همکاری 'افغان فیلم' با بنیاد فارابی سینمای افغانستان را تابع سیاست‌های ایران می‌کند؟

حسین دانش فیلم‌ساز و منتقد افغان در مطلبی که برای صفحه ناظران فرستاده به همکاری میان افغان فیلم و بنیاد سینمایی فارابی ایران پرداخته و معتقد است که افغانستان نمی‌تواند ملزم به رعایت خطوط قرمز و سیاست‌های ایران در تولیدات مشترک سینمایی شود. او نسخه سینمایی حکومتی ایران را برای سینمای افغانستان مناسب نمی‌داند.

صحرا کریمی، رییس افغان فیلم در تهران در دیدار با مدیرعامل بنیاد سینمایی فارابی خواستار همکاری ایران در زمینه تولید مشترک، نوسازی آرشیف ملی فیلم، آموزش هنرجویان سینما و نمایش فیلم‌های ایرانی و افغانستانی در هر دو کشور شد و در نشست "سینما، گفتمان فرهنگی" در حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی سخنانی را ایراد کرد.

این دیدار از منظر روابط دو دولت می‌تواند کاملا طبیعی باشد اما درخواست‌ها برای جلب همکاری از بخش سینمای دولتی ایران نیاز به بررسی و تحلیل بیشتر دارد.

بازوی سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی

وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران یکی از مراجع اصلی سانسور، ممنوعیت شغلی فیلمسازان و حامی زندانی شدن ده‌ها نویسنده، هنرمند، روزنامه‌نگار و فیلمساز در ایران است. بنیاد سینمایی دولتی فارابی به عنوان بازوی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی در بخش سینما شناخته می‌شود که فیلم‌‍سازان مستقل سینمای ایران، عملکرد و اهداف سیاسی و حکومتی آن را نقد کرده‌اند.

اولویت تولید فیلم در بنیاد فارابی شامل فیلم‌های معناگرا (دینی)، انقلابی، دفاع مقدس و مقاومت و در آخر سینمای اجتماعی است. این بنیاد برگزارکننده جشنواره 'جهانی فیلم فجر ' در ایران است که بارها از سوی فیلم‌سازان صاحب نام ایران مورد نکوهش و تحریم قرار گرفته است. این بنیاد به فیلم‌سازان و کسانی امکانات و بودجه می‌دهد که در چارچوب اهداف انقلاب اسلامی و سیاست فرهنگی حکومت ایران عمل کنند.

بنیاد سینمایی فارابی از زمان محمود احمدی نژاد تاکنون در کشورهایی نظیر عراق، لبنان، فلسطین و اندونزی برنامه‌های سینمایی خود را دنبال کرده است. این بنیاد با 'تشکیل بازار فیلم منطقه‌ای ' به دنبال اهداف فرهنگی جمهوری اسلامی در منطقه و پخش فیلم‌های مورد تایید وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی است.

فعالیت بنیاد فارابی در عراق پس از امضای تفاهمنامه سینمایی در سال ۲۰۱۹ آغاز شد. سال گذشته رائد فریدزاده، معاون بین‌الملل بنیاد سینمایی فارابی پیشنهاد ساخت فیلم سینمایی مشترک درباره گروه "حشد الشعبی" را به مدیر کل سینما و تئاتر عراق داد که خبر آن در رسانه‌های ایران منتشر شد.

به باور منتقدان مستقل سینمای ایران، بخشی از اعضای سپاه پاسداران جزو مدیران فرهنگی و سینمایی حکومت هستند و حتی برخی از رایزنی‌‌های فرهنگی سفارت‌های ایران را اعضای سپاه پاسداران تشکیل می دهند.

دولت تاجیکستان در سال ۲۰۱۷ به دلیل تبلیغات ایران در قالب فیلم، محصولات فرهنگی، آموزش جوانان و جذب نیروهای وابسته به جریان اسلام‌گرا، تمام دفاتر رایزنی فرهنگی جمهوری اسلامی ایران را در خاک تاجیکستان تعطیل کرد. ازین رو بهتر خواهد بود تا افغانستان در زمینه تقاضای همکاری فرهنگی و سینمایی با رویکرد مطالعه قبلی و دقت بیشترعمل کند.

