राम मन्दिर प्राणप्रतिष्ठाबारे नेपाली विद्वान् पनि असन्तुष्ट शङ्कराचार्यकै पक्षमा, तर्क के हो

भारतको अयोध्यामा नवनिर्मित राम मन्दिरमा गरिएको प्राणप्रतिष्ठालाई लिएर भारतमा जस्तै नेपालमा पनि दुई थरी धारणा देखिएको छ।

अयोध्यामा मन्दिर उद्घाटन तथा रामको प्रतिमामा प्राणप्रतिष्ठा गर्ने साइत पारेर सोमवार नेपालका विभिन्न मन्दिर र स्थानमा भजनकीर्तन तथा अन्य धार्मिक अनुष्ठान गरिएको थियो। साँझ दीप प्रज्वलन पनि गरियो।

कार्यक्रममा सहभागी हुन नेपालबाट पनि मानिसहरू अयोध्या पुगेका थिए। तर अयोध्याको धार्मिक अनुष्ठान विवादमुक्त भने रहेन।

भारतका चार दिशामा स्थापित पीठका शङ्कराचार्यहरूमध्ये केहीले उक्त प्राणप्रतिष्ठा शास्त्रसम्मत नरहेको बताएका छन्।

वैदिक परम्परा तथा शास्त्रका कतिपय नेपाली ज्ञाताहरू पनि त्यस्तै धारणा राख्छन्।

किन उठ्यो प्रश्न?

प्राणप्रतिष्ठा कार्यक्रममा भारतका विभिन्न क्षेत्रका ख्याति प्राप्त व्यक्तिहरू सहभागी भए।

तर धार्मिक मान्यताअनुसार हिन्दू धर्मका सर्वोच्च गुरु मानिने चारै जना शङ्कराचार्यहरू कार्यक्रममा गएनन्।

वैदिक परम्पराका ज्ञाता तथा तन्त्रविद् प्रा विद्यानाथ उपाध्याय भट्टका भनाइमा वैदिक धर्मको उत्थानका क्रममा प्रश्न उठ्दा निर्णय दिने सबैभन्दा माथि शङ्कराचार्यहरू छन्।

“शास्त्रानुसार भएको छैन भनेर उहाँहरू कार्यक्रममा जानुभएन भने प्रश्न त उठ्ने नै भयो, शङ्कराचार्य नजानु राम्रो लक्षण होइन,” उपाध्यायले भने।

चारमध्ये बदरिका उत्तराखण्डको ज्योतिर्मठका शङ्कराचार्य अविमुक्तेश्वरानन्दले मन्दिर पूर्ण नबनेको भन्दै 'प्राणप्रतिष्ठा' शब्द उचित नभएको बताएका छन्।

उनले अन्तर्वार्तामा भनेका छन्, “मन्दिर परमात्माको शरीर हो, शिखर उनको आँखा हो, कलश उनको शिर हो, ध्वजापताका केश हो। तर अहिलेसम्म पूर्ण अङ्ग बनेको छैन।"

"शास्त्रविधिको पालना गर्ने र गराउने शङ्कराचार्यको दायित्व हो। त्यहाँ शास्त्रविधिको उपेक्षा भइरहेको छ।”

पुरी ओडिशास्थित गोवर्धन मठका शङ्कराचार्य निश्चलानन्द सरस्वतीले मन्दिर अपूर्ण रहेको तर्क अघि सारेका छन्।

तन्त्रविद् उपाध्याय भन्छन्, “जुनसुकै मूर्ति पनि प्राणप्रतिष्ठापछि मात्र पूजायोग्य हुन्छ। लौकिक मान्छेहरू पनि अपूरो घर भत्किन्छ, के हुन्छ कि भनेर बस्दैनन्। त्यस्तै भगवान्‌को पनि मन्दिर पूरा भएको छैन, अपूर्ण घरमा प्राणप्रतिष्ठा गर्नुहुँदैन भन्ने शङ्कराचार्यहरूको भनाइ छ।”

