نوروز و چالشهای سیاسی و مذهبی در افغانستان
- نویسنده, ایوب آروین
- شغل, بیبیسی
جشن نوروز در افغانستان علیرغم چالشهای سیاسی، مذهبی و سلیقهای که بر سر راه آن وجود دارد، به صورت گستردهای برگزار میشود.
نوروز به طور عمیقی در فرهنگ مردم افغانستان ریشه دارد و مردم این کشور مانند دیگر کشورهایی که نوروز را به عنوان آغاز سال نو جشن میگیرند، بزرگداشت میکنند.
نوروز در افغانستان همواره با سفرهای نوروزی از شهرهای مختلف به شهر مزار شریف در شمال این کشور به همراه است. شهر مزار شریف، به عنوان محل برگزاری بزرگترین مراسم نوروز در افغانستان، به طور سنتی پایتخت نوروز در این کشور شمرده میشود.
نوروز در مزار شریف به گونه رسمی در آرامگاه منسوب به حضرت علی با حضور مقامهای دولتی برگزار میشود، ولی در عمل این جشن در میان مردم بیش از چهل روز ادامه مییابد.
در کابل هم زیارت سخی، که آن هم منسوب به حضرت علی است، مرکز اصلی جشن نوروز است و در روز نوروز این جشن به گونه رسمی برگزار میشود.
کمپیرک
در ولایتهای مرکزی افغانستان، به ویژه بامیان و دایکندی، نوروز با به راه افتادن کاروان "کمپیرک" (مشابه به حاجی نوروز) از سوی مردم روستایی برگزار میشود.
کمپیرک نمادی از قدرت طبیعت و نیکوکاری است. او مردی است که با لباس رنگین همراه با کاروانی از خدم و حشم و فرزندانش به راه می افتد و "لشکر زمستان" را به زانو در میآورد، کمک جمع میکند و آن را در اختیار گروهی قرار میدهد که به افراد نیازمند توزیع کند.
کمپیرک با زبان فصیح کتابی و به سبک قدیمی مشابه به تاریخ بیهقی صحبت میکند و گاه شعر میخواند. ریشی دراز و کلاه بلندی دارد و تسبیح میاندازد. کمپیرک از روستایی به روستایی میرود و نمایش تمام عیاری را برگزار میکند.
در هرات در غرب افغانستان هم جشن نوروز به گونه گستردهای برگزار میشود. در این شهر مردم در نخستین چهارشنبه سال نو از به محلات تفریحی و عمدتاً باغها و دامنههای کوهها میروند.
در دیگر مناطق افغانستان هم نوروز به شیوههای خاص این مناطق برگزار میشود.
'جشن دهقان'
ولی نوروز از دهها سال به این سو در این کشور با چالشهایی به همراه بوده است. هر چند از گذشتههای دور تقویم رسمی افغانستان خورشیدی است که بر اساس آن نوروز آغاز سال نو است، ولی در مواردی تلاشهایی صورت گرفته که نوروز از تقویم حذف شود.
در چند دهه اخیر هر از گاهی "جشن دهقان" به عوض جشن نوروز در کشور عنوان شده و از سوی دولت با همین نام در روز نوروز برگزار میشود.
احمد ضیا رفت، استاد دانشگاه کابل در این مورد گفت: "چند دهه پیش، در زمان سلطنت محمد ظاهر شاه، تلاش شد که به جای نوروز جشن دهقان مطرح شود. این به نحوی کوششی بود در جهت زدودن فلسفه نوروز و جایگزین کردن رسم دیگری با نام دیگری که با انگیزههای سیاسی صورت گرفت."
جشن دهقان که همزمان با حذف اعلام نشده نوروز از تقویم کشور مطرح شد، عمدتاً شامل مراسم غرص کردن نهال است که با حضور مقامهای دولتی برگزار میشود.
هنوز هم "جشن دهقان" در میان سنتهای نوروزی در افغانستان وجود دارد و نوروز در محله "بادام باغ"، مزارع تحقیقاتی دولتی در شمال شهر کابل، با تاکید ویژهای بر جشن دهقان برگزار میشود.
'میله گل سرخ'
جشن نوروز در شهر مزار شریف، پایتخت تاریخی و سنتی نوروز در افغانستان هم در چند دهه اخیر با چالشهایی به همراه بوده است.
صالح محمد خلیق، رئیس اداره اطلاعات و فرهنگ بلخ میگوید در زمان سلطنت محمد ظاهر "میله گل سرخ" جایگزین جشن نوروز در مزار شریف شد و در حال حاضر هم اصطلاح "میله گل سرخ" کاربرد زیادی دارد.
آقای خلیق به این نظر است که عنوان کردن "میله گل سرخ" به عوض نوروز تلاشی بوده برای حذف نوروز از فرهنگ مردم. آقای خلیق گفت که اصلاً نوروز یک "میله" نیست و خود "میله" هم واژهای است که در فرهنگ نوروزی جایی ندارد.
رئیس اطلاعات و فرهنگ بلخ افزود که "جشن گل سرخ" بخشی از مراسم نوروز است که به گونه ویژه در مزار شریف برگزار میشود و البته این کل جشن نوروز نیست.
'حرام'؟
گروه طالبان در زمان حاکمیت خود در سالهای ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۰ خورشیدی، برگزاری جشن نوروز را "حرام" اعلام کرد. گروه طالبان جشن نوروز را مغایر اصول اسلامی دانست و با برگزار کنندگان آن به شدت برخورد کرد. این گروه حتی تقویم شمسی را به تقویم قمری تغییر داد.
ولی شماری از مردم، جشن نوروز را علیرغم مخالفت طالبان در مناطق مختلف، از جمله مزار شریف و کابل برگزار کردند. حتی در مناطق مرکزی برگزاری جشن نوروز با راه افتادن کاروان "کمپیرک" به نحوی مخالفت علنی با حکومت سختگیرانه طالبان شمرده میشد.
هرچند دولت کنونی افغانستان متعهد شده که با توجه به بینالمللی شدن نوروز از سوی سازمان ملل، نوروز امسال را با شکوه بیشتری برگزار کند، ولی چالشهایی هنوز هم وجود دارد.
در آخرین جمعه سال ۱۳۸۸ خورشیدی، شماری از روحانیون در نماز جمعه مساجد شهر کابل بر "غیراسلامی" بودن جشن نوروز تاکید کردند. برخی از آنان اظهارات تندی علیه نوروز کردند و از نمازگزاران خواستند که آن را جشن نگیرند.
ولی محمد یاسین علوی، متولی و رئیس زیارت سخی در غرب کابل میگوید مخالفت با نوروز ریشه مذهبی ندارد و مخالفان نوروز بر اساس "منافع شخصی" خود با نوروز مخالفت میکنند.
آقای علوی گفت: "ما نوروز را به گونه مذهبی برگزار میکنیم. کجای این مراسم جای تکفیر دارد؟ شما بیایید و از نزدیک ببینید، چه عمل مغایر اسلام در این جا یا مزار شریف انجام میشود؟"
او افزود که به همین دلیل است که در افغانستان جشن نوروز عمدتاً در اماکن مذهبی برگزار میشود. هنوز در بخشهایی از مناطق افغانستان جشن نوروز برگزار نمیشود و اگر میشود هم بیشتر بر محور امور کشاورزی و محیط زیست متمرکز است.
