पोस्टडेङ्गी सिन्ड्रोम: डेङ्गी निको भएपछि पनि प्रायलाई किन सञ्चो महसुस भइरहेको छैन?

डेङ्गी निको भएको महिना दिन भइसक्दा पनि शरीर चिलाउने‚ गल्ने‚ चाँडै थाक्ने‚ राति निद्रा नपर्ने‚ भोक नलाग्ने‚ बिर्सने जस्ता समस्या भइरहेको कतिपय मानिसहरूले बताएका छन्।

भदौको पहिलो साता डेङ्गीको सङ्क्रमणमा परेका एकान्तकुनाका रमेश तिम्सिनालाई असोजको अन्तिम सातासम्म पनि सञ्चो भएको छैन।

ज्वरोले निकै सताएपछि अस्पताल पुगेर चिकित्सकको सल्लाहमा उपचार गराएको बताउने उनले अनिद्रा‚ अरुचि र अन्य पीडाका बीच तीनपटक रगत परीक्षण गराए।

अन्तिम पटकको परीक्षणमा प्लेटलेट्सको मात्रा सामान्य देखिएपछि नियमित काममा फर्किए तर काम गर्न सकेनन्।

"दुई दशक लामो समयदेखि अध्यापनमा छु। पुस्तकको पानापानासँग अभ्यस्त छु। तर डेङ्गी निको भएपछि पढाउन कक्षामा पुग्दा मेरो मस्तिष्क शून्य भयो। मैले सम्झनै सकिनँ। मैले पढाउनै सकिनँ। सञ्चो नभएको बताएर म कक्षाबाट बाहिरिएँ," उनी बताउँछन्।

यस्तो अवस्था यसअघि कहिल्यै नभोगेको उनले बताए।

सिफलकी उमाको दैनिकी पनि सामान्य बन्न सकेको छैन। डेङ्गी निको भएको पाँच सातापछि पनि उनको शरीरमा पहिले जस्तो तागत आएको छैन।

बढ्दो सङ्क्रमण

कोभिड १९ को प्रकोप सेलाउन नपाउँदै नेपालमा डेङ्गीको सङ्क्रमण उकालो लागेको हो। लामखुट्टेको टोकाइबाट हुने यो रोगका बिरामी घरघरमा छन्।

स्वास्थ्य तथा जनसङ्ख्या मन्त्रालयको इपिडिमियोलोजी तथा रोग नियन्त्रण महाशाखाको पछिल्लो तथ्याङ्क अनुसार सङ्क्रमितको सङ्ख्या ३८ हजार ९ सय १८ पुगेको छ र ४७ जनाको मृत्यु भइसकेको छ।

तर धेरैजसो चिकित्सकहरू यो सङ्ख्या वास्तविक सङ्क्रमितको सङ्ख्या भन्दा कम रहेको बताउँछन्।

शुक्रराज ट्रपिकल तथा सरुवा रोग अस्पतालका डाक्टर शेरबहादुर पुन भन्छन्- "पछिल्लो केही सातादेखि अस्पतालमा सङ्क्रमितको सङ्ख्या घटेको छ। अस्पताल गए पनि सिटामोल नै दिने हो भनेर हजारौँ बिरामी आफैँ घरैमा बसेर स्वास्थ्य लाभ गरिरहेका छन्। समुदायमा सङ्क्रमितको सङ्ख्या सरकारी तथ्याङ्कभन्दा निकै ठूलो छ।"

निजी अस्पतालहरूमा हुने परीक्षणको विवरण पनि सरकारी तथ्याङ्कमा नआउने अधिकारीहरू बताउँछन्।

पोस्टडेङ्गी सिन्ड्रोम

डेङ्गीको सङ्क्रमणकाल जति पीडादायी छ निको भएपछिको समय पनि कष्टप्रद रहेको कतिपयले बताएका छन्।

कमजोरी अधिकांशको साझा समस्या देखिएको छ भने शरीर चिलाउने‚ खाना नरुच्ने‚ निद्रा नलाग्ने‚ उदास हुने जस्ता समस्या कतिपयमा देखिएको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

पोस्टकोभिड जस्तै पोस्टडेङ्गी सिन्ड्रोम पीडादायी भएको जनस्वास्थ्यविद्को भनाइ छ।

"भर्खरै मात्र एकजना बिरामी शरीरमा चिमोटेको जस्तो चसक्क चसक्क दुख्छ भन्ने समस्या लिएर आउनु भएको थियो," डा पुनले भने।

जनस्वास्थ्यविद् रविन्द्र पाण्डेले सामाजिक सञ्जाल फेसबुकमा लेखेका छन्−"डेङ्गी निको भएपछि पनि अधिकांश व्यक्तिलाई 'सञ्चो' भएको छैन। शरीर चिलाउने, भोक नलाग्ने, निद्रा लागिरहने वा कम लाग्ने, रिस उठ्ने/झर्को लाग्ने, मन उदास हुने, आत्मबल कम हुने, हातखुट्टा तथा ढाड दुख्ने/बाउँडिने, हाडजोर्नी दुख्ने, कपाल झर्ने, तौल घट्ने लगायत धेरै स्वास्थ्य समस्या देखिन सक्छ।"