درخواست گفتمان با سینمای ایران

نمی‌توانیم از همکاری و فعالیت با سینمای ایران به خصوص بخش سینمای مستقل و غیردولتی آن صرف نظر کنیم. دعوت از فیلمسازان مستقل ایران در جشنواره فیلم زنان هرات و همنوایی با آنان از موارد خوب این نوع مناسبات است و این ارتباطات می‌تواند بطور مستقیم با بخش مستقل سینمای ایران مانند "خانه سینما" برقرار شود.

درخواست هرگونه همکاری از بخش حکومتی سینمای ایران را باید به‌دقت بررسی کرد، چون دولت ایران خطوط قرمزها و اهداف فرهنگی خودش را دارد.

جمهوری اسلامی در تولیدات مشترک با کشورهای دیگر به خصوص منطقه، ملزم به اجرای قوانین حجاب اجباری به بازیگران زن، اجرای سانسور و رعایت اصول خودش است. در غیر آن امکان تصویب ساخت فیلم برای تهیه کننده نمایش عمومی آن در ایران وجود ندارد.

برخی فیلم‌های افغانی که در ایران ساخته شده یا توسط کارگردان افغان و با مشارکت تهیه کننده داخل ایران تولید شده است، کارگردان ناچار به رعایت حجاب بازیگر حتا در داخل اتاق و ملزم به رعایت خطوط قرمز وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی ایران بوده است.

در سال ۲۰۱۳ فیلم ایرانی "خاک و مرجان" ساخته مسعود اطیابی با حضور افغانها در افغانستان ساخته شد. نسخه فیلمنامه تحویل شده به "افغان فیلم" چیزی دیگری از فیلم ساخته شده بود. تصویری مطلق تاریک از افغانستان ترسیم شده بود. افغانستان سرزمین مواد مخدر و کشوری که آمریکا و اروپایی‌ها به آن تجاوز کرده‌اند. زن افغان از سرباز آمریکایی بچه به دنیا آورده و... بعدها مشخص شد این فیلم با حمایت بخش دولتی ایران و مشورت سپاه پاسداران در افغانستان ساخته شده است. جشنواره فیلم زنان هرات این فیلم را برای نمایش نپذیرفت.

صدیق برمک کارگردان افغان و رییس سابق موسسه افغان فیلم در مورد درخواست از بخش حکومتی ایران برای توسعه سینما می‌گوید: "تجربه شخصی من نشان داده که بخش دولتی سینمای ایران و در مواردی هم بخش خصوصی وابسته به دولت آن، زیر قول خود درافغانستان می‌زنند." برمک اضافه می‌کند "کاش سیاست فرهنگی دولت ایران در این همه سال‌ها فقط برای فرهنگ می‌بود. متاسفانه سینما و فیلم ابزاری است برای رسیدن حکومت فعلی ایران به اهداف بلند مدت غیر فرهنگی در منطقه."

افغانستان نمی‌تواند ملزم به رعایت خطوط قرمز و سیاست‌های ایران در تولیدات مشترک سینمایی شود. تولید هر فیلم مشترکی که بخواهد در آینده آزادی‌های قانونی افغانستان را قربانی خواسته‌ها و ممیزی‌های دولتی در ایران بسازد تحمل آن برای اهالی فرهنگ و هنر و حتا دولت افغانستان دشوارخواهد بود.

در مجموع به دلیل سیاست‌های فرهنگی حکومت فعلی ایران، هرگونه درخواست و تقاضای همکاری از بخش دولتی ایران برای توسعه سینمای افغانستان و بازسازی آرشیو ملی فیلم اشتباه خواهد بود.

زمینه‌های زیادی برای مشارکت انستیتو‌های سینمایی و شرکت‌های بزرگ و آزاد فیلم‌سازی در اروپا و دیگرکشورها برای افغان فیلم وجود دارد که می‌تواند زمینه‌ساز توسعه سینمای افغانستان شود.

موسسه افغان فیلم همچنین می‌تواند در گفتمان وسیع با خود فیلمسازان افغان در داخل و خارج این کشور زمینه‌های توسعه مثبت سینما را تحقیق، تثبیت و عملی بسازد.