Diabetes : ‘आमच्याकडे फ्रीज नाही, या मातीच्या इन्सुलिन पॉटमुळे मी जिवंत आहे’

ग्रामीण भागातील अत्यंत गरीब टाईप-1 मधुमेह रूग्णांना फ्रिज विकत घेणं परवडणात नाही. त्यामुळे इन्सुलिन ठेवण्यासाठी मातीच्या भांड्याचा वापर कसा होतोय ही बीतमी बीबीसी मराठीने दाखवली होती. त्यानंतर आता ICMR ने इन्सुलिन ठेवण्यासाठी मातीच्या भांड्याचा वापर करण्याबाबत मार्गदर्शक सूचना जारी केली आहे.

इंडियन काउंसिल ऑफ मेडिकल रिसर्चने (ICMR) इन्सुलिन पॅाटच्या वापराला मान्यता दिलीये. उष्ण तापमानात ज्याठिकाणी इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी फ्रीजची व्यवस्था नसेल. अशावेळी इन्सुलिनच्या बाटल्या मातीच्या भांड्यात ठेवाव्यात, असं ICMR ने म्हटलंय.

ICMRने टाईप-1 मधुमेह रूग्णांचं निदान आणि उपचार याबाबत मार्गदर्शक सूचना जारी केल्या आहेत. त्यात इन्सुलिन ठेवण्यासाठी मातीचं भांड वापरण्याची शिफारस करण्यात आली आहे.

ICMRने दिलेल्या माहितीनुसार, "घरात 25 अंश सेल्सियस तापमान असताना इन्सुलिनचा प्रभावीपणा 1 टक्क्याने कमी होतो. पण, थेट सूर्य प्रकाशाच्या संपर्कात आलं तर इन्सुलिन खराब होतं."

आंतरराष्ट्रीय डायबिटीस फेडरेशनच्या माहितीनुसार भारतात जगातील सर्वांत जास्त टाईप-1 मधुमेह रुग्ण आहेत.

"इन्सुलिनची उघडलेली बाटली थंड तापमानात 1 महिनाच राहू शकते. पण ज्याठिकाणी फ्रीज उपलब्ध नसेल, त्याठिकाणी इन्सुलिन ठेवण्यासाठी मातीच्या भांड्याचा वापर करावा. या भांड्यातील माती ओली असावी," अशी सूचना करण्यात आली आहे.

"हा मातीचा पॉट माझी जीवनवाहिनी आहे," बीबीसी मराठीशी बोलताना 13 वर्षांच्या अल्केश पिंपळेची एक नजर घड्याळाकडे होती.

काही वेळातच अल्केशची जेवणाआधीच्या इन्सुलिनची वेळ होणार आहे. टाईप-1 मधुमेह असल्याने त्याला दिवसातून तीन वेळा इन्सुलिन घ्यावं लागतं.

अल्केशचं कुटुंब अत्यंत गरीब आहे. आईला रोजंदारीवर फक्त 200 रूपये मिळतात. यातच अल्केशचे उपचार आणि घरातील पाच तोंडांची भूक भागवावी लागते.

मग घरात इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी फ्रीज येणार कुठून? त्यामुळे अल्केश मातीच्या भांड्याचा वापर करतो. अल्केश सांगतो, "या पॉटमुळेच मी जिवंत आहे."

इन्सुलिन थंड ठेवणारा हा मातीचा पॉट आहे तरी काय? त्यात इन्सुलिन थंड कसं रहातं? ग्रामीण भागातील हजारो मुलांचं आरोग्य या पॉटमुळे कसं बदललं? हे आम्ही जाणून शोधण्याचा प्रयत्न केला.

'या पॉटमुळेच मी जिवंत आहे'

औरंगाबादपासून साधारण: 60 किलोमीटरवर जालना जिल्ह्यातील अवनी गावात अल्केश आई, भाऊ आणि आजोबांसोबत रहातो. घर तीन खोल्यांचं असलं तरी, अगदी छोटं आहे. घरातील मुख्य खोलीतच पंखा आहे.

अल्केश दुपारचा इन्सुलिन डोस घेण्याची तयारी करत होता.