"डेङ्गीमा प्लेटलेट्स घट्ने तथा अरुचिको कारण पोषण तत्त्वको अभाव भएको हुन्छ। डेङ्गीको पीडाले गर्दा मनोवैज्ञानिक समस्या पनि देखिन सक्छ। आफ्नो परिवारलाई सर्छ कि? दोहोर्‍याएर डेङ्गी हुन्छ कि? पहिलेजस्तो स्वास्थ्य हुँदैन कि भन्ने चिन्ता अधिकांश व्यक्तिमा पाइन्छ। आफूलाई पहिले डेङ्गी लागेका अनि अन्य परिवारजनलाई डेङ्गी सरेको केसमा सङ्क्रमितमा ग्लानिबोध हुनसक्छ।"

बुझाउन सकेनौँ कि?

डेङ्गी सङ्क्रमणको सुरुवाती चरणमा तीव्र अरुचि पैदा हुने भए पनि एक हप्तादेखि १० दिनसम्ममा भने केही सुधार हुँदै जाने गरेको देखिएको भक्तपुरस्थित मध्यपुर अस्पतालका चिकित्सक सुशील केसीले बताए।

उनका अनुसार यो समयावधि भित्रमा रगतमा देखिने गरेका उतारचढाव पनि धेरैमा सामान्यीकरण हुँदै जान्छ।

त्यसकारण ८ देखि १० दिनको समय पीडादायी हुन्छ। यो अवधिभर सचेत र धैर्य रहन जरुरी रहेको उनी बताउँछन्।

रमा थापालाई सङ्क्रमण भएको एक महिनापछि पनि खोकीले सताएको छ। कमला राईका हात गोडा अझै लुला छन्। हरि श्रेष्ठलाई घरको भर्‍याङ चढ्न अझै समस्या छ। यी र यस्ता समस्या धेरैले भोगिरहेका छन्।

ज्वरो घट्नासाथ डेङ्गीको प्रभाव सकियो भन्ने सोच्न नहुने चिकित्सकहरूको आग्रह छ।

डा पुनका अनुसार डेङ्गीको सङ्क्रमणबाट पूर्णतया ठिक हुन कम्तीमा महिना दिन वा त्योभन्दा पनि बढी लाग्न सक्छ। व्यक्तिको खानपान र हेरचाहको आधारमा त्यो घटबढ हुन सक्छ।

"निको भयो भनेर घर गएका बिरामी अनेक समस्या लिएर अस्पताल फर्किनुको अर्थ घर गएपछि पनि उहाँहरूले अपनाउन पर्ने सावधानी र हेरचाहबारे उहाँहरूलाई राम्ररी बुझाउन नसकेर हो कि जस्तो लाग्छ," डा पुन भन्छन्।

जसले खाना, फलफूल, पानी प्रशस्त खाएका छन्, उनीहरू छिटो निको भएको र त्यसपछि पनि उनीहरूमा समस्या केही कम देखिएको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

सुरुमै बान्ता भएका सङ्क्रमितहरू खानपिनमा डराउँदा सिकिस्त भएको र पोस्टडेङ्गी समस्या उनीहरूमा बढी देखिएको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

रगतमा प्लेटलेट्सको मात्रा सामान्य भएपछि पनि प्रशस्त झोलिलो खानेकुरा‚ पानी‚ दाल‚ फलफूल वा फलफूलको रस खाइरहनु पर्ने कुरा सम्झाउन नसक्दा निको भयो भन्ने व्यक्तिले लामो समयसम्म सञ्चो महसुस गर्न नसकिरहेको चिकित्सकहरू बताउँछन्।

के गरे पीडा कम हुन्छ?

रमेश तिम्सिनाको सम्झना शक्ति अझै क्षीण छ।

ढिलै भए पनि क्रमिक सुधार भइरहेको बताउने उनी भन्छन् "डेङ्गीले धेरै दुख दिँदो रहेछ। खानपान र समयमै औषधी सेवन गर्दा मरि हाल्छुको स्थितिमा नपुर्‍याउँदो रहेछ। मनोबल चैँ उच्च राख्नुपर्छ।"

मध्यपुर अस्पतालका डा केसी डेङ्गीका बिरामीले ज्वरो कम भएपछि अलिअलि हिँड्ने र आफूले सक्ने सजिला कामहरू गर्नुपर्ने बताउँछन्। "सुतिरह्यो भने उठ्नै पनि सङ्घर्ष गर्नुपर्छ। त्यसैले हिँड्ने कोसिस गर्नुपर्छ।"

कतिपय मानिसहरू सामाजिक सञ्जालको प्रभावमा परेर अनेक औषधी वा अभ्यासको पछाडि लागेको भन्दै उनी यसले स्वास्थ्यमा थप जटिल समस्या उत्पन्न गराउन सक्ने सम्भावना रहेको बताउँछन्।

चिकित्सकको परामर्श लिएर मात्र आवश्यक औषधी वा अभ्यास गर्न उनी सुझाउँछन्।

निम्न कुराहरू गर्दा पोस्टडेङ्गी समस्या कम गर्न सकिने चिकित्सकहरूको सुझाव छ: