گفتگوهای صلح افغانستان؛ چه خواهد شد؟

تاریخ افغانستان در اوایل ماه جاری بر صدر میز مذاکرات صلح جا گرفت. افغان‌هایی که دشمن هم بودند رسما برای نخستین بار روبروی هم نشستند تا به جنگی که موسوم به "مرگبارترین جنگ" در جهان شده، پایان دهند.

معصوم استانکزی، مردی با ریش جوگندمی که به ریاست هیات افغانستان انتخاب شده، او نه سال قبل از یک سوءقصد جان سالم به در برد، با اشاره به اعضای مذاکره کننده دولت می‌گوید "برنامه را از سمت چپ (سمتی که هیات طالبان نشسته اند) آغاز می‌کنیم."

از آن طرف میز در گوشه‌ دیگری از سالن هتل مجلل قطری، یک استانکزی دیگر با صدای بلند و پوزخند در پاسخ می‌گوید: "شما همیشه کارها را از سمت چپ انجام می‌دهید،" او عباس استانکزی، معاون تیم طالبان است که ادامه می‌دهد که "ما مجاهدین همیشه از راست شروع می‌کنیم."

در یک لحظه، در همان لحظات نخست، آورندگان صلح به روزهایی برمی‌گردند و اشاره می‌کنند به دست‌کم ۳۹ سال گذشته که تابلوهایی که بر روی آن آمده بود که کمونیسم یا اسلام- یک جنگ خشونت‌بار واژه‌ها که به تهاجم شوروی در سال ۱۹۷۹ منجر شد؛ آتشی که تا امروز در سراسر افغانستان می‌کشد و شعله می‌کشد.

تاریخ در این گفتگوها کارت بازی خود را دارد که هم احساسی است و هم تاریخی. ۴۲ مذاکره کننده، به شمار سال‌های دردناک جنگ، مامور شده اند تا وظیفه هرکول‌وار ورق را برگردانند.

مصاحبه‌های رسمی و صحبت‌های غیررسمی طی ده روز نخست دور اول مذاکرات بین دو طرف در دوحه پایتخت قطر همزمان نشانه‌هایی از پیشرفت‌های امیدوارکننده و اختلافات قابل توجه را در مورد چشم انداز آینده پس از جنگ به همراه دارد.

در این مدت، خبرهایی از میدان‌های نبرد افغانستان، کیلومترها دورتر از محل برگزاری مذاکرات به مذاکره‌کنندگان می‌رسد.

فاصله آنها از رویدادها به اندازه فاصله آنها از مبایل‌های آنهاست که قابلیت رمزگذاری پیام‌ها را دارد، خواندن خبرها و پست‌های شبکه‌های اجتماعیی، خشم و نگرانی در هر دو طرف ایجاد می‌کند، به همین سبب فشارها را بر روی هیات مذاکره کننده تشدید می‌کند.

بنا به گزارش سازمان ملل تلفات غیرنظامیان در حال حاضر در سطح پایین‌تر از سال‌های اخیر است. اما تنها در یک روز، در چهار رویداد جداگانه ۲۰ زن و کودک کشته و ۳۹ تن دیگر زخمی شدند.

اولین کار در میز مذاکرات ایجاد فرمول "طرزالعمل و اصول کاری"، قواعدی و مقرراتی است که این مذاکرات را هدایت کند.

شماری از ۲۳ نکته ابتدایی طرزالعمل‌ها مثل شروع هر جلسه با تلاوت قرآن، ختم آن با دعا و همین طور احترام متقابل در همان ابتدا به سرعت حل وفصل شدند.

اما طالبان بلافاصله مساله بزرگتری را روی میز مذاکرات نهادند، غیرقابل پذیرش برای جانب مقابل، از جمله اصرار بر حل مسائل در چارچوب مذهب حنفی، یکی از چهار مذهب فقهی سنی، بدون اعطای حقوق برای جامعه شیعه که در مواد قانون اساسی افغانستان تسجیل شده است.

طالبان همچنین خواستار قرار دادن مذاکرات در زیرمجموعه توافقنامه آمریکا با طالبان اند که در ماه فوریه/فبروری سال جاری امضا شد.

اما، بعد از چند روز رایزنی و سکوت، گزارش‌هایی از پیشرفت‌ رسیده، "گرو‌های تماس" هر دو جانب باز هم نشستی داشتند.

بار معنایی واژگان به دو طرف مهم و متفاوت است. تیم حکومت از پایان "جنگ" صحبت کردند. طالبان آنچه را دولت جنگ می‌خواند به عنوان "مشکل" می‌بیند. دو طرف با کمی انعطاف واژه "منازعه" را قبول کردند.

