پشت صحنه سودان؛ چه شد که نظامیان آتش گشودند؟

در سودان، اختلافی سیاسی که ظاهری ساده داشت و برخی امیدوار بودند دیر یا زود حل شود، ناگهان به یک درگیری خونبار و سرکوب شدید تبدیل شد و سرنوشت جامعه مدنی این کشور را با معماهایی بسیار روبه‌رو کرد.

شورای نظامی انتقالی سودان که از زمان سقوط عمر البشیر، قدرت را در این کشور قبضه کرده، از روز دوشنبه، سوم ژوئن به شکلی دراماتیک، موضعش را در برابر مخالفان غیرنظامی تغییر داد و سرکوبی مرگبار آغاز شد. نظامیان تایید کرده‌اند که نزدیک به ۵۰ تن در درگیری‌ها کشته شده‌اند. مخالفان می‌گویند تعداد کشته شدگان بیش از ۱۰۰ نفر است.

در حال حاضر کشور در شرایطی ویژه قرار گرفته، اینترنت در سودان قطع شده، راههای ارتباطی با خارطوم - پایتخت - محدود شده‌اند، و شوک آنچه گذشت همچنان مخالفان را رها نکرده است. برخی رسانه‌های عربی نیز از اعتصابی سراسری در سودان خبر داده‌اند.

این در حالی است که سقوط عمر البشیر، به موجی از امیدواری در میان فعالان جامعه مدنی و هواداران دموکراسی در سودان دامن زده بود. چه شد که ناگهان در سودان ورق برگشت و پشت صحنه این تغییر مسیر در سودان، چه خبر است؟

اختلاف میان نظامیان و فعالان مدنی

در پی اعتراض‌های مردمی که توسط نهادهای مختلف صنفی در سودان برگزار شده بود، عمر البشیر در روز ۱۱ آوریل (۲۲ فروردین)، با ابتکار عمل ارتش از مقام خود برکنار شد.

اما سقوط او به معنای قدرت گرفتن مخالفان "انقلابی" نبود، بلکه ارتش سودان با تشکیل نهادی به نام "شورای نظامی انتقالی" قدرت را در دست گرفت. در روز ۱۲ آوریل (۲۳ بهمن) اعلام شد که ژنرال عبدالفتاح البرهان، ریاست شورای نظامی را به دست گرفته است.

در مقابل گروه‌های مختلف مخالف (از جمله نهادهای صنفی بزرگ و اصلی و احزاب مخالف) با امضای یک بیانیه، ائتلافی فراگیر از نیروهای غیرنظامی تشکیل دادند که به نام "اعلامیه آزادی و تغییر" معروف شد.

مخالفان اعلام کردند که به اعتراض خیابانی پایان نمی‌دهند و خواستار انتقال فوری قدرت از نظامیان به غیرنظامیان هستند. ارتش سودان نیز که در ابتدا اعلام کرده بود، دو سال قدرت را در دست خواهد داشت در ابتدای کار از خود انعطاف نشان داد.

از اینجا دو طرف (چهره‌های شاخص "اعلامیه آزادی و تغییر" و اعضای شورای نظامی انتقالی) مذاکراتی را برای شکل تقسیم قدرت و زمان برگزاری انتخابات آغاز کردند.

نخستین خواسته گروه "اعلامیه آزادی و تغییر" این بود که به عنوان تنها نماینده مخالفان به رسمیت شناخته شود. نظامیان که از سوی مخالفان در خیابان تحت فشار بودند در نهایت این خواسته را پذیرفتند. اما روشن بود که آنها در حال حاضر برنامه‌ای برای انتقال قدرت به غیرنظامیان ندارند.

از اینجا مذاکرات برای چگونگی انتقال قدرت و زمان برگزاری انتخابات آغاز شد. دو طرف توافق کردند که شورایی مشترک به عنوان شورای ریاست جمهوری تشکیل شود و هر دو طرف با داشتن نماینده در آن شورا، قدرت اعمال نفوذ در آن را داشته باشند. قرار شد که این شورا به مدت سه سال کشور را اداره کند تا مقدمه برای برگزاری انتخابات و برقراری دموکراسی فراهم شود.

اما بر سر اینکه چه درصدی از اعضای شورا نظامی باشند و چه درصدی غیرنظامی، اختلاف وجود داشت. این همان اختلافی است که در هفته‌های اخیر ادامه داشت و هر دو طرف در تلاش بودند تا سهم خود را از قدرت این شورا افزایش دهند.

آخرین پیشنهادی که تا اندازه‌ای مخالفان را نیز راضی کرده بود، این بود که یک سوم اعضای شورای ریاست جمهوری، نظامیان باشند. نظامیان همچنان مخالف بودند و صحبت از تقسیم ۵۰-۵۰ بود که دوشنبه خونین از راه رسید.

دو چهره اصلی نظامیان

کلید معمای سودان در حال حاضر در دست دو چهره نظامی است: عبدالفتاح البرهان، فرمانده شورای نظامی انتقالی و معاونش، محمد حمدان دقلو، معروف به "حمیدتی".

چهره اول، عبدالفتاح البرهان یکی از بلندپایه‌ترین نظامیان ارتش سودان است که سالها از خبرسازی و شهرت رسانه‌ای فاصله می‌گرفت. اما در فاصله کمتر از یک روز بعد از اینکه البشیر سقوط کرد و ژنرال معروف‌تر سودان ، احمد عوض بن‌اوف (وزیر دفاع) از ریاست شورای نظامی استعفا کرد، البرهان از سایه بیرون آمد و قدرت را در دست گرفت.