"या पॉटने माझा जीव वाचवलाय," मातीच्या भांड्यावरचा लाल रूमाल काढत अल्केश पुढे सांगत होता. पॉटमधून इन्सुलिनच्या दोन बाटल्या काढून त्याने दाखवल्या.

तापमान 40 अंशाच्या जवळपास असेल. सूर्य आग ओकतोय. घरावर असलेला पत्रा एप्रिलच्या कडक उन्हात तापून निघालाय. अंगणात उभं रहावत नाही आणि घरात गरमीने सहन होत नाही अशी परिस्थिती.

'...तर खराब होऊ शकतं इन्सुलिन'

दुपारी एकच्या सुमारास त्याने दुसरा डोस घेण्याची तयारी केली. अल्केश दररोज वापरात येणारं इन्सुलिन या पॉटमध्ये ठेवतो आणि जास्तीचं शेजारच्यांच्या फ्रीजमध्ये.

"त्यांच्याकडे फ्रीज आहे. त्यामुळे मी त्यांना इन्सुलिन ठेवण्याची विनंती करतो."

मधुमेह तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार प्रत्येक रुग्णाला त्याच्या गरजेनुसार इन्सुलिनचे तीन किंवा पाच डोस दिवसातून घ्यावे लागतात.

अल्केश पुढे म्हणाला, "माझ्याकडे फ्रीज नाहीये. फ्रीज विकत घेणं परवडणारं नाही. त्यामुळे या पॉटमध्ये मी दररोज लागणारं इन्सुलिन ठेवतो."

इन्सुलिन घेण्याआधी शरीरातील साखरेची पातळी तपासावी लागते. त्यादिवशी अल्केशची शुगर थोडी कमी झाली होती. त्यामुळे आईने तातडीने त्याला साखर आणून दिली. काही वेळाने शरीरातील साखर पूर्ववत झाल्यानंतर अल्केशने इन्सुलिनचं इंजेक्शन स्वत:च पोटात टोचून घेतलं.

इन्सुलिन घेतल्यानंतर त्याने मातीच्या कुंडीत ग्लासभर पाणी ओतलं. आम्ही विचारलं पाणी कशासाठी?

"मातीच्या भांड्यात दिवसातून सहा ते आठ ग्लास पाणी घालावं लागतं. रेतीत पाणी घातलं नाही, तर पॉट थंड रहाणार नाही. इन्सुलिन खराब होईल," अल्केश समजावून सांगत होता.

मातीच्या भांड्यात पाणी घातल्यानंतर अल्केशने भांड्यावर रूमाल घालून भांडं पुन्हा लोखंडी बिछान्याखाली ढकलून दिलं.

"भांडं थंड ठिकाणी ठेवलं पाहिजे," त्याने पुढे सांगितलं.

अल्केशची चर्चा करत असतानाच लाईट गेले. बाहेर खाटावर बसलेले आजोबा ओरडले, "अर्र, लोडशेडिंग सुरू झालं राव."

"अचानक लाईट गेले तरी, हा पॉट कामी येतो," तो पुढे म्हणाला.

महाराष्ट्राच्या ग्रामीण भागात भयंकर उन्हाळा आणि त्यात लोडशेडिंग आता रोजचंच झालंय. त्यामुळे ग्रामीण भागातल्या अल्केशसारख्या हजारो टाईप-1 मधुमेही मुलांसाठी आणि मधुमेह असलेल्या प्रौढांसाठी इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी हे मातीचं भांडं एक प्रकारची जीवनवाहिनी आहे.

मुंबईतील मधुमेहतज्ज्ञ डॉ. व्यंकटेश शिवणे टाईप-1 मधुमेही रुग्णांना होणाऱ्या त्रासाबाबत माहिती देतात.

ते सांगतात, "बहुतांश टाईप-1 मधुमेही रुग्ण ग्रामीण भागातील आहेत. गरीब आणि मध्यमवर्गीय कुटुंबातून येतात. अनेकांकडे फ्रीज नाहीये. आणि असला तरी सतत होणाऱ्या लोड शेडिंगमुळे त्यांचा त्रास वाढतोच."

