सूर्यग्रहण : ग्रहणाबद्दलच्या 'या' समजुती किती खऱ्या, किती खोट्या?
फोटो स्रोत, Getty Images
- Author, वारिकृती रामकृष्ण
- Role, बीबीसी प्रतिनिधी
देशभरात आणि जगात काही ठिकाणी आज (25 ऑक्टोबर) खंडग्रास सूर्यग्रहण दिसणार आहे. युरोप, मध्य पूर्व, आफ्रिकेच्या उत्तर-पूर्व, पश्चिम आशिया, उत्तर अटलांटिक महासागर आणि हिंद महासागर या प्रदेशात ग्रहण दिसणार आहे.
भारतात पूर्वोत्तर राज्यांपैकी काही वगळलं तर बाकी सगळीकडे ग्रहण पाहता येईल.
खंडग्रास सूर्यग्रहणाचे तीन टप्पे असतात- सुरुवात, उत्कटबिंदू आणि शेवट
केंद्र सरकारच्या पृथ्वी विज्ञान मंत्रालयाने दिलेल्या माहितीनुसार आज दिसणारं खंडग्रास सूर्यग्रहण सूर्यास्तापूर्वी सुरू होईल.
अंदमान निकोबार द्वीपसमूह, ऐझॉल, दिब्रूगढ, इंफाळ, इटानगर, कोहिमा, सिबसागर, सिल्चर, तामलोंग याठिकाणी ग्रहण पाहता येणार नाही.
ग्रहणाचा अंत भारतीयांना दिसणार नाही कारण ग्रहण सूर्यास्तानंतरही सुरूच राहणार आहे.
13 मिनिटं ते एक तास आणि 19 मिनिटं एवढ्या कालावधीसाठी ग्रहण पाहता येऊ शकतं.
चेन्नईत 31 तर कोलकातामध्ये 12 मिनिटं ग्रहण दिसणार आहे.
सूर्यग्रहण आणि चंद्रग्रहण यांच्याबद्दल आपल्याकडे अनेक समजुती आहेत. काय करावं, काय करू नये, याबद्दल भरपूर सल्ले दिले जातात.
ग्रहणकाळात काय करायचं, काय नाही करायचं याचे सल्ले देणारे अनेक व्हीडिओ यूट्यूबवरही दिसून येतात. पण ग्रहण म्हणजे नक्की काय, त्याच्या समजुती खरंच योग्य आहेत का, याची माहिती आपण या बातमीच्या माध्यमातून घेऊया.
फोटो स्रोत, Getty Images
25 ऑक्टोबरला सूर्यग्रहण होणार आहे. म्हणजे दिवाळीच्या आदल्या दिवशी सूर्यग्रहण येईल. हे फार दुर्मिळ असल्याने सोशल मीडियावर बरेच लोक आधीच काय करावे आणि काय करू नये हे सांगत आहेत.
बीबीसीने काही प्रचलित समजुती आणि त्यांची सत्यता लोकांना समजावून सांगण्याचा प्रयत्न केला आहे.
विज्ञान दर्शनी या नावाने लोकांमधील अंधश्रद्धा दूर करण्याचा प्रयत्न करणाऱ्या रमेश यांच्याशी बीबीसीने संवाद साधला.
ग्रहण काळात भात शिजवू नये का?
श्रद्धा : ग्रहणकाळात भात शिजवू नये असे सांगितले जाते. ग्रहणाच्या एक ते दोन तास आधी जेवण उरकून घ्या असे म्हणतात.
रमेश : यात काही तथ्य नाही. ग्रहणाच्या काळात भात शिजवता येतो, खाऊ शकतो. जे नियमित करतो, ते करावं.
गर्भवतींनी बाहेर पडू नये का?
श्रद्धा : ग्रहणकाळात घराबाहेर पडू नये असे सांगितले जाते. विशेषत: गरोदर महिलांना घरातच राहण्याचा सल्ला दिला जातो.
रमेश : हेही असत्य आहे. ग्रहणं जगभर होतात. तिथं लोक बाहेर पडत नाहीत का? नुकसान फक्त भारतातच होते का? ग्रहणाने गर्भातील बाळाला इजा होत नाही.
ग्रहणाचा ओठ-टाळू फाटण्याशी संबंध आहे का?
रमेश : हा पण एक गैरसमज आहे. ग्रहण आणि ओठ, टाळू फाटणे यांचा काहीही संबंध नाही. ओठ, टाळू फाटणे हा जनुकीय आजार आहे.
ग्रहण काळात झोपू नये? सेक्स करू नये?
श्रद्धा: ग्रहण काळात झोपी जाऊ नये असे म्हटले जाते. त्यावेळी नकारात्मक ऊर्जा असल्यामुळे सेक्सही करू नये असं सांगितलं जातं.
रमेश : हे सगळं खोटं आहे. ग्रहणांचा लोकांच्या दैनंदिन जीवनाशी काहीही संबंध नाही. त्यांना जे आवडते ते ते करू शकतात. तुम्ही झोपू शकता, तुम्ही तुमच्या नेहमीच्या वेळापत्रकानुसार काम करू शकता, तुम्ही सर्व काही करू शकता.
ग्रहणादरम्यान नकारात्मक ऊर्जा बाहेर पडते का?
