व्हायरल हेपेटायटिसच्या एकूण रुग्णांपैकी 11 टक्के रुग्ण भारतात, जाणून घ्या या आजाराविषयी

जागतिक आरोग्य संघटना - वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन (WHO) च्या ग्लोबल हेपेटायटिस रिपोर्ट 2024 नुसार जगाच्या तुलनेत भारतामध्ये व्हायरल हेपेटायटिसमुळे मोठ्या प्रमाणावर मृत्यू होत आहेत.

जगभरातल्या व्हायरल हेपेटायटिसच्या एकूण रुग्णांपैकी 11 टक्के रुग्ण भारतात असल्याचं वर्ल्ड हेल्थ ऑर्गनायझेशन - WHO ने म्हटलंय.

2022 मध्ये संसर्गजन्य आजारांमुळे झालेल्या मृत्यूंमध्ये कोव्हिड 19 खालोखाल सर्वाधिक मृत्यू व्हायरल हेपेटायटिस आणि टीबी (Tuberculosis) मुळे झाले.

WHOच्या रिपोर्टमध्ये काय म्हटलंय?

हेपेटायटिस हा यकृताचा (Liver) आजार आहे जो 5 प्रकारच्या हेपेटायटिस विषाणूंमुळे होतो. हेपेटायटिस A आणि E चा संसर्ग हा Contaminated म्हणजे दूषित पाणी वा अन्नातून पसरतो. ताप, पोटात दुखणं, कावीळ, गडद रंगाची लघवी अशी लक्षणं यात आठवडाभरासाठी राहतात.

पण रक्ताद्वारे पसरणाऱ्या हेपेटायटिस B आणि हेपेटायटिस C बद्दल WHO ने हा पाहणी अहवाल प्रसिद्ध केलाय.

यातील हेपेटायटिस B हा लशीद्वारे रोखता येऊ शकतो पण हेपेटायटिस C वर फक्त औषधांद्वारे उपचार होऊ शकतात.

हेपेटायटिस D हा त्याच रुग्णांना होऊ शकतो ज्यांना आधीच हेपेटायटिस B चा संसर्ग झालेला आहे. पण हेपेटायटिस B ची लस घेतली तर B आणि परिणामी D अशा दोन्ही प्रकारचे हेपेटायटिस होण्यापासून संरक्षण मिळू शकतं.

या अहवालात हेपेटायटिस Dची आकडेवारी विचारात घेण्यात आलेली नाही.

या अहवालानुसार

भारतातलं व्हायरल हेपेटायटिसचं प्रमाण जास्त का आहे?

भारतात केंद्र सरकारने 2030 पर्यंत विषाणूंमुळे होणाऱ्या हेपेटायटिस निर्मूलनाचं लक्ष ठेवलं आहे. 2018 पासून हेपेटायटिस B आणि C ग्रस्त रुग्णांना मोफत औषध देण्याची योजना मोदी सरकारने सुरू केली होती. व्हायरल हेपेटायटिस भारतात सार्वजनिक आरोग्य व्यवस्थेसाठी एक गंभीर समस्या मानली जातेय.

व्हायरल हेपेटायटिस हा एका रुग्णाकडून दुसऱ्याकडे रक्ताद्वारे वा हा रुग्णासाठी वापरण्यात आलेली सुई - Contaminated Needle द्वारे पसरतो.

तर WHO च्या रिपोर्टनुसार भारत त्या 10 देशांपैकी एक आहे जिथे हेपेटायटिस सीच्या 80% केसेसमध्ये संसर्ग हा इंजेक्शन ड्रग युजर्स (Injection Drug Users - IDU) म्हणजे स्वतःला इंजेक्शन टोचून ड्रग्सचं सेवन करणाऱ्यांमध्ये आहे.

डॉ. अविनाश भोंडवे सांगतात, "हेपेटायटिस B, C,D, A आपल्या देशात एवढ्या मोठ्या प्रमाणात असण्याचं कारण म्हणजे कारण कुठल्याच हेपेटायटिसबद्दल लोकांमध्ये जागृती नाही. सतर्कता नाही. हेपेटायटिस म्हणजे कावीळ आणि कावीळ म्हणजे किरकोळ औषधं - जडबुटी घ्यायची, असे समज आहेत. पारंपरिक समजातून कावीळीची ट्रीटमेंट केली जाते, जी चुकीची असते. कावीळ झाली तरी त्यासाठीची रक्ततपासणी केली जात नाही. रक्ततपासणीची सोय असूनही अनेक रुग्ण रक्त न तपासताच किरकोळ औषधं घेत राहतात. गैरसमजांमुळे भारतात खूप मोठ्या प्रमाणात याची संख्या वाढलेली आहे. आईकडून मुलाला होणाऱ्या हेपेटायटिससाठी प्रत्येक गरोदर स्त्रीची चाचणी लसीकरण व्हायला पाहिजे. आईला हेपेटायटिस असेल तर मुलालाही तो असण्याची शक्यता असते. ही चााचणी जन्मजात व्हायला हवी, ती केली जात नाही."