مذاکره‌کنندگانی که از کابل، پایتخت آمدند، متوجه شدند که طالبان پس از یک سال مذاکرات ب مفصل و پر چالش با آمریکا، مهارت‌هایی را آموختند که حالا در حل مسائل به کارشان می‌آید.

نادر نادری، سخنگوی هیات مذاکره کننده دولت می‌گوید: "در واقع، این‌که ما ساعت‌ها به بحث روی مسائل می‌پردازیم، گامی به پیش است،" ما به مسئولیتی که روی دست داریم، متمرکز هستیم که به این جنگ پایان دهیم."

از طرفی دیگر، دکتر محمد نعیم، همتایش در هیات طالبان در صفحه توییترش به سه زبان فارسی، پشتو و انگلیسی نوشت: "امیدواری وجود دارد که توافق در مورد سایر نکات حاصل شود".

هر بار که با هیات‌ها سرخوردم، دیدم هر دو استانکزی همیشه، "بردباری" را همراه با لبخندی معنی‌دار ورد زبان دارند، در حالی که با عجله وارد یا خارج راهروی تو در توی سپید ویلای عربی می‌شوند؛ قسمتی از این راهروها برای مذاکرات تغییر کاربری داده شده است.

اما با وجود همه اقدامات امیدوارکننده پیش‌رو، این روند هنوز به‌شدت ریشه در بی اعتمادی عمیق و اتهامات متقابل دارد.

در حالی که هیات دولت افتخار به تیمی می‌کند که بازتاب دهنده تنوع و قوت جمهوری اسلامی افغانستان است، طالبان تیم مذاکره کننده عمدتا یک دست انتخاب کرده اند و خود را جانب قوی‌تر هم در میز مذاکره و هم در میدان نبرد می‌دانند؛ حسی که احتمالا از موافقتنامه‌ آنها با آمریکا در آنها ایجاد شده است. در موافقتنامه آمریکا حاضر شده از افغانستان خارج شود، و گروه طالبان متعهد شده اند که از خاک افغانستان تروریست‌ها استفاده نخواهند کرد، و سپس آماده صحبت‌های صلح با دولت افغانستان شدند.

مقام‌های طالبان حامیان اشرف غنی، رئیس جمهور افغانستان را متهم می‌کنند که در تلاش اند تا روند مذاکرات را برهم بزنند به این امید که با روی کار آمدن اداره جدید در آمریکا هدف تغییر خواهد کرد.

از طرف دیگر، افغانها نگرانند که طالبان در مسائل بنیادی از زمان حاکمیت سختگیرانه در سال‌های دهه ۱۹۹۰ هیچ تغییری اساسی نکرده اند.

حبیبه سرابی، یکی از چهار زن عضو هیات افغانستان که از اقلیت شیعه هزاره است گفت که "ما حالا آب را امتحان می‌کنیم، عمق آبها عمیق است."

در بیانیه‌های عمومی و در صحبت‌های شخصی، طالبان از نظام اسلامی صحبت می‌کنند که "اسلامی‌تر" از نظام فعلی جمهوری اسلامی افغانستان باشد.

یک عضو هیات طالبان در پاسخ به سوال من درباره انتخابات گفت که "هنوز زود است که در این باره صحبت شود،" اما او فورا تمامی انتخابات‌های گذشته افغانستان را که با تقلب همراه بوده، بی‌اعتبار خواند.

وقتی از او در باره دموکراسی پرسیدم، او به خنده افتاد.

حقوق زنان موضوع داغ بنیادی دیگر است. از طالبان مکررا در این باره سوال شده و با اصرار تکرار کردند که به زنان و دختران تمامی حقوق شان داده خواهد شد.

مکررا از طالبان خواسته شده که زنان را در تیم مذاکره کننده خود شامل بسازند.

یک طالب در پاسخ به سوالم درباره زنان در تیم مذاکره کننده طالبان گفت که "هنوز جنگ ادامه دارد، پس ما باید زنان را حمایت و حفاظت کنیم،" او افزود که "وقتی صلح باشد، آنها همه‌ای حقوق شان در چارچوب اسلام از جمله آموزش و کار را خواهند داشت."

هنگامی که بر طرزالعمل و مقرره‌های مذاکرات توافق شود، توجه به مسائل اصلی متمرکز خواهد شد.

آتش بس در صدر فهرست دولت است، همینطور برای مردم درمانده که درخواست پایان دادن به خشونت‌ هر روزه را دارند.

آتش بس برای طالبان اما، تنها وقتی خواهد آمد که پیشرفتی در مورد شکل نظام جدید رونما گردد. آن زمان تلاش برای یافتن تعریف مشترک معنایی برای واژگانی مانند " تعلیق" "کاهش خشونت" صورت خواهد گرفت.