प्रत्युत्पादक हुने चेतावनी

भारतमा हिन्दूवादी भारतीय जनता पार्टी (भाजपा) र प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको विशेष अग्रसरतामा प्राणप्रतिष्ठा गरिएको र चुनावमा हिन्दू मत तान्न हतार गरेको विश्लेषण भइरहेको छ।

"कसले मूर्तिलाई छुने र कसले नछुने भन्ने कुरामा सचेत हुनुपर्छ। पुराणमा विधिवत् भएमा मात्र देवता (मूर्ति) प्रतिष्ठित हुन्छन् भनिएको छ,” गोवर्धन मठका शङ्कराचार्य निश्चलानन्द सरस्वतीले एक च्यानललाई अन्तर्वार्ता दिँदै भनेका छन्।

“यदि यो ठिकसँग गर्न सकिएन भने देवीदेवताहरू क्रोधित हुन्छन्। यो खेलबाड गर्ने कुरा होइन। ठिकसँग गरे मात्रै देवताको तेज सबैका लागि कल्याणकारी हुन्छ, नत्र विस्फोटक हुन्छ।”

उक्त कुराप्रति संस्कृतिविद् जगमान गुरुङ पनि सहमत छन्।

“विश्वमा हिन्दूधर्म सङ्कटमा परेका बेला आदिशङ्कराचार्यले धर्मरक्षाको निम्ति चार दिशामा चारवटा मठ स्थापना गरेर जागृत बनाए,” उनले भने, “पछि शिथिल हुन लागेको धर्मलाई मोदीले जगाएको पक्का हो तर अयोध्यामा उनले जुन कर्म गरे त्यो प्रत्युत्पादक हुन्छ। हतारिएको मनस्थितिमा काम गरियो।”

उनका भनाइमा शङ्कराचार्यलाई असन्तुष्ट बनाउनु र अनि मानिसहरूमा विभाजन ल्याउनु पनि अनिष्ट हो।

“चट्याङ नै पर्नुपर्छ भन्ने छैन,” संस्कृतिविद् गुरुङले भने।

धर्मगुरुहरूले मन्दिर पूर्ण रूपमा बनिसकेपछि प्रधानमन्त्री मोदीले नै प्राणप्रतिष्ठा गरेको भए पनि हुन्थ्यो भनेको पाइन्छ। तर कतिपयले अयोध्याको कार्यक्रमलाई केही महिनापछि हुन लागेको निर्वाचनमा मुद्दा बनाउने उद्देश्यले मोदीले त्यसो गरेको अर्थ लगाएको पाइन्छ।

प्राणप्रतिष्ठाको सर्वोत्तम समय थियो?

नेपाल संस्कृत विश्वविद्यालयअन्तर्गत वाल्मीकि विद्यापीठका प्राध्यापक खुमाकान्त रेग्मीका अनुसार प्राणप्रतिष्ठा गर्ने भनेको मूर्तिमा देउतालाई आमन्त्रण गर्नु हो।

भवन बनाउँदा काठ काट्दा, खन्दा वा बल प्रयोगका क्रममा जीवजन्तुहरू पनि मर्ने उनले बताए।

“कसैलाई अनिष्ट पुर्‍याइएको हुन्छ, त्यो दोष निवृत्तिको निम्ति पनि सङ्कल्प आदि गरिन्छ,” प्राध्यापक रेग्मीले भने, “अहिले मन्दिर पूर्ण भइसकेको छैन भन्ने सुनिन्छ, त्यसैले त्यो त्यति उचित थिएन कि जस्तो लाग्छ।”

धर्मशास्त्रका कतिपय ज्ञाताहरू मन्दिरलाई पूर्णता दिन फेरि पनि कामदारहरू खटिँदा शास्त्रीय मान्यताको उल्लङ्घन हुने मान्छन्।

संस्कृतिविद् गुरुङले भने, “अब त्यहाँ कर्मी, प्राविधिक र मिस्त्रीहरू चढ्ने भए। अशुद्ध घरमा रामको स्थापना हुन्छ त?”

