د اوکرایین جګړه: چین روسیې ته کوم ملاتړ وړاندې کوي؟

چین د امریکا د بهرنیو چارو د وزیر انټوني بلېنکن هغه تورونه رد کړي چې ګواکې روسیې ته وسلې او مهمات ورکوي.

خو چین ممکن لا د مخه په اوکرایین کې روسي سرتېرو ته پوځي استخباراتي روزنه ورکړې وي او دا د روسیې لپاره مخ په ډېرېدونکې مهم سوداګریز شریک بدل شوی دی.

ایان چین روسیې ته وسلې ورکوي؟

چین د خپلو پوځي تولیداتو وړتیاوې پراخې کړې او اوس په نړۍ کې د وسلو څلورم لوی صادروونکی هېواد دی.

د سټاکهولم د سولې د نړیوال څېړنیز انسټېټیوت سېمون ویزمن وايي: "د چین وسلې اوس خورا پرمختللې دي".

"د بېلګې په توګه، دا بې پیلوټه الوتکې په هغه سیمه کې دي چې روسیه ډېره دلچسپي ورسره ښيي".

د امریکا متحده ایالتونه وايي، چینايي شرکتونو لا د مخه روسیې ته "نا وژونکی ملاتړ" چمتو کړی او داسې نوي معلومات لري چې ښیي بیجېنګ ممکن "وژونکی ملاتړ" ته مخه کړي.

واشنګټن خبرداری ورکړی چې د وضعیت ترینګلتیا به د چین لپاره "جدي پایلې" ولري.

د سټراټيژیکو مطالعاتو په نړیوال انسټېټیوټ کې د اقتصادي بندیزونو کارپوهه ماریا شګینا وايي، چین په ډاګ پېیلې روسیې ته وسلې نه دي ورکړې،‌ خو ښايي په پټه عالي ټیکنالوجیک تولیداتي وپلوري چې د پوځي موخو لپاره کار ترې اخیستل کېدای شي.

هغه وايي: "داسې شواهد شته چې چین د سیمې کنډکټرونو تر ټولو لوی صادروونکی دی – ډېری وخت په هانګ کانګ او متحده عربي اماراتو کې د شېل شرکتونو له لارې – روسیې ته".

"ځینې چینايي شرکتونه ملکي بې پیلوټه الوتکې هم چمتو کوي، د پوځي او ملکي موخو ترمنځ خړه فضا کاروي".

د امریکا د پرمختللو دفاعي مطالعاتو مرکز وايي، چینايي شرکتونه ښايي روسیې ته د الوتکې ضد توغندیو د رادارونو لپاره برېښنايي پرزې ولېږي.

امریکا پر یوه چینايي شرکت هم بندیزونه لګولي چې واشنګټن وايي په اوکرایین کې د روسې په ګټه ځواکونو د ملاتړ لپاره یې د سپوږمکۍ عکسونه ورکړي دي.

چین له روسیې سره څه ډول اقتصادي مرسته کړې؟

وروسته له هغه چې روسیې یو کال وړاندې پر اوکرایین برید وکړ، لوېدیځو هېوادونو پر روسیې سخت بندیزونه ولګول – د تېلو پر وارداتو او د لوړ تخنیکي محصولاتو صادرات یې بند کړل.

ډېری لوېدیځو شرکتونو له روسیې سره خپلې اړیکې په بشپړه توګه پرې کړې او د متحده ایالاتو، انګلستان او اروپايي اتحادیې هېوادونو سره یې د ۲۰۲۲ په اوږدو کې تجارت کم شوی.

په هرصورت، په ۲۰۲۲ کې له روسیې سره د چین عمومي سوداګرۍ د ۱۹۰ ملیارد ډالرو ریکارډ لوړې کچې ته ورسېده - د تېر کال په پرتله ۳۰٪ زیاتوالی.

له چین د روسیې واردات په سلو کې ۱۳ او ۷۶ میلیاردو ډالرو ته او چین ته یې صادرات ۴۳ سلنه زیات شوي چې ۱۱۴ میلیاردو ډالرو ته رسېدلي دي.

لکه څنګه چې په ۲۰۲۲ کې د لوېدیځو هېوادونو سره د روسیې سوداګري راټیټه شوه، چین د لرې او لرې پرتو مهم سوداګریز ملګری شو.

چین له روسیې څومره تېل او ګاز اخلي؟

روسیې په ۲۰۲۲ کې چین ته د تېر کال په پرتله دوه برابره مایع پټرولیم ګاز (LPG) صادر کړل.

دې په ۲۰۲۲ کې چین ته ۵۰٪ نور طبیعي ګاز د سایبریا د بریښنا پایپ لاین له لارې وسپارل.

چین هم له روسیې څخه د ۲۰۲۱ په پرتله ۱۰٪ ډېر خام تېل وارد کړي.

دا یو څه برخه د اروپا اتحادیې ته د تېلو او ګازو پلور مقدار جوړوي چې تېر کال روسیې له لاسه ورکړ.

دا په ۲۰۲۱ کې د EU ګازو وارداتو ۴۰٪ چمتو کړي مګر په ۲۰۲۲ کې یوازې ۱۵٪.

دا په ۲۰۲۲ کې د EU د تېلو وارداتو ۱۴٪ چمتو کړي ، چې په ۰۲۰۲۱ کې له ۲۶٪ څخه راټیټ شوي.

د روسیې د حکومت د کلني عاید نژدې نیمایي برخه د تېلو او ګازو له پلور څخه راځي.

د اقتصادي پلوه پرمختللو هېوادونو G7 ګروپ، د اروپایي اتحادیې او آسټرالیا سره په ګډه، د بحر له لارې د روسیې د تېلو لېږدولو لپاره د نړۍ په کچه محدودیت ټاکلی، چې هڅه وکړي هغه پیسې کمې کړي چې کرملین کولی شي په جګړه کې مصرف کړي.

په هرصورت، چین د کیپ سره موافقت کولو څخه انکار کړی او د بازار په نرخونو کې د روسیې خام تېل اخلي.

روسیه په دې لټه کې ده چې چین ته خپله انرژي صادره کړي.

دواړو هېوادونو موافقه کړې چې د ګازو نوې پایپ لاین (د سایبریا پاور 2) جوړوي. موجوده یو په ۲۰۱۹ کې فعالیت پیل کړ، د ۴۰۰ ملیارد ډالرو څخه ډېر ارزښت د ۳۰ کلن قرارداد لاندې.

په هرصورت، دا روښانه نه ده چې کله به د سایبریا څخه د ګاز نوې پایپ لاین جریان ته راشي.