رمز و رازهای موفقیت مخابرات در افغانستان

توسعه شبکه مخابرات افغانستان در یک دهه گذشته غیر قابل پیش بینی بوده است و اکنون نیز توسعه این بخش با رشد فزاینده‌ای روبرو است.

رشد مخابرات و فن‌آوری اطلاعاتی افغانستان در ده سال گذشته به گونه‌ای بوده است که براساس اعلام وزارت مخابرات افغانستان اکنون ۸۶ درصد مناطق مسکونی این کشور تحت پوشش مخابراتی قرار دارد و حدود ۷۲ در صد از جمعیت ۲۸ میلیونی افغانستان از تلفن همراه و ثابت استفاده می‌کنند.

کاربران تلفن همراه و ثابت اکنون به ۲۲ میلیون نفر می‌رسد و بیشتر از دو میلیون نفر به خدمات انترنتی دسترسی دارند. استفاده کنندگان انترنت به دلیل کاهش قیمت آن روز به روز افزایش می‌یابد. در سال ۲۰۰۲ قیمت یک میگابایت انترنت در افغانستان ۵۰۰۰ دلار آمریکایی بود و اکنون به ۹۷ دلار کاهش یافته است.

شهروندان افغان در سال‌های ۲۰۰۰ و ۲۰۰۱ میلادی برای تماس با بستگان خود به خارج از این کشور، مجبور بودند به کشورهای همسایه ایران و بیشتر پاکستان سفر کنند. ولی با سرمایه گذاری ۱.۷ میلیارد دلاری که در این بخش در ده سال گذشته شد، اکنون مردم در نقاط دور دست افغانستان به خدمات مخابراتی دسترسی دارند.

علاوه بر خدمات مخابراتی، شرکت‌های مخابراتی در حال عرضه خدمات نسل سوم انترنتی ، ۳G، می‌باشند و هر روز نیز تعداد این شرکتها افزایش می یابند. این روند توانسته است سهولتهای زیادی را در زندگی روز مره افغانها ایجاد کند.

مقام‌های افغان در وزارت مخابرات می‌گویند، در حال حاضر نرخ مکالمات تلفنی در این کشور به استثنای هند و پاکستان، نسبت به همه کشورهای منطقه ارزانتر است.

اکنون این سئوال مطرح است، با توجه به روند کٌند توسعه دیگر بخشها در افغانسان چه رازی در پشت توسعه این بخش نهفته و عامل این رشد چه است؟

دخالت معقول دولت

دخالت دولت افغانستان برای جذب سرمایه‌گذاری در این بخش معقول و مناسب بوده است که در دیگر بخشها ما کمتر شاهد آن بوده‌ایم.

از سال ۲۰۰۲ تاکنون، دولت در ایجاد زیرساختاهای مناسب مخابراتی تلاش جدی کرده است که می‌توان به ایجاد شبکه امواج کوچک الکترو مغناطیسی (Microwave) که قادر به ارائه خدمات مخابراتی بیسیم هستند، اشاره کرد.

علاوه بر آن کارگذاری شبکه فایبرنوری یا کابل نوری با سرمایه ۱۳۰ میلیون دلاری مشترک دولت و بانک جهانی از دیگر کارها در این راستا بوده است. این شبکه افغانستان را قادر ساخته است تا تمام ولایت‌ها و شهرهای این کشور را با کشورهای همسایه وصل کند.

علاوه بر آن دولت برای تحت پوشش قرار دادن مناطق دور دست، که به دلیل نبود مشتری و امنیت لازم، برای شرکت‌های مخابراتی سود‌آور نیست، نصب حدود ۲۴۰ آنتن مخابراتی را با شرکت‌های مخابراتی قرارداد کرده که این نیز نوعی حمایت دولت از بخش خصوصی در راستای توسعه خدمات مخابراتی است.

قوانین و سیاست گذاری مناسب

دولت برای ایجاد سهولت در زمینه سرمایه گذاری تلاش کرده که قوانین مخابراتی را با معیارهای بین المللی تدوین و حتی سیاست‌گذاری دولت نیز در این به گونه‌ای است که زمینه فعالیت را برای تعداد زیادی از شرکتهای خصوصی مخابراتی در کشور فراهم ساخته است.

تلاش‌های دولت افغانستان در راستایی دسترسی همگانی به خدمات مناسب و با کیفیت مخابراتی باعث شد، که این کشور در سال ۲۰۱۱ از سوی انجمن جهانی مبایل GSM برنده جایزه این نهاد اعلام شود.

خصوصی بودن

اگرچه خصوصی‌سازی در افغانستان یک پدیده نو پا است و افغانستان در این زمینه تجربه زیادی ندارد، ولی یکی از عوامل رشد مخابرات افغانستان خصوصی بودن آن است. مخابرات افغانستان از نظر داشتن قوانین و مقررات مخابراتی به گونه‌ای است که قسمت عمده آن به بخش خصوصی واگذار شده‌است.

روند خصوصی‌سازی درعرصه مخابرات افغانستان با توجه به عنصر رقابت بازار، از یک طرف باعث افزایش بهروری کارمندان شده و از سوی دیگر زمینه فساد را کاهش داده است؛ در نتیجه یک نظام مخابراتی کارا عرض اندام کرده است.

