افغانستان و رویارویی با پاکستان در شورای امنیت سازمان ملل؟

با سفر اعضای شورای امنیت سازمان ملل به کابل، رهبران سیاسی افغانستان به صورت یک‌پارچه خواستار اعمال فشار بر پاکستان به عنوان "پناهگاه امن گروه‌های تروریستی" شدند. این موضوع تقریباً در همۀ دیدارهای اعضای این شورا در کابل از جانب میزبان‌های افغان مطرح شد.

اگرچه این موضوع تازگی ندارد، ولی طرح آن به عنوان درخواست اصلی افغانستان از سازمان ملل، این سوال را مطرح کرده که افغانستان برای طرح این ادعا علیه پاکستان تا چه حدی جدی است؟ آیا افغانستان به دنبال تعریف این ادعا در چهارچوب قواعد حقوقی و الزام‌آور بین‌المللی است یا صرفاً ابزار فشار دیپلماتیک و رسانه‌ای؟

در جریان سفر شورای امنیت به کابل، تلاش مقام‌های دولتی افغانستان بر این موضوع متمرکز بود که اثرگذارترین رکن تصمیم‌گیری سازمان ملل، پاکستان را به عنوان "کشور حامی تروریسم" بشناسد و ریشه ناامنی در افغانستان را به عنوان منبع تهدید علیه امنیت بین‌الملل در "پناهگاه‌های تروریستی" در داخل خاک پاکستان جست‌وجو کند.

نشانه‌ها و دلایل بسیاری دال بر این موضوع است که امنیت افغانستان با امنیت بین‌الملل پیوند خورده و در سطح رسمی تهدیدهایی که از جانب "گروه‌های تروریستی" در افغانستان علیه امنیت جهانی متصور است، عامل اصلی این پیوند تلقی می‌شود. ولی مسئله عمده این است که این گروه‌ها از کجا آب می‌خورد.

در محافل سیاسی و دیپلماتیک مسئله نفوذ، رشد و فعالیت این گروه‌ها در افغانستان مسئله‌ای تک‌عاملی تلقی نمی‌شود. عمدتاً به فهرستی از عوامل زمینه‌ساز در این مورد اشاره می‌شود: از عوامل درونی (فقر، بیکاری، بی‌ثباتی سیاسی) تا عوامل بیرونی (مداخلات خارجی).

دولت افغانستان با درجه‌بندی این عوامل، "حمایت پاکستان" از گروه‌هایی مانند طالبان، شبکه حقانی و دولت اسلامی (داعش) را در صدر این فهرست قرار می‌دهد و عوامل داخلی را در ته آن با درجه اهمیت بسیار کم‌تر از منابع آموزشی و حمایت مالی گروه‌های تروریستی در آن سوی مرزهای جنوبی و شرقی.

این در حالی است که مقام‌های دولت پاکستان ضمن رد اتهام‌های مطرح شده از جانب رهبران افغان، کوشیده‌‌اند بر عوامل درونی ناامنی در افغانستان اشاره و "حضور اطلاعاتی هند" در افغانستان را تهدیدی علیه امنیت خود تلقی کنند، استدلالی که مقام‌های افغان و هندی آن را از بنیاد مردود می‌دانند.

با سفر نمایندگان همه ۱۵ عضو شورای امنیت (پنج عضو دایم و ۱۰ عضو دوره‌ای) به کابل، فرصت کم‌نظیری برای رهبران سیاسی افغانستان پیش آمد تا دیدگاه خود را در این خصوص به صورت مفصل توضیح دهند و ریشه‌های آن را در درون خاک پاکستان ترسیم کنند، فرصتی که به دولت پاکستان داده نشده.

منابع دولت افغانستان می‌گویند اشرف غنی رئیس جمهوری افغانستان "شواهدی" را هم درباره فعالیت، آموزش و حمایت مالی "گروه‌های تروریستی" در پاکستان در اختیار شورای امنیت قرار داده که به گفته شاه‌حسین مرتضوی، سخنگوی آقای غنی، شامل افراد دستگیر شده خارجی و اعترافات آنها می‌شود.

به گفته آقای مرتضوی، این افراد در "اعترافات" خود توضیح داده‌اند که در پاکستان تربیت، تجهیز و حمایت مالی می‌شده‌اند. به نظر او، حضور و فعالیت رهبران گروه طالبان و سازمان القاعده در پاکستان مدارک دیگری برای ثبوت این ادعا است. آقای مرتضوی از کشته شدن اسامه بن‌لادن رهبر پیشین القاعده و اختر منصور، رهبر پیشین طالبان در پاکستان یاد کرد.

با توجه به همین "شواهد" محمود صیقل، نماینده افغانستان در سازمان ملل می‌گوید که در شورای امنیت این سازمان هیچ‌کسی نیست که "واقعیت پناهنگاه‌های تروریستی در خاک پاکستان" را انکار کند. به نظر آقای صیقل، اعضای شورای امنیت با "برداشت بهتری" از این "واقعیت" از افغانستان بازگشتند.