अल्केशची आई शशिकला पिंपळे यांनाही इन्सुलिन खराब होण्याची भीती सतत सतावत असते. त्या सांगतात, "भांड्यातील इन्सुलिन खराब झालं तर?" पण मग प्रश्न येतो इन्सुलिन ठेवायचं कुठे? गावातील एकाच घरात फ्रीज आहे. पण, सारखं त्यांच्याकडे जाणं योग्य नाही. त्यामुळे, जास्तीचा डोस त्यांच्याकडे ठेऊन दररोज वापरातलं इन्सुलिन या पॉटमध्ये ठेऊन वापरतो.

"काम करून जेवढे पैसे मिळतात. त्यातील काही पैसे मी बाजूला काढून ठेवते. अल्केशच्या उपचारासाठी लागू शकतात," शशिकला पिंपळे पुढे सांगतात.

आंतरराष्ट्रीय डायबिटीस फेडरेशनच्या माहितीनुसार भारतात सध्या अडीच लाख टाईप-1 मधुमेही रुग्ण आहेत. पण या रुग्णांची नोंद ठेवण्यासाठी रजिस्ट्री नाही. त्यामुळे रुग्णांची संख्या जास्त असू शकते.

महाराष्ट्राचे आरोग्यमंत्री राजेश टोपे सांगतात, "टाईप-1 मधुमेही रुग्णांना चांगल्या आरोग्य सुविधा देण्यासाठी सरकार कटिबध्द आहे. समाजात मधुमेह आणि टाईप-1 मधुमेहाबाबत जनजागृती वाढली पाहिजे. सरकार ग्रामीण भागातील आरोग्य केंद्रात मधुमेह तपासणी सेवा सुरू केलीये."

मातीच्या पॉट इन्सुलिन थंड कसं राहतं?

टाईप-1 डायबिटीसग्रस्त मुलांसाठी औरंगाबादमध्ये 'उडान' नावाची संस्था काम करते. या संस्थेकडून अल्केशला इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी हे मातीचं भांडं मिळालंय. दर महिन्याला लागणारं इन्सुलिनही त्याला संस्थेतून दिलं जातं.

'उडान'च्या संस्थापक मधुमेहतज्ज्ञ डॉ. अर्चना सारडा यांनी इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी हा मातीचा पॉट तयार केलाय.

बीबीसीशी बोलताना त्या सांगतात, "ज्या रुग्णांकडे फ्रीज नाही किंवा वीज नाही. अशांची गरज ओळखून इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी हा पॉट तयार करण्यात आला आहे."

ग्रामीण भागातून डॉ. सारडांकडे उपचारासाठी येणाऱ्या मुलांची शुगर अचानक वाढल्यानंतर इन्सुलिन खराब झाल्यामुळे हा त्रास होत असल्याचं त्यांना आढळून आलं. या मुलांसाठी उपाय शोधणं महत्त्वाचं होतं जेणेकरून इन्सुलिन सुरक्षित ठेवता येईल आणि प्रभावी राहील.

"असं झालं नसतं, तर, मुलं जिवंत राहिली नसती," डॉ. सारडा सांगत होत्या. त्यामुळे इन्सुलिन पॉट मुलांची तात्काळ गरज ओळखून तयार करण्यात आलाय.

ग्रामीण भागात उन्हाळा अत्यंत कडक असतो. तापमान 40 अंशं सेल्सिअस पार पोहोचतं. इन्सुलिन लवकर खराब होण्याचं हे एक प्रमुख कारण आहे. इन्सुलिन खराब झालं तर मुलांना याचा फायदा होत नाही. परिणामी तब्येत बिघडते.

डॉ. अर्चना सारडा म्हणतात, "उन्हाळ्यात बाहेरील तापमान 40 च्या पलिकडे गेलं आणि घरातील तापमान 35 अंश असलं तरी या मातीच्या भांड्यातील तापमान 26 अंशापर्यंत नियंत्रित रहातं." रोजच्या वापरात असलेलं इन्सुलिन सुरक्षित ठेवण्यासाठी 26 अंशापर्यंत तापमान गरजेचं आहे.

त्या पुढे सांगतात, आम्ही या भांड्यात शास्त्रीय पद्धतीने इन्सुलिन सुरक्षित राहू शकतं यावर संशोधन केलंय.

इन्सुलिन पॉट एक ठोस पर्याय आहे?

