نیز ویران کرده است.

افغانستان دوازدهمین کشور زلزله‌خیز جهان است.

مقام بیست و دوم جهان را از نظر خشکسالی دارد و جایگاه بیست و چهارمین کشور سیل‌خیز جهان را از آن خود کرده است.

از نظر رانش زمین نیز در جایگاه سی‌ام جهان قراردارد و هشتاد و دومین کشور طوفان‌خیز جهان است.

رشته کوه هندوکش، افغانستان را به یکی از مناطق زلزله‌خیز جهان تبدیل کرده و میزان وقوع زلزله در ولایت‌های شمال شرقی افغانستان همانند تخار و بدخشان به دلیل قرار گرفتن در ارتفاعات این رشته کوه به مراتب بیشتر از سایر نقاط این کشور است.

افغانستان به دلیل اقلیم ویژه‌اش کشوری سیل‌خیز نیز به حساب می‌آید.

از اواخر ماه فوریه هر سال به دلیل آب شدن برف‌ها و بارش باران بهاری جاری شدن سیلاب در مناطق مختلف این کشور شروع می‌شود و تا ماه ژوئیه ادامه می‌یابد.

۲۱ ولایت از ۳۴ ولایت افغانستان در مقابل سیلاب و رانش زمین از آسیب‌پذیری بیشتر برخوردار اند و در ولایت‌های شرقی و شمال شرقی میزان آسیب‌پذیری در مقابل سیلاب و رانش زمین بیشتر از سایر ولایت‌ها است.

۱۵ ولایت جنوبی، جنوب غرب، شمالی و بخشی از ولایت‌های مرکزی افغانستان نیز در مقابل خشکسالی آسیب پذیر هستند.

ولی تحقیقات نشان داده که ۷۵ درصد از زمین‌های شمالی، غربی و جنوبی به این دلیل که بیابان‌زدایی نشده با خشکسالی حاد مواجه می‌شوند.

مکانیسم مقابله با حوادث طبیعی در افغانستان

فقر فزاینده و عدم آگاهی مردم از حوادث طبیعی در این کشور باعث شده که مکانیسم مقابله با حوادث طبیعی در این کشور همواره بعد از وقوع حادثه به منظور نجات جان قربانیان باشد.

کمتر اتفاق افتاده که حوادث طبیعی در این کشور قبل از وقوع آن پیش‌بینی شود و یا برنامه لازم برای جلوگیری از وقوع آن و یا اقدامی برای کاهش میزان خسارت و خطرات آن صورت گیرد.

اولین نهاد مبارزه با حوادث طبیعی در سال ۱۳۵۲ در زمان رئیس جمهوری محمد داوود، بعد از بروز خشکسالی‌های حاد در شمال این کشور در ساختار نهاد ریاست جمهوری افغانستان ایجاد شد. ولی این نهاد تاکنون از ظرفیت و قوت لازم برای جلوگیری، عکس العمل و یا برنامه‌ریزی برای مقابله با حوادث برخوردار نیست.

تلاش اداره ملی مبارزه با حوادث افغانستان هنوز فقط به ثبت حوادث طبیعی و کمک‌رسانی به افراد بعد از حادثه متمرکز است.

نبود ظرفیت لازم در این اداره و نداشتن تجهیزات پیشرفته نجات و جستجو، باعث شده که در خیلی از موارد این اداره در روند کمک‌رسانی به قربانیان نیز توانایی لازم را نداشته باشد.

چالش‌های عمده برای مقابله با حوادث

اداره ملی مبارزه با حوادث طبیعی افغانستان ۳۶۰ کارمند دارد که ۱۵۸ نفر آنها در ولایت‌های این کشور مشغول به کار هستند.

منتقدان اداره مبارزه با حوادث طبیعی افغانستان می‌گویند اغلب این کارمندان فاقد دانش تخصصی در زمینه مبارزه با حوادث طبیعی هستند و علاوه بر آن در ساختار و مدیریت این اداره نیز مشکلات جدی دیده می‌شود.