شرکت‌های مخابراتی افغانستان با تشخیص اولویت مشتریان و رعایت اصل رقابت در بازار توانسته‌اند که به صورت عملی و فنی عنصر رقابت را نیز رعایت کنند. این روند باعث شده که تمام شرکتهای خصوصی در تلاش باشند تا بهترین خدمات را ارائه کنند که خود باعث پیشرفت های چشم گیری این شرکتها و مطرح شدن افغانستان در سطح بین المللی شود.

سرمایه گذاران بین المللی

حضور شرکت های مخابراتی بین‌المللی و سرمایه گذاری آنان در بخش مخابرات خود یکی از عوامل رشد مخابرات افغانستان قلمداد می شود. این شرکت ها با تجربه‌های جهانی خود وارد بازار مخابرات افغانستان شدند و بازار مخابرات افغانستان را نیز به یک صحنه رقابتی تبدیل کردند که در نتیجه رشد این شرکتها را با معیارهای بین المللی در پی‌داشت.

حضور شرکتهای بین المللی از یک طرف به پیشرفت و توسعه مخابرات افغانستان کمک شایانی کرد و از سوی دیگر، سود سرشاری را از بازار بی‌رقیب افغانستان به کیسه صاحبان این شرکت‌ها واریز کرد.

شرکت‌های مخابراتی روشن، گروه ام. تی. ان، اتصالات و افغان بیسم که شرکت‌های پیشتاز مخابراتی این به حساب می‌آیند، در ترکیب خود سرمایه‌گذاران شرکت‌های مخابراتی بین المللی را دارند. روش کار این شرکت‌های بین المللی تجارب و معیارهای بین المللی را در عرصه مخابرات به افغانستان انتقال داده‌است. آنان برای ادامه حضور و بدست آوردن سود تمام فعالیت شرکتهای شریک و رقیب را به طور منظم ارزیابی و با توجه به آن سیاست گذاری می‌کنند.

با توجه به تمام دستاوردهای که این شرکت‌ها داشته، چالشهای زیادی نیز فرا روی فعالیت آنها قراردارد. عدم توجه به این روند می تواند رشد صنعت مخابرات افغانستان را در آینده با چالش روبرو کند. که عوامل زیر را می توان از جمله چالشهای مهم بخش مخابرات در افغانستان به حساب آورد.

امنیت

نبود امنیت، علاوه بر سایر بخشها بر صنعت مخابرات افغانستان نیز سایه افگنده است. رشد مخابرات در مناطق دور دست بدون تامین امنیت ناممکن خواهد. ادامه گسترش شبکه کابل نوری در سراسر افغانستان به تامین امنیت بستگی کامل دارد.

یکی از عوامل افزایش نرخ مکالمات تلفنی نیز پدیده است که شرکتهای مخابراتی مجبورند برای تامیت امنیت آنتن‌های مخابرات محافظ استخدام کنند که این خود هزینه جانبی را افزایش می‌دهد.

گرچه گسترش شبکه مخابراتی باعث شده که نیروهای مخالف مسلح دولت افغانستان نیز در ده سال گذشته از این فن‌آوری استفاده لازم را کنند.

بومی نبودن کارمندان فنی

با توجه به فعالیت ده ساله شرکتهای مخابراتی در افغانستان متاسفانه تاکنون توجه لازم به آموزش کارمندان فنی که بتواند جایگزین کارمندان خارجی این شرکتها شود، صورت نگرفته است.

اکنون در بخش فنی، شرکت‌های مخابراتی از متخصصین خارجی استفاده گسترده صورت می‌گیرد. این شرکت‌ها برای ارائه خدمات با کیفیت در شرایط رقابتی مجبورند به منظور رقابت در بازار از کارمندان فنی خارجی استفاده کنند. تاکنون تلاشی صورت نگرفته که با آموزش کارمندان افغان ظرفیت‌های فنی خارجی در این کشور بومی شود.

برای ادامه رشد پایدار شرکتهای مخابراتی در آینده نیاز است که به آموزش کارمندان افغان توجه لازم صورت گیرد. وزارت آموزش عالی برای آموزش نیروی حرفه‌ای و متخصص، رشته‌های را در دانشگاه راه‌اندازی کند و وزارت مخابرات نیز به ایجاد آموزشگاه‌های فنی و حرفه‌ای همت بگمارد و این موضوع به یکی از اولویت‌ها تبدیل شود.

دخالت نادرست دولت

تجارب نشان داده که دخالت دولت در امور خصوصی‌سازی به صورت نادرست و غیر منطقی می‌تواند مانع رشد سکتور خصوصی شود. همواره دخالت دولت در این زمینه باید در راستای همکاری، حمایت و نظارت از بخش خصوصی باشد که متاسفانه دولت افغانستان در این زمینه از تجربه لازم بر خوردار نیست.

اکنون این خطر احساس می‌شود که دخالت دولت به شیوه‌های نامعقول باعث توقف رشد مخابرات مطابق با الگوهای خصوصی‌سازی در کشور شود. دولت باید تلاش کند که نظارت و حمایت از این بخش را به طور همزمان در نظر داشته باشد و در این صورت است که ما شاهد شکوفایی هرچه بیشتر سکتور خصوصی در حوزۀ مخابرات خواهیم بود.