इन्सुलिन पॉट म्हणजे एक मातीचं भांडं आहे. यात दोन मातीची भांडी वापरण्यात आली आहेत. एक मोठं आणि दुसरं छोटं. या दोन भांड्यांमध्ये रेती किंवा वाळू भरायची. रेतीवर दिवसभरात सहा के आठ ग्लास पाणी टाकायचं. छोट्या भांड्यात इन्सुलिन ठेऊन भांडं थंड राहील अशी ठिकाणी झाकून ठेवायचं.

मातीचं भांडं थंड असतं. त्यातील रेतीत पाणी टाकल्यामुळे पॉट थंड रहातो आणि परिणामी इन्सुलिन थंड रहाण्यास मदत होते.

इन्सुलिन प्रभावी ठेवण्यासाठी त्याला चार ते आठ अंश सेल्सियस तापमानात फ्रीजमध्ये ठेवावं लागतं. इन्सुलिन पॉटमध्ये हे शक्य आहे नाही. मग, हा पॉट मधुमेही रुग्णांसाठी एक ठोस पर्याय असू शकतो का? आम्ही डॉ. अर्चना सारडा यांना याबाबत प्रश्न विचारला.

त्या म्हणाल्या, "हे अगदी खरं आहे की इन्सुलिन पॉट ठोस आणि अंतिम पर्याय नाही. मातीच्या या भांड्यात फक्त रोजच्या वापराचं इन्सुलिन ठेवता येतं. टाईप-1 मधुमेही रुग्णांना दररोज इन्सुलिन घ्यावं लागतं. त्यामुळे, मोठ्या प्रमाणात इन्सुलिन यात ठेवता येत नाही. तापमानाचा इन्सुलिनवर परिणाम होतोच. "

या मातीच्या भांड्यात ठेवण्यात आलेलं इन्सुलिन किती दिवस चांगलं आणि सुरक्षित राहतं?

डॉ. सारडा सांगतात, "आम्हाला आढळून आलंय की, महिन्याच्या शेवटच्या काही दिवसात इन्सुलिनचा प्रभाव कमी होतो. त्यामुळे शेवटचे काही दिवस आम्ही मुलांना डोस वाढवण्यासाठी सांगतो." इन्सुलिनची नवी बाटली उघडली की डोस पहिले काही दिवस कमी करायचा. याचं कारण नवीन इन्सुलिन प्रभावी असतं.

डॉ. सारडा म्हणाल्या, "हा काही उत्तम आणि अंतिम पर्याय नक्कीच नाही. पण, ज्यांच्याकडे फ्रीज किंवा वीज नाही. इन्सुलिन पॉट त्यांचे जीव वाचवतोय हे मात्र नक्की."

आंतरराष्ट्रीय डायबिटीस फेडरेशनच्या माहितीनुसार, भारतात जवळपास अडीच लाख टाईप-1 मधुमेही रुग्ण आहेत. मधुमेह तज्ज्ञ म्हणतात, की खरा आकडा दुप्पट असू शकतो. कारण आपल्या देशात टाईप-1 डायबिटीस हा कम्युनिकेबल आजारात समाविष्ट नाही. त्यामुळे, रुग्णांचा खरा आकडा कळू शकत नाही.

'उडान' या संस्थेशी सध्या महाराष्ट्राच्या 19 जिल्ह्यातील जवळपास 1000 मुलं संलघ्न आहेत. यात प्रामुख्याने मराठवाड्याच्या जालना, बीड, औरंगाबाद, प्ररभणी आणि लातूर या जिल्ह्यांमधील मुलं आहेत. डॉ. सारडा म्हणाल्या, दरवर्षी जवळपास 500 मुलांना आम्ही हा पॉट वापरण्यासाठी देतो.

टाईप-1 मधुमेही रुग्णांच्या मुद्यावर लक्ष का दिलं जात नाही. आम्ही डॉ. व्यंकटेश शिवणे यांना विचारलं. ते म्हणाले, "प्रौढांना होणाऱ्या मधुमेहाच्या तुलनेत टाईप-1 रुग्णांची संख्या खूप कमी आहे. त्यामुळे इतर संसर्गजन्य आजारांच्या तुलनेत टाईप-1 मधुमेहाकडे जास्त लक्ष दिलं जात नाही."