विश्वास: सूर्यग्रहण किंवा चंद्रग्रहणादरम्यान ऐकला जाणारा आणखी एक शब्द म्हणजे नकारात्मक ऊर्जा. असे म्हणतात की त्या नकारात्मक उर्जेमुळे अशुभ घडते आणि त्या वाईट काळात कोणतेही काम करू नये.
फोटो स्रोत, Alamy
रमेश: ग्रहण काळात नकारात्मक ऊर्जा बाहेर पडते हे खरे नाही. ग्रहण म्हणजे काय? जर चंद्र पृथ्वी आणि सूर्याच्या मधे आला तर ते सूर्यग्रहण आहे.
म्हणजे सूर्याचा प्रकाश चंद्रावर पडतो आणि चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते. जेव्हा तुम्ही उन्हात छत्री ठेवता तेव्हा असेच होते. त्यापलीकडे ग्रहणकाळात काहीही होत नाही. कोणतीही नकारात्मक ऊर्जा बाहेर पडत नाही.
या समजुतींचे कारण काय आहे?
रमेश: या समजुती पौराणिक कथांमधून येतात. त्या समजुती काही लोक स्वतःच्या फायद्यासाठी जोपासतात. पूर्वी बहुतेक ब्राह्मण त्यांच्यावर विश्वास ठेवत आणि आचरणात आणत. ते ग्रहणकाळात स्नान आणि पूजा करत असत.
परंतु, इतर समुदाय या सर्वांचे पालन करत नाहीत. ग्रहण असल्यामुळे तुम्ही कामावर न जाता ग्रामीण भागात राहू शकता का? भात शिजवल्याशिवाय खाणे शक्य आहे का?
त्यानंतर, टीव्ही आणि सोशल मीडियाच्या आगमनाने, काहीजण या समजुती सर्वांवर लादत आहेत. त्यामुळे अनेकजण त्या विश्वासांचे पालन करतात.
अशा अंधश्रद्धेला प्रोत्साहन देण्यासाठी सोशल मीडियाचा वापर केला जात आहे.
ग्रहणाबद्दल पौराणिक कथा काय सांगते?
विष्णू पुराणानुसार, देव आणि दानवांनी मंथन केल्यावर अमृत बाहेर येते. अमृत प्यायल्यास मृत्यू येत नाही. त्यासाठी देव आणि दानव स्पर्धा करतात. त्यानंतर भगवान विष्णू मोहिनीच्या रूपात येतात आणि राक्षसांना वश करून अमृत वाटण्यास सुरुवात करतात.
देवतांना अमृत वाटताना एक राक्षस वेश धारण करून देवतांमध्ये सामील होतो. पण हे न कळल्याने विष्णू अमृत ओततात. चंद्र आणि सूर्य तो राक्षस असल्याचं विष्णूच्या लक्षात आणून देतात.
विष्णूने ताबडतोब आपल्या चाकाने राक्षसाचे डोके कापले. पण अमृत प्यायले असल्यामुळे त्याचे डोके आणि धड टिकून राहाते. त्या मस्तकाचे नाव राहू आहे. धडाचे नाव केतू आहे.
विष्णूला त्याच्याबद्दल सांगितल्याचा बदला म्हणून राहूने चंद्र आणि सूर्य गिळला. याला ग्रहण म्हणतात. पण तो हट्टी नसल्यामुळे त्यांना सोडून देतो असे सांगितले जाते.
राहूचा हा काळ अत्यंत अशुभ मानला जातो. या काळात वाईट शक्ती सक्रिय असल्याचे मानले जाते. सूर्यप्रकाश नसल्यामुळे हवेत जीवाणू वाढतात असे म्हणतात.
विज्ञान काय म्हणते?
जेव्हा एका ग्रहाची सावली दुसऱ्या ग्रहावर पडते तेव्हा ग्रहण असते. म्हणजेच सूर्याचा प्रकाश पृथ्वीवर पडला आणि त्यांच्या चंद्र मध्यभागी गेला तर ते सूर्यग्रहण असेल. म्हणजे चंद्राची सावली पृथ्वीवर पडते.
फोटो स्रोत, VIGNANA DARSHINI
जेव्हा सूर्य आणि चंद्राच्यामध्ये पृथ्वी येते तेव्हा चंद्रग्रहण होते.
विज्ञान सांगतं की, सूर्यग्रहणाच्या वेळी डोळ्यांशिवाय कोणतीही समस्या नसते. सूर्यग्रहण थेट पाहू नये. डोळ्यांना इजा होण्याचा धोका असतो.
फोटो स्रोत, Getty Images
नासाचे म्हणणे आहे की, चंद्रग्रहणाचा मानवावर कोणताही विपरीत परिणाम होत असल्याचा कोणताही पुरावा नाही.
श्रद्धाळू लोकांचा युक्तिवाद काय आहे?
ग्रहणाच्या दिवशी काय करावे आणि काय करू नये याचे नियम अनादी काळापासून चालत आले आहेत आणि त्यांना अंधश्रद्धा म्हणून फेटाळून लावणे योग्य नाही, असे या समजुती मानणाऱ्यांचे म्हणणे आहे.
एकेकाळी आजच्या शास्त्रज्ञांप्रमाणे पंडितांनीही त्यांच्या अनुभवाच्या आधारे असे नियम तयार केले, असे म्हणतात. त्यामुळे त्यांचा सराव करण्यात काहीच गैर नाही असे म्हणतात.