ولی قندیل عباس، استاد دانشگاه قائد اعظم اسلام‌آباد "شواهد" افغانستان درباره این "پناهگاه‌ها" را "یک‌جانبه" می‌داند و می‌گوید پاکستان هم می‌تواند چنین شواهدی ارائه کند. به باور او، اگر شورای امنیت سازمان ملل تنها دیدگاه‌های افغانستان را بشنود و بدون توجه به دیدگاه‌های پاکستان، تصمیم‌گیری کند، چنین تصمیمی اعتبار نخواهد داشت.

آقای عباس می‌افزاید که بخش‌های زیادی از خاک افغانستان تحت کنترل "گروه‌های تروریستی" است و دولت مرکزی به آن دسترسی ندارد. او می‌گوید که پاکستان از حضور گروه‌های افراط‌گرا در شرق افغانستان آسیب می‌بیند. آقای عباس استدلال می‌کند که پاکستان نمی‌تواند مسئولیت خاکی را بر عهده بگیرد که خارج از کنترل آن است.

به گفته او، پاکستان نگرانی‌ها و شرایطی برای همکاری با افغانستان بر سر مبارزه با تروریسم دارد: نخست، همکاری در مورد مدیریت "مرزها"ی مشترک است که تا حال افغانستان با پاکستان در این مورد به نتیجه‌ای نرسیده؛ دوم، نگرانی پاکستان از "حضور نیروهای اطلاعاتی هند" در افغانستان است که بر روابط هر دو کشور اثر گذاشته است.

با این حال، اختلاف‌های عمیقی بین دیدگاه‌های دولت‌های هر دو کشور وجود دارد و هر دو طرف یک‌دیگر را متهم به عدم همکاری صادقانه در مبارزه با تروریسم و حل مسائل مربوط به امنیت و ثبات در منطقه می‌کنند. در این میان، تصمیم شورای امنیت به حمایت قدرت‌های بزرگ می‌تواند تاثیرگذار و حتی تعیین‌کننده باشد.

این شورا به عنوان مسئول اصلی حفظ صلح و امنیت بین‌المللی می‌تواند تصمیم‌های گوناگونی اتخاذ کند، از توصیه تا تصمیم‌های الزام‌آور. تصمیم‌های الزام‌آور این شورا می‌تواند از وضع انواع تحریم تا توسل به زور متفاوت باشد. ولی در واقع، تا حال هیچ نشانه واضحی وجود ندارد که درخواست دولت افغانستان دراین سطح مطرح شود.

آقای صیقل اطمینان دارد که "مسئله افغانستان" در دستور کار شورای امنیت است و دولت افغانستان خواستار رسیدگی به "پناهگاه‌های تروریستی در پاکستان". عبدالله عبدالله رئیس اجرائی حکومت وحدت ملی هم گفته که رسیدگی به این مسئله در صدر انتظارات افغانستان از شورای امنیت قرار دارد. ولی به این درخواست چگونه باید رسیدگی شود؟

مقام‌های دولت افغانستان خود توضیحی در این مورد نداده‌اند. وقتی از سخنگوی رئیس جمهوری پرسیده شد، او هم پاسخی به این پرسش نداد. به طور کلی، تا حال هیچ گونه اظهار نظر علنی در مورد تصمیم‌گیری شورای امنیت علیه پاکستان براساس این درخواست دولت افغانستان مطرح نیست.

غیرت عمراوف، نماینده قزاقستان و رئیس دوره‌ای شورای امنیت که طراح اصلی سفر اعضای این شورا به کابل بود، این سفر را تنها فرصتی برای تکرار اعلام حمایت شورای امنیت از تلاش‌ها برای تامین صلح، ثبات و توسعه در افغانستان دانست. پس از ۲۰۱۰ این نخستین سفر شورای امنیت به کابل بود.

سفر هیات شورای امنیت سازمان ملل همچنین در زمانی انجام می‌شود که دونالد ترامپ رئیس جمهوری آمریکا از تابستان گذشته با اعلام استراتژی جدید این کشور برای افغانستان و آسیای جنوبی فشارها بر پاکستان را افزایش داده است. اخیراً به دنبال قطع کمک‌های مالی آمریکا به پاکستان، این کشور همکاری‌های اطلاعاتی و نظامی با آمریکا را معلق کرد.

اگرچه برخی نمایندگان مجلس افغانستان گفته‌اند که تلاش‌هایی جریان دارد که تقاضای افغانستان تا سطح تصویب قطعنامه شورای امنیت مطرح شود، اما آقای صیقل محتمل می‌داند که این تقاضا در گزارش رئیس این شورا در اجلاس ۱۹ ژانویه وزیران خارجه اعضای این شورا بازتاب یابد. این گزارش الزاماً موضع این شورا تلقی نخواهد شد.

بنابراین، بسیار بعید به نظر می‌رسد که درخواست افغانستان برای اعمال فشار بین‌المللی علیه پاکستان در حد اتخاذ اقدام‌های عملی ـ مثلا تصمیم شورای امنیت ـ مطرح شود. هم اظهارات مقام‌های دولت افغانستان و هم مراجع بین‌المللی بیانگر این موضوع است. تا حال دست‌کم در ظاهر نشانه‌های واضحی وجود ندارد که دولت افغانستان در طرح این ادعا هدفی بیشتر از استفاده از آن به عنوان ابزار فشار دیپلماتیک و رسانه‌ای داشته باشد.