महाराष्ट्रात 15 हजार पोलिसांची भरती होणार, पोलिस भरतीची परीक्षा कशी असते, त्यासाठी काय तयारी करावी?
फोटो स्रोत, Getty Images
महाराष्ट्रातील पोलीस भरतीची तयारी करणाऱ्या हजारो तरुणांना राज्य शासनाकडून अखेर दिलासा मिळाला आहे.
गृह विभागानं 15631 जागांवर पोलीस शिपाई भरती करण्याचा निर्णय घेतण्यात आला आहे. महाराष्ट्र पोलीस दलातील पोलीस शिपाई आणि कारागृह विभागातील कारागृह शिपाई संवर्गातील रिक्त पदे भरण्यासाठी राबविण्यात येणा-या भरती प्रक्रियेस मान्यता देणारा शासन निर्णय प्रसिद्ध करण्यात आला आहे.
12 ऑगस्ट 2025 झालेल्या राज्य मंत्रिडळाच्या बैठकीत पोलीस दलातील सुमारे 15 हजार पदांच्या भरतीस मंजुरी दिली आहे.
मुख्यमंत्री देवेंद्र फडणवीस यांच्या अध्यक्षतेखाली ही बैठक पार पडली.
राज्यात हजारो तरुण-तरुणी पोलीस भरतीची तयारी करत असतात. त्यांच्यासाठी ही दिलासा देणारी बातमी आहे.
पोलीस भरतीबद्दल राज्य सरकारनं काय माहिती दिली?
महाराष्ट्र पोलीस दलातील शिपायांची सुमारे 15 हजार पदे भरण्यात येणार आहेत. त्यासाठी आज (12 ऑगस्ट) 2024-2025 च्या पोलीस शिपाई भरती प्रक्रियेस मान्यता देण्यात आलीय, असं महाराष्ट्र सरकारनं सांगितलंय.
या भरतीमध्ये सन 2022 व सन 2023 मध्ये संबंधित पदाची विहित वयोमर्यादा ओलांडलेल्या उमेदवारांनाही एक वेळची विशेष बाब म्हणून अर्ज करता येणार आहे व भरती प्रक्रियेत सहभागी होता येणार आहे.
तसंच, राज्याच्या पोलीस दलात सन 2024 दरम्यान रिक्त असलेली व 2025 मध्ये रिक्त होणाऱ्या पदांचा आढावा घेऊन, ही भरती करण्यात येणार आहे.
भरण्यात येणाऱ्या पदांची संख्या अशी असेल :
- पोलीस शिपाई - 12,399
- पोलीस शिपाई चालक - 234
- बॅण्ड्स मॅन - 25
- सशस्त्र पोलीस शिपाई - 2,393
- कारागृह शिपाई - 580
- एकूण - 15,631
(पोलीस शिपाई व कारागृह शिपाई ही पदे गट-क संवर्गातील आहेत)
पोलीस शिपाई भरती प्रक्रिया त्या-त्या जिल्हा स्तरावरून राबविण्यात येते. त्यासाठी ओएमआर (OMR) आधारित लेखी परीक्षा घेण्यात येईल.
भरती अर्ज मागवणे, अर्जाची छाननी करणे, त्यावर प्रक्रिया तसेच उमेदवारांची शारीरिक परीक्षा, त्यातून पात्र उमेदवारांची लेखी परीक्षा यासाठी अनुषांगिक प्रक्रिया राबविण्याचे अधिकार 'प्रशिक्षण व खास पथके विभाग'चे अतिरिक्त पोलीस महासंचालक यांना देण्यासही राज्य सरकारनं मान्यत दिलीय.
पोलीस भरतीची तयारी कशी करावी, अभ्यास कसा करावा, भरतीची प्रक्रिया कशी असते या बाबतची माहिती या लेखात देत आहोत.
पोलीस भरती प्रक्रियेतील महत्त्वाचे टप्पे
1. सर्वप्रथम सरकारतर्फे पोलीस भरतीची घोषणा करण्यात येते
2. पोलीस भरतीची जाहिरात वर्तमानपत्रांमधून प्रकाशित केली जाते.
3. पात्र उमेदवारांना ऑनलाइन पद्धतीने अर्ज आणि अर्जाची रक्कम भरावी लागते.
4. पात्र उमेदवारांना मैदानी परीक्षेसाठी बोलविण्यात येते.
5. मैदानी परिक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या उमेदवारांची लेखी परीक्षा घेतली जाते.
6. लेखी परीक्षेत उत्तीर्ण झालेल्या उमेदवारांच्या कागदपत्रांची पडताळणी केली जाते.
7. पात्र उमेदवारांची अंतिम यादी जाहीर केली जाते.
8. अंतिम यादीत समावेश झालेल्या उमेदवारांना पोलीस मुख्यालयात 2-3 महिने प्रशिक्षण दिलं जातं.
9. मुख्यालयातील प्रशिक्षणानंतर महाराष्ट्रातील पोलीस प्रशिक्षण केंद्रांवर 9 महिने प्रशिक्षण दिलं जातं.
10. प्रशिक्षण पूर्ण झाल्यानंतर त्यांना पुन्हा पोलीस मुख्यालयांमध्ये विविध विभागांमध्ये रुजू केलं जातं.
11. सुरक्षा देणं, विविध कार्यालयांची सुरक्षा, आरोपींना न्यायालयात नेणं, आरोपींना आरोग्य चाचणीसाठी नेणं, शस्त्रागाराची सुरक्षा यांसारखी कामे दिली जातात.
12. उमेदवारांच्या कौशल्यानुसार किंवा मधल्या काळात विशिष्ट परीक्षा उत्तीर्ण झाल्यास मुख्यालयातून त्यांची बदली फोर्स वन, जलद प्रतिसाद पथक, लोकल क्राईम ब्रांच, पासपोर्ट डिव्हिजन, डॉग स्क्वॉड, बॉम्ब डिस्पोजल पथकामध्ये केली जाते.
अर्ज कसा भरायचा?
2019 पर्यंत भरतीचा क्रम पुढीलप्रमाणे असा होता- अर्ज भरणे, मैदानी परीक्षा आणि लेखी परीक्षा. मात्र 2019 मध्ये पहिल्यांदाच लेखी परीक्षा आधी आणि नंतर मैदानी परीक्षा घेतली गेली होती.
2019 पर्यंत एका उमेदवाराला पात्रतेनुसार एकापेक्षा जास्त फॉर्म भरता येत असत. उदा. पात्र उमेदवार एकाचवेळी चालक आणि बॅण्डसमन पदासाठी अर्ज करू शकत होता.
मात्र 2019 मधील भरती प्रक्रियेत एका उमेदवाराला केवळ एकच अर्ज भरता आला. उमेदवारांच्या विरोधानंतर ही अट काढून टाकण्यात आली होती.
अलीकडच्या काळात पोलीस भरतीच्या प्राथमिक अर्जाची जबाबदारी खासगी कंपन्यांना देण्यात आली आहे. यापूर्वी ‘टीसीएस’ आणि ‘आयबीपीएस’ या कंपन्यांवर ही जबादारी सोपविण्यात आली होती.
पोलीस दलातील भरती काही हजार जागांसाठी होत असली तरी भरतीसाठी अर्ज दाखल करणाऱ्या उमेदवारांची संख्या काही लाखांमध्ये असते. एक उमेदवार एकापेक्षा जास्त अर्ज भरू शकतात. अर्ज भरताना खालील गोष्टी ध्यानात घ्यावा लागतात;
वर्तमानपत्रात जाहिरात प्रसिद्ध झाल्यानंतर नमूद केलेल्या कालावधीमध्ये ऑनलाइन पद्धतीने अर्ज भरणे बंधनकारक असते.
फोटो स्रोत, Getty Images
अर्जासोबत रक्कम भरणे गरजेचे असते. गेल्या भरतीची वेळी खुल्या प्रवर्गासाठी 450 रुपये फी आहे तर मागास प्रवर्गांसाठी 350 रुपये फी होती. यावेळी नेमकी किती फी असेल हे जाहिरात आल्यावरच आपल्याला समजू शकेल.
पोलीस भरतीमध्ये केवळ पोलीस शिपाई एवढेच पद नसते तर बँड पथकाचे सदस्य, चालक, सशस्त्र पोलीस कारागृह शिपाई या पदांचा समावेश असतो. त्यामुळे अर्ज भरताना आपल्याला नेमके कोणते पद हवे आहे ते योग्यरीत्या निवडावे लागते.
- कोणत्या रिक्त पदासाठी अर्ज भरला जातोय, तो योग्य पर्याय निवडणे.
- कोणत्या सामाजिक गटात आपण मोडतोय त्याची निवड करणे. उदा. खुला गट, राखीव गट, भूकंपग्रस्त इ.
अर्जासोबत सर्व उमेदवारांना पुढील तीन कागदपत्रे जोडणे आवश्यक असतं;
1) शैक्षणिक पात्रता गुणपत्रिका
2) रहिवासी दाखला
3) राखीव गटात मोडत असल्यास जास्त प्रमाणपत्र.
याचबरोबर विशिष्ट पदांसाठी अर्ज भरताना संबंधित कौशल्य प्रमाणपत्रदेखील सोबत जोडावं लागतं. उदा. चालक पदासाठी अर्ज करताना ‘वाहन चालक परवाना’ जोडणं बंधनकारक आहे.
- मुलीचे लग्न झालेले असल्यास आणि लग्नानंतर नाव बदलेलं असल्यास त्याचा दाखला जोडावा लागतो.
- उमेदवार प्रकल्पग्रस्त किंवा भूकंपग्रस्त असल्यास अधिकृत सरकारी दाखला जोडणे बंधनकारक आहे.
उमेदवारांना जिल्हानिहाय अर्ज भरणं आवश्यक असतं. महाराष्ट्रातील अनेक उमेदवार स्वत:च्या जिल्ह्यासोबतच मुंबई जिल्ह्याचादेखील अर्ज भरतात. कारण मुंबईत पदांची संख्या सर्वांत जास्त असते.
फोटो स्रोत, Getty Images
पात्रता
- मुलं आणि मुली अशा दोघांनाही रिक्त पदांसाठी अर्ज करता येतो.
- मुलींसाठी स्वतंत्र जागांची तरतूद असते आणि त्याचा जाहिरातीमध्ये उल्लेख केलेला असतो.
वय
- उमेदवाराचे वय किमान 18 वर्ष पूर्ण असावे.
- खुल्या वर्गासाठी वय 28 वर्षांपेक्षा जास्त असता कामा नये. एससी, एसटी आणि ओबीसी इत्यादी राखीव प्रवर्गांतील उमेदवारांना वयाच्या 33 वर्षापर्यंत अर्ज करता येतो.
उंची
- मुलांची उंची 165 सेंटीमीटर असणे आवश्यक.
- सशस्त्र पोलीस दलासाठी मुलांची उंची 167 सेंटीमीटर असणे आवश्यक.
- मुलींची उंची 150 सेंटीमीटर असणे आवश्यक.
वजन
- मुलांचे वजन कमीतकमी 50 किलो असावे.
- मुलींचे वजन कमीतकमी 45 किलो असावे.
शिक्षण
- 12 वीची परीक्षा उत्तीर्ण असणे आवश्यक.
- ड्रायव्हर आणि बॅण्डसमन पदासाठी उमेदवाराने 10 वी ची परीक्षा उत्तीर्ण असणे आवश्यक.
कौशल्ये
- ड्रायव्हर पदासाठी अर्ज करताना उमेदवाराकडे वाहन चालक परवाना असायला हवा.
- बॅण्डसमन पदासाठी अर्ज करताना उमेदवाराला यादीत नमूद कलेल्या वाद्यांपैकी एखादं वाद्य वाजवता येणं आवश्यक आहे. वाद्य प्रशिक्षण देणाऱ्या नोंदणीकृत संस्थेचं प्रमाणपत्र असणे आवश्यक.
- कोणत्याही पद्धतीने दिव्यांग/अपंग व्यक्तीला पोलीस शिपाई पदासाठी अर्ज करता येत नाही.
पोलीस भरतीसाठी तयारी कशी करायची?
पोलीस शिपाई पदासाठी शारीरिक चाचणीसोबतच लेखी परीक्षेचा अभ्यास देखील करावा लागतो. दोन्हीसाठी मिळून तयारीसाठी सहा महिन्यांचा कालावधी पुरेसा असतो.
शारीरिक आणि लेखी परीक्षा मिळून 150 गुणांची असते. यामध्ये 50 गुणांसाठी शारीरिक चाचणी आणि 100 गुणांची लेखी परीक्षा असते.
फोटो स्रोत, Getty Images
सर्वप्रथम शारीरिक चाचणीचं म्हणजेच मैदानी परीक्षेचं स्वरूप समजून घेऊया.
मुलांसाठी
- गोळाफेक (15 गुण) : गोळ्याचे वजन 7 किलो 50 ग्रॅम असते. 8.5 मीटर अंतराच्या पुढे गोळा फेकावा लागतो.
- 100 मीटर धावणे (15 गुण) : कट ऑफ वेळ 11:50 सेकंद
- 1600 मीटर धावणे (20 गुण) : कट ऑफ वेळ 5 मिनिटे 10 सेकंद
मुलींसाठी
- गोळाफेक (15 गुण) : गोळ्याचे वजन 4 किलो असते. 6 मीटर अंतराच्या पुढे गोळा फेकावा लागतो.
- 100 मीटर धावणे (15 गुण) : कट ऑफ वेळ 14:00 सेकंद
- 800 मीटर धावणे (20 गुण) : कट ऑफ वेळ 2 मिनिटे 50 सेकंद
सराव कसा करावा?
- किमान सहा महिने दररोज धावण्याचा सराव करून स्टॅमिना वाढवावा.
- धावण्याच्या सरावासोबत शारीरिक कवायती आणि वजन उचलण्याचा सराव करणं गरजेचं.
- पूर्ण झोप घेणे आवश्यक. रात्री किमान 7 तास झोप घ्यावी. शरीराला रात्री लवकर झोपण्याची आणि सकाळी लवकर उठण्याची सवय लावावी.
- परिपूर्ण आहार घ्यावा. आहारात चणा-हरभरा, डाळी, भाज्या, अंडी यांचा समावेश असावा.
लेखी परीक्षेचं स्वरूप
लेखी परीक्षा 100 गुणांची असते. परीक्षेसाठी अंकगणित, बुद्धीमत्ता चाचणी, मराठी व्याकरण आणि सामान्यज्ञान व चालू घडामोडी या विषयांचा समावेश असतो. प्रत्येक विषयाला 25 गुण असतात. परीक्षेचा एकूण कालावधी दीड तासाचा असतो.
प्रत्येक विषयांमध्ये कोणत्या गोष्टींची तयारी करणं आवश्यक?
अंकगणित: संख्याप्रकार, बेरीज, वजाबाकी, गुणकार, भागाकार, टक्केवारी, सरळव्याज सरासरी, लसावी-मसावी, गुणोत्तर प्रमाण, अपूर्णांक, काळ-काम-वेग, नफा-तोटा, वर्गमूळ, कोन, क्षेत्रफळावरील प्रश्न, चाकाच्या फेऱ्या इ. समावेश असतो.
बुद्धिमत्ता चाचणी: अक्षरमाला, सांकेतिक लिपी, अंकमालिका, दिनदर्शिका, व्हेन आकृती, नातेसंबंध, दिशा, कूटप्रश्नक व इतर घटक असतात.
मराठी व्याकरण: मराठी भाषा, उगम, शब्दांच्या जाती, वर्णमाला, समास, संधी, विभक्ती, अलंकार, म्हणी, वाकप्रचार, शुद्धलेखन, समानार्थी-विरुद्धार्थी शब्द इ.
सामान्यज्ञान व चालू घडामोडी: महाराष्ट्र, भारतातील ठिकाणं, नद्या, पर्वतरांगा, राजधान्या, ऐतिहासिक घटना, जगाचा भूगोल, राज्यघटना, चालू घडामोडी, नियुक्त्या इ. गोष्टींवर प्रश्न विचारले जातात.
तयारी कशी करावी?
पोलीस भरतीसाठी शारीरिक आणि मानसिक तयारी दोन्ही देखील तितकीच महत्त्वाची आहे. व्यायाम आणि अभ्यासाबरोबरच मन शांत ठेवणे अत्यंत गरजेचे असल्याचे तज्ज्ञ सांगतात.
परीक्षेत जितके महत्त्व व्यायाम आणि शारीरिक क्षमतेला आहे तितकेच महत्त्व बौद्धिक आणि आकलन क्षमतेला आहे. त्यामुळे रोज अभ्यास करणे आवश्यक ठरते.
- दररोजची वर्तमानपत्रे, नियतकालिके वाचणे.
- मागील वर्षांचे पेपर सोडवणे.
- अभ्यास करताना महत्त्वाच्या नोंदी लिहून ठेवणे.
- वैकल्पिक पुस्तकांचे वाचन.
- गणितं सोडवण्याचा सराव करणे.
परीक्षेमधील 70 टक्के गोष्टी सारख्याच असतात. फक्त प्रश्नाचं स्वरूप बदलेलं असतं. 30 टक्के प्रश्न नवीन माहितीवर आधारित असतात.
नजिकच्या पोलीस प्रशिक्षण अकॅडमीमध्ये प्रवेश घेऊ शकता, जेणेकरून नेमका अभ्यासकम आणि तज्ज्ञ व्यक्तींचे मार्गदर्शन लाभेल.
पोलीस भरतीसाठीची तयारी, अर्ज भरणे, मैदानी परीक्षा, लेखी परीक्षा, अंतिम यादी लागणे, प्रशिक्षण हा संपूर्ण कालावधी लक्षात घेतल्यास पोलीस शिपाई म्हणून रुजू होईपर्यंत किमान 2 वर्षांचा कालावधी जातो.
(बीबीसीसाठी कलेक्टिव्ह न्यूजरूमचे प्रकाशन)
(बीबीसी न्यूज मराठीचे सर्व अपडेट्स मिळवण्यासाठी आम्हाला YouTube, Facebook, Instagram आणि Twitter वर नक्की फॉलो करा.
'गोष्ट दुनियेची', 'सोपी गोष्ट' आणि '3 गोष्टी' हे मराठीतले बातम्यांचे पहिले पॉडकास्ट्स तुम्ही Gaana, Spotify आणि Apple Podcasts इथे ऐकू शकता.)