प्राणप्रतिष्ठाको समय छनोटलाई लिएर भारतमा पनि प्रश्नहरू उठाइएका छन्। नेपाली विज्ञहरू पनि सर्वोत्तम समयको अवसर पन्छाइएको बताउँछन्।

“कृष्णको मूर्तिको प्रतिष्ठा गर्दा कृष्ण जन्माष्टमीमा जस्तै रामको प्रतिष्ठा गर्दा रामनवमीमा सर्वोत्तम हुन्थ्यो,” रेग्मी भन्छन्, “त्यसैले अहिल्यै गरिहाल्नुपर्ने थिएन। राजनीतिको केही कुरा हुन सक्छ, त्यो त मलाई जानकारी छैन।”

‘सच्याउने’ विकल्प छ?

एउटा भिडिओमा शङ्कराचार्य अविमुक्तेश्वरानन्दले प्राणप्रतिष्ठा कार्यक्रममा सम्प्रदायको संलग्नताको कुरा पनि उठाएका छन्।

उनी श्रीराम जन्मभूमि तीर्थ क्षेत्रका महासचिव चम्पत रायको संलग्नताप्रति असन्तुष्ट देखिन्छन्।

"यदि यो रामानन्द सम्प्रदायको मन्दिर हो भने चम्पत राय त्यहाँ के गर्दै हुनुहुन्छ? यी मानिसहरू त्यहाँबाट हट्नुपर्छ। हटेर रामानन्द सम्प्रदायलाई पहिले प्रतिष्ठा सुम्पिदिनुहोस्," बीबीसी हिन्दीसँगको अन्तर्वार्तामा उनले भनेका छन्।

तन्त्रविद् विद्यानाथ उपाध्यायलाई प्राणप्रतिष्ठामा मोदीको व्यक्तिगत, दलगत वा राजनीतिक स्वार्थ छ कि भन्ने लागेको छ।

उक्त प्राणप्रतिष्ठा शास्त्रसम्मत नभएको ठान्नेहरूले मन्दिर पूर्ण भइसकेपछि सच्याउने कुनै बाटो देखेका छन् त?

प्राणप्रतिष्ठा पुनः नहुने उनीहरू बताउँछन्। “शास्त्रीय विधिअनुसार क्षमा माग्ने, प्रायश्चित गर्ने, विशेष पूजा गर्ने। अरू के बाँकी रहन्छ र?” प्राध्यापक उपाध्याय भन्छन्।

अहिले मन्दिरको भुइँतलाको मात्र उद्घाटन भएको हो।

सोही स्थानमा राम मन्दिर बनाउने अभियान चलाएकै कारणले भाजपाको सन् १९९० को दशकमा राजनीतिक उदय भएको ठानिन्छ।

राम मन्दिर र जोडिएको इतिहास

झन्डै २१ करोड ७० लाख अमेरिकी डलरको लागतमा बनेको नयाँ मन्दिर तीनतले छ।

मन्दिर संरचना ७.२ एकडमा फैलिएको छ। समग्र मन्दिर परिसर झन्डै ७० एकडमा फैलिएको छ।

मन्दिरको बाँकी भागको निर्माण कार्य यो वर्षको अन्त्यतिर सम्पन्न हुने ठानिएको छ।

सन् १९९२ मा हिन्दूहरूको भिडले भत्काइदिएको १६औँ शताब्दीको मस्जिदलाई त्यसले विस्थापन गरेको छ।

उक्त विध्वंसपश्चात् देशभरि दङ्गा फैलिँदा झन्डै २,००० जनाको ज्यान गएको थियो।

अयोध्या रामको जन्मभूमि भएको अनि रामको जन्मस्थानमा रहेको मन्दिर मुस्लिम अतिक्रमणकारीहरूले भत्काएर त्यहाँ बाबरी मस्जिद ठड्याएको कैयौँ हिन्दूहरूले विश्वास गर्छन्।

मन्दिर निर्माणले उक्त तनावग्रस्त नगरमा रामको मन्दिर बनाउने हिन्दू राष्ट्रवादीहरूको दशकौँ पुरानो वाचा पूरा भएको छ।

हिन्दूहरू रामलाई भगवान् विष्णुको अवतार मान्छन्। उनलाई मर्यादा पुरुषोत्तम पनि भनिन्छ।