و خیلی زود، نام یک نفر دیگر بیش از نام البرهان در رسانه‌ها تکرار می‌شد: محمد حمدان دقلو که سالها پیش بر سر جنگ داخلی سودان در دارفور، به نام "حمیدتی" به شهرت رسیده بود.

حمیدتی، فرمانده یک گروه شبه‌نظامی به نام "قوای حمایت سریع" است که زیر مجموعه تشکیلات اطلاعاتی سودان محسوب می‌شود، اما از ارتش دستور می‌گیرد.

این گروه که از سال ۲۰۱۳ در دارفور تشکیل شده متهم است که در واقع همان گروه بدنام "جنجوی" است؛ شبه‌نظامیان عرب دارفوری که در "نسل‌کشی" ابتدای قرن ۲۱ در این منطقه دست داشته‌اند.

در حال حاضر، نیروهای حمیدتی یکی از اصلی‌ترین گروههای مسلح مستقر در خارطوم هستند و حتی پیش از کشتار اخیر که شبه‌نظامیان "قوای حمایت سریع" در آن نقش کلیدی بازی کردند، گزارش‌هایی درباره میزان قدرت و نفوذ حمیدتی در سودان امروز منتشر شده بود.

حتی برخی او را مرد اصلی شورای نظامی انتقالی و قدرت واقعی دوران پسا-البشیر سودان توصیف می‌کردند.

نام حمیدتی و نیروهای شبه‌نظامی‌اش در سال ۲۰۱۵ نیز در رسانه‌‌ها مطرح شده بود. در آن سال عمر البشیر در یک چرخش دیپلماتیک، بعد از دهه‌ها رابطه نزدیک با حکومت ایران، اعلام کرد که در حمایت از عربستان در جنگ یمن شرکت خواهد کرد. او سودانی‌ها را به یمن فرستاد تا به نظامیان عربستانی و اماراتی کمک کنند.

و خیلی زود گزارش‌هایی منتشر شد مبنی بر اینکه گروه اصلی سودانی‌های حاضر در جنگ یمن، در واقع شبه‌نظامیان حمیدتی هستند؛ یا به عبارتی همان شبه‌نظامیانی که در کشتارهای جنگ دارفور به "نسل‌کشی، نژادپرستی و تجاوز" متهم شدند.

ردپای 'مظنونین همیشگی'

در سالهای جنگ یمن، رابطه حمیدتی و ژنرال البرهان با عربستان و امارات بسیار نزدیک شد. و وقتی که این دو نفر، کنترل دوران بعد از البشیر را به دست گرفتند، برخی از افزایش میزان نفوذ عربستان و امارات در سودان سخن می‌گفتند.

این میان، آنچه برای مخالفان اهمیتی کلیدی دارد، سفرهای اخیر این دو نفر، درست قبل از تغییر جهت‌گیری‌شان است؛ به ویژه سفر حمیدتی به عربستان و دیدارش با محمد بن سلمان. این نظامی سودانی در روز ۲۴ می (سوم خرداد) به عربستان رفت و در آنجا با استقبال رسمی حکومت سعودی روبه‌رو شد.

حمیدتی در همین سفر با ولیعهد عربستان دیدار کرد و بعد از دیدار گفت که سودان، در برابر "تهدید ایران" از عربستان حمایت می‌کند.

وقتی حمیدتی به خارطوم برگشت، با لحنی متفاوت، به انتقاد از مخالفان گروه "اعلامیه آزادی و تغییر" صحبت کرد و آنها را کسانی توصیف کرد که در حال سوء‌استفاده از بی‌نظمی در سودان هستند. سه روز بعد، ژنرال البرهان نیز به مصر و بعد از آن به امارات و عربستان سفر کرد و در نهایت، در حاشیه اجلاس مکه با محمد بن سلمان ملاقات کرد.

یک هفته بعد از این سفرها، شبه‌نظامیان سودانی در خیابان‌های خارطوم به سوی مخالفان غیرنظامی آتش گشودند. و بعد از موج محکومیت جهانی این کشتار، ریاض تمام قد پشت نظامیان سودانی ایستاد و اعلام کرد که "ثبات و امنیت سودان" مهم‌ترین خواسته عربستان است.

سودان با سابقه سالها جنگ داخلی، تجزیه به دو کشور سودان و سودان جنوبی، از دست دادن بخش اصلی منابع نفتی، دهه‌ها حکومت نظامی و یک انزوای همه جانبه به دلیل رهبری که به جنایات جنگی متهم بود، به یکی از فقیرترین و از هم گسیخته‌ترین کشورهای آفریقایی تبدیل شده است.

این سابقه پرتلاطم موجب شد تا ناظران بسیاری با تردید به روند ریشه‌دواندن آزادی‌های سیاس و حقوق اصلی در سودان نگاه کنند. در چنین وضعیتی، کشتار روز دوشنبه، بدبینی برای آینده سودان را افزایش داده و به این گمانه دامن زده که در نسخه‌ای آزموده شده در میان کشورهای عربی، چرخه سقوط یک نظامی و جانشینی‌اش با یک نظامی دیگر، بار دیگر تکرار شود.