افغانستان بیش از ۳۶۰ ولسوالی دارد که نشان می‌دهد این نهاد در تمام ولسوالی‌های این کشور نماینده ندارد.

بر اساس گفته تعدادی از نهادهای فعال در عرصه مبارزه با حوادث در خیلی از موارد میزان زیان‌های رسیده و شمار تلفات نیز به دلیل دریافت کمک بیشتر، نادرست و غیر واقعی گزارش می‌شود.

افغانستان یکی از کشورهایی است که در دانشگاه‌هایش رشته مبارزه با حوادث طبیعی تدریس نمی‌شود. در سال‌های اخیر این رشته در دانشگاه کابل ایجاد شده که هنوز به دلیل نداشتن استاد و عدم اطلاع‌رسانی در راستای اهمیت برای شاگردان، این رشته از استقبال لازم برخوردار نشده است.

اطلاع رسانی شرط اساسی موفقیت در راستای مبارزه با حوادث طبیعی است. در افغانستان در مدارس و سایر نهادهای آموزشی به این موضوع پرداخته نشده و اطلاع رسانی لازم در این زمینه صورت نگرفته است.

افغانستان فاقد بانک اطلاعاتی سراسری درباره حوادث طبیعی است.

ارقام دقیقی از میزان وقوع حوادث طبیعی که سالانه در این کشور اتفاق می‌افتد و میزان خسارت جانی و مالی ناشی از آن، وجود ندارد.

در اغلب کشورهای جهان سیستم اطلاعات جغرافیایی (GIS) برای مشخص کردن مناطقی که با حوادث طبیعی تهدید می‌شود وجود دارد، ولی افغانستان تا به حال قادر نشده که معلومات جامع، از مناطق حادثه‌خیز جمع‌آوری کند و یا به صورت تاریخی میزان حوادث طبیعی رخ داده در مناطق مختلف را ثبت نماید.

افغانستان همچنین فاقد سیستم هواشناسی سراسری و سیستم هشدار قبلی در زمینه حوادث طبیعی است.

رابطه تنگاتنگ فقر و حوادث طبیعی

افغانستان کشوری است که بیش از ۹ میلیون شهروند آن زیر خط فقر زندگی می‌کنند.

فقر فزاینده در این کشور سرنوشت این مردم را به صورت مستقیم با محیط زیست گرده زده است.

براساس آمار موجود ۱۰۰ درصد سوخت‌هایی که در سال ۲۰۰۳ در افغانستان استفاده می‌شد، سوخت‌های جامد بود.

مردم افغانستان برای پخت و پز و گرم کردن منازل به سوخت‌هایی از قبیل چوب، ذغال سنگ، فضولات حیوانی و هیزم وابسته‌اند.

تامین انرژی به این گونه، به معنی قطع جنگل و گیاهان چراگاه‌ها و دشت‌ها است که خود باعث کاهش پوشش گیاهی شده و می‌تواند سبب رانش زمین، جاری شدن سیل و بروز خشکسالی شود.

در سفر چند روز قبل حامدکرزی، رئیس جمهور افغانستان به بدخشان، مردم محلی مدعی شدند که دلیل اصلی رانش تپه‌های روستای آب باریک ولسوالی که باعث خسارت جانی و مالی برای مردم این روستا شد، قطع ریشه‌های گیاهان دارویی توسط مردم محل و فروش آن برای تامین مایحتاج زندگی شان بود.

روند قطع جنگل‌ها نیز به دلیل تامین سوخت، قاچاق به خارج افغانستان و استفاده داخلی، میزان پوشش جنگل را در این کشور با خطر جدی روبرو کرده است.

در سال ۲۰۰۳ میلادی ۱.۶ میلیون هکتار جنگل درافغانستان وجود داشت که در سال ۲۰۰۸ به ۱.۳ میلیون هکتار کاهش یافت.