शङ्कराचार्यको महत्त्व

हिन्दू धर्ममा शङ्कराचार्यलाई सम्मान र आस्थापूर्वक हेरिन्छ।

आदिशङ्कराचार्य हिन्दू धर्मको दार्शनिक व्याख्याका लागि पनि परिचित छन्।

धार्मिक मान्यताअनुसार शङ्कराचार्य हिन्दू धर्मगुरुको सर्वोच्च पद हो।

आदिशङ्कराचार्यले हिन्दू धर्मको संवर्धनका लागि चारवटा मठ स्थापना गरेका थिए। ती मठहरूको काम धर्म प्रचार गर्नु थियो।

ती चार मठहरू हुन्:

हिन्दू धर्ममा यी मठहरूको ठूलो महत्त्व छ।

मुख्य घटनाक्रम: कहिले के भयो?

सन् १५२८: अयोध्यामा हिन्दूहरूले भगवान् रामको जन्मस्थान रहेको भनेको स्थानमा मस्जिदको निर्माण

सन् १८५३: सो स्थानमा पहिलो पटक धार्मिक हिंसा भएका विवरण

सन् १८५९: उपनिवेशकालीन ब्रिटिश शासकहरूद्वारा तारबार निर्माण। भित्री स्थलमा मुस्लिमलाई प्रार्थना अनि बाहिरी भेगमा हिन्दूलाई पूजा गर्न स्वीकृति दिने गरी व्यवस्थापन

सन् १९४९: मस्जिदभित्र भगवान् रामका मूर्तिहरू देखा पर्छन्। हिन्दूहरूले ती मूर्ति राखिदिएको आशङ्काका माझ मुस्लिमद्वारा विरोध। दुवै पक्षद्वारा अदालतमा मुद्दा। सरकारले उक्त स्थान विवादित भन्दै ढोका बन्द गरिदिन्छ

सन् १९८४: विश्व हिन्दू परिषद्को अगुवाइमा हिन्दूहरूले भगवान् रामको जन्मस्थानलाई 'मुक्त' गर्न भन्दै समिति गठन। भारतीय जनता पार्टीका तत्कालीन नेता लालकृष्ण आडवाणीद्वारा अभियानलाई नेतृत्व प्रदान

सन् १९८६: जिल्ला न्यायाधीशद्वारा विवादित मस्जिदको ढोका खोलेर हिन्दूहरूलाई पूजा गर्न अनुमति प्रदान। मुस्लिमहरूद्वारा विरोधका निम्ति बाबरी मस्जिद एक्शन कमिटी गठन

सन् १९८९: विश्व हिन्दू परिषद्को अभियान तीव्र। विवादित मस्जिदसँगैको भूमिमा राम मन्दिरको जग निर्माण

सन् १९९०: परिषद्का कार्यकर्ताद्वारा मस्जिदमा आंशिक क्षति। विवादको वार्ताद्वारा हल गर्ने तत्कालीन प्रधानमन्त्री चन्द्रशेखरको प्रयास अर्को वर्ष विफल

सन् १९९१: उत्तर प्रदेश राज्यमा भारतीय जनता पार्टीको सरकार गठन

सन् १९९२: विश्व हिन्दू परिषद्, शिवसेना तथा भारतीय जनता पार्टीका समर्थकहरूद्वारा मस्जिद ध्वस्त। लगत्तै देशभरि फैलिएको हिन्दू-मुस्लिम दङ्गामा २,००० जनाभन्दा बढी मानिसको मृत्यु

सन् १९९८: प्रधानमन्त्री अटल बिहारी वाजपेयीको नेतृत्वमा भारतीय जनता पार्टीको गठबन्धन सरकार निर्माण

सन् २००२ फेब्रुअरी: १५ मार्चको समयसीमाभित्र मन्दिर निर्माण थाल्ने विश्व हिन्दू परिषद्को चेतावनी। सयौँ स्वयंसेवक अयोध्यामा भेला। अयोध्याबाट फर्किरहेका हिन्दू अभियानकर्मी चढेको रेलमा गोधरामा आगजनी हुँदा कम्तीमा ५८ जनाको मृत्यु

सन् २००२ मार्च: रेलमा भएको आक्रमणपछि पश्चिमी राज्य गुजरातमा भएका दङ्गामा अधिकांश मुस्लिमसहित १,००० देखि २,००० जनाको मृत्यु

सन् २००२ एप्रिल: सो धार्मिक स्थल कसको स्वामित्वमा छ भन्ने जान्न तीन उच्च अदालतका न्यायाधीशहरूद्वारा सुनुवाइ आरम्भ

सन् २००३ ज्यानुअरी: अदालतको आदेशमा पुरातत्त्वविद्हरूद्वारा विवादित स्थलमा भगवान् रामको मन्दिर रहे नरहेकोबारे सर्वेक्षण थालनी

सन् २००३ अगस्ट: पुरातात्त्विक सर्वेक्षणमा त्यहाँ मस्जिदमुनि मन्दिर रहेको प्रमाण भेटिएको जानकारी। मुस्लिमहरूद्वारा त्यसको विरोध। हिन्दू अभियानकर्मी रामचन्द्रदास परमहंसको अन्तिम संस्कारका बेला बोल्दै वाजपेयीद्वारा उनको सपना साकार पार्दै अयोध्यामा राम मन्दिर निर्माण गर्ने वाचा। तर पहिले अदालत तथा वार्ताबाटै समस्याको समाधान निस्कने आशा प्रकट

सन् २००३ सेप्टेम्बर: बाबरी मस्जिद ध्वस्त पार्न उक्साएको आरोपमा सात हिन्दू नेताविरुद्ध मुद्दा चलाउन एक अदालतको आदेश। तर त्यतिखेरका उपप्रधानमन्त्री आडवाणीविरुद्ध कुनै अभियोग लगाइएन

सन् २००४ अक्टोबर: आडवाणीले आफ्नो पार्टीभित्र अयोध्यामा मन्दिर बनाउने अविचलित सङ्कल्प रहेको र त्यहाँ मन्दिर निर्माण अवश्यम्भावी रहेको भनाइ

सन् २०१०: इलाहाबाद उच्च अदालतद्वारा विवादित जमिनलाई बराबर तीन भागमा बाँडेर मुस्लिम समुदाय, हिन्दू समुदाय र हिन्दू सन्न्यासीहरूको एउटा सम्प्रदाय निर्मोही अखडालाई दिनुपर्ने आदेश

सन् २०११: सर्वोच्च अदालतद्वारा उच्च अदालतको फैसला स्थगन

सन् २०१४: प्रधानमन्त्री नरेन्द्र मोदीको नेतृत्वमा भारतीय जनता पार्टीको पूर्ण बहुमत सहित सत्तारोहण

सन् २०१९: मोदीको नेतृत्वमा भारतीय जनता पार्टी पुन: विजयी

सन् २०१९ नोभेम्बर: भारतको सर्वोच्च अदालतद्वारा विवादित स्थलमा राम मन्दिर निर्माण गर्न बाटो खुला

सन् २०२० अगस्ट ५: विवादित स्थलमा भव्य राम मन्दिर निर्माण गर्न मोदीद्वारा भूमिपूजन तथा शिलान्यास

सन् २०२४ ज्यानुअरी २२: नवनिर्मित मन्दिरमा रामको प्रतिमामा प्राणप्रतिष्ठा तथा मन्दिरको उद्घाटन

बीबीसी न्यूज नेपाली यूट्यूबमा पनि छ। हाम्रो च्यानल सब्स्क्राइब गर्न तथा प्रकाशित भिडिओहरू हेर्न यहाँ क्लिक गर्नुहोस्। तपाईँ फेसबुक, इन्स्टाग्राम र ट्विटरमा पनि हाम्रा सामग्री हेर्न सक्नुहुन्छ। अनि बीबीसी नेपाली सेवाको कार्यक्रम बेलुकी पौने नौ बजे रेडिओमा सोमवारदेखि शुक्रवारसम्म सुन्न सक्नुहुन्छ।