Uriko ubona ku rubuga aherekana amakuru mu nyandiko gusa, hakoresha uburyo buke. Ja ku rubuga nyamukuru ubone amakuru mu nyandiko iherekejwe n'amasanamu.
Njana ku rubuga nyamukuru canke aho gusoma gusa
Ibindi vyerekeye ingene urwo rubuga rugutwara uburyo (ama mega) buke
Jess Griesel: Umunyeshuri w'umuzungu urimo guhangara politiki ishingiye ku moko muri South Africa
- Umwanditsi, Na Mpho Lakaje
- Igikorwa, Johannesburg, Afurika y'epfo
Umukobwa w'umwangavu Jess Griesel ntabwo agaragara nk'umurwanashyaka usanzwe umenyerewe mu ngofero itukura w'ishyaka ritavuga rumwe n'ubutegetsi muri Afurika y'epfo rya Economic Freedom Fighters (EFF) - rishaka gukora impinduka muri politiki y'iki gihugu.
Ni umuzungukazi w'imyaka 19, uvuga ururimi rwa Afrikaans, wiga mu cyiciro cya mbere cya kaminuza, uherutse gutorerwa kuyobora akanama gahagarariye abanyeshuri, kazwi nka 'Student Representative Council' (SRC), ko kuri Kaminuza ya Cape Town, ku itike y'ishyaka EFF.
Ariko mu gihugu nk'Afurika y'epfo kirangwamo ubushyamirane bw'amoko, hari bamwe batabyakiriye neza. Ubwo mu kwezi kwa cyenda Madamazela Griesel yatangazaga kandidatire ye ku mwanya w'akanama ka SRC, umwe mu bakoresha imbuga nkoranyambaga yamwise "ugambaniye ubwoko".
Imyaka 27 nyuma yuko harangiye ubutegetsi bw'ivanguramoko bwa ba nyamucye b'abazungu bwa apartheid - ubwo Nelson Mandela yatorwaga nka Perezida mu matora ya mbere muri Afurika y'epfo yakozwe muri demokarasi, akita iki gihugu icy'"urusobe rw'amoko" - Madamazela Griesel ambwiye ko kwakirwa nabi kwa kandidatire ye kwatumye agwa mu kantu (yumirwa).
"Kwitwa ugambaniye ubwoko ni ikintu nabonye giteye amatsiko cyane kandi gifite icyo kivuze cyane kuri Afurika y'epfo y'uyu munsi [yo muri iki gihe]. Bica amarenga ko hakiri itsinda rya ba 'twebwe' n'irya 'bo'".
Kugira ngo usobanukirwe n'uko yibasiwe, bisaba kumva ukuntu ishyaka EFF ryahinduye politiki muri Afurika y'epfo.
Iri shyaka ryashinzwe mu mwaka wa 2013, riyobowe na Julius Malema uzwiho kuvuga amagambo akakaye, ufatira urugero kuri Hugo Chavez wahoze ari Perezida wa Venezuela wapfuye mu 2013, ndetse agaharanira nta kubyicuza inyungu z'abirabura bacyennye bo muri Afurika y'epfo.
Ryisobanura nk'"ishyaka riharanira impinduka, ry'ubuhezanguni, rirwanya ba gashakabuhake kandi rigamije kwibohora mu bukungu, rifatira urugero ku mitekerereze ya gikomunisti".
Abarwanashyaka baryo bazwiho guteza akavuyo.
Akenshi bashinjwa kurwanya abazungu. Impamvu yabyo ni uko bakomeje gusaba ko abazungu bo muri Afurika y'epfo basubiza ubutaka bambuye abirabura.
Bamwe mu bashyigikiye EFF bajya banyuzamo bakaririmba indirimbo yo mu gihe cy'ubutegetsi bwa apartheid ivuga ngo 'Ica umu-Boer [umuzungu wo muri Afurika y'epfo], ica umuhinzi", indirimbo itavugwaho rumwe mu buryo bukomeye urukiko rwemeje ko ari imvugo ihembera urwango, ikaba ibonwa nk'igenewe mu buryo butaziguye abazungu b'abahinzi.
Udushya mu nteko ishingamategeko
Ikidashidikanywaho ni uko "abambara ingofero zitukura" batishimiye uko ibintu bimeze ubu.
Mu myaka micye ishize, mu buryo buzahora bwibukwa, abadepite ba EFF batumye inteko igwa mu kantu kubera udushya twabo, iyi nteko ikaba yiganjemo abo mu ishyaka riri ku butegetsi rya African National Congress (ANC) - ishyaka ryabohoye igihugu ubutegetsi bw'ivanguramoko bwa apartheid, rikaba ari ryo riri ku butegetsi kuva icyo gihe.
Bakomeza gutera hejuru bavugira hamwe, ari na ko bakubita ku ntebe zibari imbere bakoresheje ibiganza, baragize bati: "Murihe amafaranga".
Abadepite b'abagabo bari bambaye amashatsi nk'ay'abafundi atukura, bagenzi babo b'abagore bambaye amakanzu atukura n'amataburiya (tabliers/aprons) y'umweru - umwambaro uranga EFF ugaragaza abakozi.