डॉ. भोंडवे पुढे सांगतात, "हेपेटायटिस A आणि E होतो दूषित पाणी आणि अन्न याच्यामुळे. आपल्याकडे मोठ्या प्रमाणात बाहेर खाण्याची लोकांना सवय लागलेली आहे. उघड्यावरचं अन्न खाल्लं की ते दूषित असतं, शहरामध्ये अनेक ठिकाणी उघड्यावरच्या हातगाड्या किंवा खाऊ गल्ल्या झालेल्या आहेत.

शेफ, वाढपी यांची तपासणी व्हायला हवी, ती होत नाही. यांच्यामधूनही आजार पसरत जातात."

हेपेटायटिसचे A,B,C,D आणि E असे पाच प्रकार आहेत.

हेपेटायटिसची लक्षणं अनेकवेळा दिसून येत नाहीत किंवा अत्यंत मोजकी लक्षणं दिसून येतात. याचे प्रकार कोणते? लक्षणं आणि निदान हे आपण जाणून घेऊया.

हेपेटायटिस म्हणजे काय?

हेपेटायटिस यकृताचा (Liver) आजार आहे. हा आजार प्रामुख्याने 'हेपेटायटिस व्हायरस' नावाने ओळखल्या जाणाऱ्या विषाणूंमुळे होतो.

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या माहितीनुसार मद्यसेवन, विशिष्ट प्रकारची औषधे, कारखान्यात वापरले जाणारे काही द्रव पदार्थ आणि इतर आजारांमुळे हेपेटायटिस होण्याची दाट शक्यता असते.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार, जगभरात हेपेटायटिस B आणि C मुळे ग्रस्त लाखो रूग्ण आहेत.

हेपेटायटिसचा संसर्ग झाल्यामुळे 'लिव्हर सेसॉसिस' आणि यकृताचा कॅन्सर होतो. आणि इतर कारणांमुळे मृत्यू देखील होतो.

हेपेटायटिस A

हेपेटायटिस 'A' विषाणूमुळे होणारा हा आजार आहे. हेपेटायटिस रुग्णांमध्ये सामान्यत: आढळून येणारा हा आजार आहे. दूषित पाणी किंवा दूषित अन्नामुळे हा आजार पसरतो. ज्या भागात सांडपाणी व्यवस्थापन योग्य नसतं अशा परिसरात हेपेटायटिस A चे रुग्ण आढळून येतात.

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या माहितीनुसार, हेपेटायटिस A चा संसर्ग दीर्घकाळ होत नाही. याची लक्षणं तीन महिन्यांमध्ये हळूहळू नष्ट होतात.

फोर्टिस रुग्णालयाचे पोटविकार तज्ज्ञ डॉ. राकेश पटेल सांगतात, "लहान मुलांना हेपेटायटिस A चा संसर्ग सहजतेने होण्याची शक्यता असते. मुलं यातून लवकर बरी होतात."

हेपेटायटिस A वर कोणतंही ठोस औषध नाही. पण हेपेटायटिस A विरोधी लस घेतल्यामुळे संसर्गापासून संरक्षण मिळतं. भारतीय उपमहाद्वीप, आफ्रिका, दक्षिण-मध्य अमेरिका आणि युरोपातील पूर्वेकडील देशांमध्ये याचा प्रभाव जास्त आहे. त्यामुळे या देशात प्रवास करायचा असेल तर लस अवश्य घ्यावी.

जागतिक आरोग्य संघटनेच्या माहितीनुसार,

केंद्र सरकारच्या हेपेटायटिस नियंत्रण कार्यक्रमाच्या माहितीनुसार, हेपेटायटिस A ने ग्रस्त असलेल्या 5 ते 15 टक्के प्रकरणात यकृताला गंभीर इजा होते.

हेपेटायटिस B

हेपेटायटिस B विषाणूमुळे होणार हा आजार आहे. डॉ. राकेश पटेल सांगतात, "दूषित रक्त, दुसऱ्या व्यक्तीने वापरलेली सुई, शरीरातून निघणारे द्रव पदार्थ यामुळे याचं संक्रमण होऊ शकतं. आईकडून बाळाला हा आजार होण्याची शक्यता असते."

हेपेटायटिसचा संसर्ग प्रामुख्याने ड्रग्जचं सेवन करणाऱ्यांमध्ये जास्त दिसून येतो. भारत, चीन, मध्य आणि दक्षिण आशियामध्ये हा आजार मोठ्या प्रमाणात आढळून येतो. या आजाराने ग्रस्त बहुतांश लोक दोन महिन्यात पूर्ण बरे होतात. मात्र काही लोकांना यामुळे दीर्घकाळ आजार होतो. याला 'क्रॉनिक' हेपेटायटिस असं म्हणतात. याच्या संसर्गामुळे लिव्हर सेसॉसिस आणि यकृताचा कॅन्सर होण्याची शक्यता असते.