'मी सासरी घेऊन जाणारे इन्सुलिन पॉट'

औरंगाबादमध्ये रहाणाऱ्या 23 वर्षांच्या पूजा हिवाळेला चार वर्षांची असताना टाईप-1 डायबिटीसचं निदान झालं. इन्सुलिन कुठे आणि कसं ठेवायचं याची अजिबात माहिती नव्हती.

पूजा गेल्या आठ वर्षांपासून इन्सुलिन पॉट वापरतेय.

"मला याचा खूप फायदा झालाय. या पॉटने माझे प्राण वाचवलेत."

पॉट वापरल्यापासून मला त्रास झालेला नाही, असं पूजा बीबीसीशी बोलताना सांगते.

कोरोनाकाळात आठ वर्ष इन्सुलिन पॉट वापरल्यानंतर पूजाने थोडे-थोडे पैसे जमा करून घरी फ्रीज घेतलाय.

एप्रिल महिन्यात पूजाचं लग्न आहे.

ती सांगते, "सासर ग्रामीण भागात आहे. सध्या घरी फ्रीज नाही. त्यामुळे इन्सुलिन पॉट सासरी घेऊन जाणार आहे. पुढे घरी फ्रीज येईल, पण वीज गेली तर हा इन्सुलिन पॉटच कामी येईल. "

इन्सुलिन पॉटला टायमरचा जुगाड

औरंगाबादचा 21 वर्षांचा नकुल तिवारी नाशिकमध्ये इंजीनिअरिंगसाठी आलाय. नकुल स्वत: टाईप-1 डायबेटीक आहे. इन्सुलिन थंड ठेवण्यासाठी तो इन्सुलिन पॉट वापरतो.

इन्सुलिन पॉटमध्ये दर चार तासांनी पाणी घालावं लागतं. त्यामुळे नकुलने त्याचा मित्र रामेश्वरसोबत एक जुगाड केलाय.

इन्सुलिन पॉटमध्ये ऑटोमॅटिक पाणी घालण्यासाठी त्यांनी एक टायमर सर्किट तयार केलंय.

"नाशिकमध्ये इन्सुलिन ठेवण्यासाठी फ्रीज नसेल याची कल्पना होती. त्यामुळे एक टायमर सर्किट तयार केलं. दर, चार तासांनी टायमर अॅक्टिवेट होतो आणि पॉटमध्ये आपोआप पाणी पडतं."

मी लेक्चर, कॉलेज आणि प्रोजेक्ट निमित्त बाहेर असतो. मग पॉटला पाणी कोण घालणार, या विचारातून हे टायमर सर्किट तयार करण्याची आयडिया आल्याचं तो पुढे सांगतो.

नकुलने या पॉटमध्ये एक तापमान मोजण्यासाठी सेन्सरही ठेवलाय. "रूमचं तापमान 35 अंश सेल्सियस असलं तरी पॉटमध्ये तापमान 24 ते 25 अंशांपर्यंत नियंत्रित राहतं. त्यामुळे इन्सुलिन खराब होणार नाही."

जगभरात हा पॉट वापरणं शक्य आहे?

या इन्सुलिन पॉटबाबत फार जास्त लोकांना माहिती नाही. भारतातही याबाबत फार कमी लोकांना माहिती आहे.

ही कल्पना भारतातील इतर जिल्ह्यात आणि जगभरात वापरता येणं शक्य आहे का?

याबाबत विचारल्यानंतर डॉ. अर्चना सारडा म्हणाल्या, "हा पॉट रुग्णांची गरज लक्षात ठेऊन तयार करण्यात आलाय. भारतात किंवा जगभरात वापरायचा असेल तर पॉट कसा असावा, कसा वापरावा याबाबत अभ्यास करून ठोस शिफारस करावी लागेल."

"आपल्याला माहिती शेअर करायला हवी. जेणेकरून याचा फायदा जास्तीत-जास्त लोकांना होईल. भारतात किंवा परदेशातही याचा फायदा लाखो लोकांना होऊ शकेल. ज्यांच्याकडे फ्रीज नाही."

हेही वाचलंत का?

(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.

बीबीसी न्यूज मराठीच्या सगळ्या बातम्या तुम्ही Jio TV app वर पाहू शकता.

'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify, JioSaavn आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)