در حال حاضر، هر دو جانب اصرار دارند که متعهد به این روند هستند، و مصمم اند که بمانند.

متین بیگ، عضو هیات مذاکره کننده افغانستان که پدرش، فرمانده سابق مجاهدین و عضو پارلمان در سال ۲۰۱۱ توسط یک بمب‌گذار انتحاری ترور شد می‌گوید "نشستن با دشمن آسان نیست، به ویژه وقتی که ما هنوز در جنگ در میدان نبرد هستیم."

او افزود که " در این روند، شما با دشمن‌ات روبرو می‌شوید، سپس دوست‌ات را می‌بینید."

در فضای آرام لابی یک هتل جایی که طرفها همچنان با هم خلط خورده اند ، متین بیگ ۳۳ ساله، پاها را روی هم انداخته و روی زمین نشسته، بقیه اعضای هر دو هیات از هر دو جانب مبل‌های خالی را اشغال می‌کنند.

خیلی‌ها قبلا هم در این مکان بوده اند، یا پدرانشان بودند، هنگامی که نیروهای شوروی در سال ۱۹۸۹ از افغانستان خارج شدند که به دنبال آن درگیری‌های بین گروه‌های مجاهدین آغاز شد و راه را برای حکومت طالبان هموار کرد.

انس حقانی، فرمانده ۲۶ ساله شبکه حقانی که جوان ترین عضو تیم مذاکره کننده طالبان وجوان ترین پسر جلال الدین حقانی است که "شبکه حقانی" نامیده می‌شود و در فهرست گروه‌های تروریستی آمریکا در سال ۲۰۱۲ وارد شد- اگرچه آنها حالا حتی منکر وجود این شبکه شده اند.

برادر بزرگتر، سراج الدین، حالا معاون رهبر طالبان است.

از ابتدا، اجماع نظر در باره موضوع اساسی وجود داشت و بارها هم تکرار می‌شود "روندی به رهبری افغانستان و مالکیت افغانها" باشد.

در جریان مذاکرات، از صدر نشین‌ها تا موضوعات دبیرخانه که به طور تمام وقت روی برنامه‌ها کار می‌کند تا تنظیم مصاحبه‌ها با رسانه‌ها و ارتباطات، همه را افغانها تنظیم می‌کنند.

دیپلمات‌های کشورهای کلیدی دخیل در این روند و ناظران و علاقمندان افغانستان در حاشیه، در وقت‌هایی در لابی دنج با صندلی‌های چرمی که زیر سایه درختچه‌های خرما و ستون‌های مرمر، نشسته اند، حاضر و آماده اند در صورتی که به آنها نیاز شود.

ایده‌هایی که در تلاش‌های میانجیگری در منازعات دیگر کاربرد داشته نیز به طور موفقانه در این روند مورد استفاده قرار گرفته است.

شش عضو گروه تماس از هر دو طرف ساعت‌های طولانی درباره شکاف‌ها کار می‌کنند، یک روند پیام مشترک به وجود آمده که به ندرت در جاهای دیگر دیده شده است.

یک دیپلمات غربی گفت که "من تازه یک پیام به دولتم فرستادم که "تاهنوز، خوب بوده".

هیچ کس با اطمینان نمی‌تواند بگوید که این روند تا چه زمانی طول می‌کشد و به کجا خواهد کشید.

همچنین حتی یک بحث درباره محل مذاکرات نیز جریان دارد. برخی می‌گویند که بهتر است این روند در قطر ادامه یابد که ترتیبات مفصلی فراهم شده است.

اما دوحه محل دفتر سیاسی طالبان نیز است، جایی که خیلی از مذاکره کنندگان طالبان می‌توانند شب را در خانه در کنار خانواده خود سپری کنند.

برای کشورهای دیگر در گروه تماس -آلمان، ازبکستان، اندونزی، و نروژ- نیز به عنوان محل مذاکرات فهرست شده است، این کشورها اعلام آمادگی برای پذیرایی خود را مرتب تکرار می‌کنند.

از حالا، توجه‌ها به طور مستقیم بر میز مذاکرات در دوحه متمرکز شده است. اما هرکس درباره رخدادهای فراتر از اینجا نیز فکر می‌کند، خطر یک حمله بزرگ که در میدان نبرد رخ دهد، یا حتی توئیت غیرقابل پیش بینی از کاخ سفید می‌تواند این روند را برگرداند.

هر باری که می‌پرسم نگرانی از چی وجود دارد‌، اغلب یک پاسخ داده می‌شود: ما باید از اشتباهات گذشته دوری کنیم، تا تاریخ تکرار نشود.