हेपेटायटिस C

हेपेटायटिस C विषाणूमुळे होणारा हा आजार आहे. तज्ज्ञांच्या माहितीनुसार, हेपेटायटिस C चा संसर्ग प्रामुख्याने रक्ताच्या माध्यमातून होतो. काही प्रमाणात संक्रमित रुग्णाची लाळ, वीर्य किंवा योनीमार्गातील द्रव पदार्थातून याचा संसर्ग पसरतो.

पोटविकारतज्ज्ञ डॉ. पटेल पुढे सांगतात, "दुषित रक्त किंवा जन्माच्या वेळी आईकडून बाळाला हेपेटायटिस C चं संक्रमण होण्याची शक्यता असते."

हेपेटायटिस 'D' आणि 'E'

हा आजार हेपेटायटिस 'B' चा संसर्ग असलेल्या रुग्णांनाच होतो. हेपेटायटिस 'D' विषाणूची संख्या वाढण्यासाठी, रुग्णाच्या शरीरात हेपेटायटिस B विषाणूची आवश्यकता असते. जगभरात हपेटायटिसने B ग्रस्त 5 टक्के रुग्णांना हेपेटायटिस D चा आजार होतो. हा संसर्ग इंजेक्शन, टॅटू किंवा दुषित रक्ताच्या संपर्काने पसरतो.

हेपेटायटिस B विरोधी लशीमुळे हेपेटायटिस 'D' चा धोका कमी होतो. शरीरात संसर्ग झाल्यानंतर साधारण: 3 ते 7 आठवड्यांनी याची लक्षणं दिसू लागतात. ताप, अशक्तपणा, कावीळ, भूक न लागणं, उलटी, ओटीपोटात दुखणं, गडद रंगाची लवघी अशी याची काही लक्षणं आहेत.

हेपेटायटिस 'E' चा संसर्ग सौम्य आणि अत्यंत कमी काळाकरिता होतो. याचं संक्रमण प्रामुख्याने दुषित पाण्यामुळे पसरतं. या आजाराचे रुग्ण जगभरात आढळून येत असले तरी, पूर्व आणि दक्षिण आशियामध्ये जास्त आढळून येतात.

अल्प आणि मध्यम उत्पन्न असलेल्या देशांमध्ये पाणीपुरवठा, स्वच्छता आणि आरोग्य सेवा हा सर्वांत महत्त्वाचा प्रश्न आहे. या देशात हेपेटायटिस E मोठ्या प्रमाणावर आढळून येतो. विषाणू शरीरात शिरल्यापासून याचा संसर्ग 2 ते 10 आठवड्यात दिसून येतो. 15 ते 40 वर्ष वयोगटातील लोकांमध्ये याचा संसर्ग मोठ्या प्रमाणात आढळतो.

हेपेटायटिस E ची लक्षणं हेपेटायटिसच्या इतर आजारांसारखीच आहेत. तज्ज्ञ सांगतात, हेपेटायटिसवर उपचार शक्य आहेत. हा आजार बरा होणारा आहे. पण लक्षणं ओळखता आली नाही तर, लिव्हर सेसॉसिस होऊ शकतो किंवा यकृताला गंभीर इजा होण्याची शक्यता असते.

हेपेटायटिसवर निर्बंधासाठीचे उपाय काय?

हेपेटायटिसचं निदान करण्यासाठी रक्ताची चाचणी किंवा यकृताचं कार्य सुरळीत सुरू आहे का नाही हे तपासण्यासाठी लिव्हर फंक्शन टेस्ट केली जाते. यकृताला इजा झाली आहे का नाही हे तापासण्यासाठी अल्ट्रासाउंड टेस्ट केली जाते.

हेपेटायटिसविरोधी लस कोणी आणि कधी घ्यावी?

हेपेटायटिस 'A' विरोधी लस 1 ते 18 वयोगटातील मुलांना दोन किंवा तीन डोसमध्ये देण्यात येते. प्रौढ व्यक्तींना लशीचा पहिला डोस दिल्यानंतर सहा ते बारा महिन्यांमध्ये बूस्टर डोस घेणं गरजेचं आहे. ही लस 15 ते 20 वर्षांपर्यंत आजारापासून संरक्षण देते.

केंद्रीय आरोग्य मंत्रालयाच्या माहितीनुसार हेपेटायटिस विरोधी लशीचा डोस घेतल्यांतर साधारण 15 वर्षांपर्यंत संरक्षण मिळतं. भारतात राष्ट्रीय लसीकरण कार्यक्रमांतर्गत हेपेटायटिस 'B' ची लस देण्यात येते.

सेंटर फॉर डिसीज कंट्रोलच्या मार्गदर्शक तत्त्वानुसार नवीन जन्मलेल्या अर्भकापासून 18 वर्षांपर्यंतच्या सर्व मुलांना हेपेटायटिस B ची लस देण्यात यावी.

डॉ. पटेल म्हणाले, "नॉन अल्कोहोलिक फॅटी लिव्हर डिसीजचं प्रमाण वाढलंय. 25 टक्के रुग्ण सद्यस्थितीत याने ग्रस्त आहेत. याचं प्रमुख कारण बदलेली जीवनशैली आणि लठ्ठपणा आहे."