Abaturage bakurikiye utwo dushya kuri televiziyo y'igihugu, mu gihe umukuru w'inteko ishingamategeko yageragezaga gutuma mu nteko haba ituze, ariko bikaba iby'ubusa.
Bari barimo basaba ko Jacob Zuma wari Perezida, wari umaze imyaka avugwa mu birego bya ruswa, asubiza amafaranga yo mu misoro y'abaturage yakoresheje mu kuvugurura urugo rwe rwihariye.
Kuva icyo gihe, uyu wahoze ari Perezida ubu yamaze gusubiza amwe muri ayo mafaranga, anahakana avuga ko nta kibi yakoze, ariko ni ikirango cy'ibibazo ANC yahuye na byo mu myaka micye ishize.
Mu gihe ku wa mbere habaye amatora y'inzego z'ibanze, ishyaka riri ku butegetsi rya ANC riri mu kibazo cyo kugirirwa icyizere gicye cyane, cyane cyane nyuma y'ibibazo by'ibura ry'umuriro mu gihugu byo mu mezi n'imyaka ya vuba aha ishize.
Ibyo bibazo by'ibura ry'umuriro rya hato na hato birimo gushegesha ubukungu busanzwe bwarazahajwe n'icyorezo cya Covid-19.
Kubera iyo mpamvu, ubushomeri (kutagira akazi) ubu buri ku gipimo butari bwarigeze bugeraho mbere cya 34.4%.
Ishyaka rikomeye ritavuga rumwe n'ubutegetsi rya Democratic Alliance (DA), ryakunze gushyigikirwa n'abazungu, rirashaka gufatirana ku byananiye ANC.
Ryakomeje kuvuga ko ari ryo ritegeka uturere dutanga umusaruro mwinshi cyane kurusha utundi mu gihugu.
Ariko ibimenyetso by'ubushakashatsi bigaragaza ishusho itandukanye: uturere twiganjemo abantu batari abazungu, nka Cape Flats, Nyanga na Gugulethu, two mu gice gitegekwa na DA mu ntara ya Western Cape, twugarijwe n'ibigero biri hejuru cyane by'ubwicanyi, ibico by'abagizi ba nabi, n'ubushomeri.
Cyo kimwe no kuri Madamazela Griesel, EFF yizeye ko abatora bazashaka ko habaho gutungurana.
'Ntushobora kwigira impumyi'
Kwitwara neza kwe mu matora yo kuri kaminuza - yabaye umwe mu bantu 15 batorewe kuba mu kanama gahagarariye abanyeshuri - kugaragaza ukuntu akunzwe muri bagenzi be.
Uyu mukobwa, urimo kwiga politiki, filozofiya n'ubukungu, ati: "Mfite gahunda yo kuba amaso, amatwi n'ijwi ry'abanyeshuri no gukomeza kubahagararira neza uko nshoboye kose".
Nubwo yavutse hashize imyaka umunani ubutegetsi bw'ivanguramoko bwa apartheid buvuyeho, Madamazela Griesel buri gihe aba azi umurage w'ingamba zabwo z'ivanguramoko.
"Nakuriye mu muryango wanyemereye kwibaza ku bintu kuva nkiri muto cyane. Iyo uba muri Afurika y'epfo ubona ibintu".
"Ntushobora kwigira impumyi ku busumbane no ku bibazo by'imibereho n'ubukungu Afurika y'epfo ifite".
Ibyo avuga ni ubushomeri n'ubucyene mu baturage b'abirabura.
Ariko si icyo cyonyine cyatumye atangira ubukangurambaga bwe: "Nize mu ishuri ryisumbuye ryarimo ivanguramoko ryinshi rigaragara cyane n'ubusumbane".
"Rero, kuva icyo gihe, nagize igitekerezo cyuko buri muntu wese wagize uruhare rw'amateka rwatumye habaho ubu busumbane uyu munsi, afite inshingano ku giti cye yo kubugira ubwe akagerageza kuba umwe mu basenya urwego rw'ivanguramoko n'ikandamiza rukiriho muri Afurika y'epfo y'ubu".
Madamazela Griesel yibaza impamvu abamwibasiye ku mbuga nkoranyambaga batiyumvisha ko ubwoko bwe (ibara ry'uruhu rwe) budakwiye kugenga (kugena) uko akora ibikorwa bye.
Ati: "Abantu babona [ubuvugizi bwa] Black Lives Matter [ubuzima bw'abirabura ni ubw'agaciro] bagatekereza ko bivuze ko ubuzima bw'abazungu budafite agaciro.
"Ni nk'iryo sanisha kandi abantu babonamo amashyaka ashyigikiye abirabura nka EFF nkaho ari amashyaka yo kurwanya abazungu, kandi si ko bimeze".
Ariko, nk'umuzungu, Madamazela Griesel aracyari muri bacye cyane batekereza gutyo.
Ibi ntibivuze ko nta mpinduka yabayeho.
Ati: "Muri za kaminuza hari abanyeshuri benshi kurushaho b'abazungu bari muri EFF".
Ariko ukuri ni uko iryo tsinda avuga ari rito cyane.
Haracyari urugendo rurerure mbere yuko Afurika y'epfo igera ku kwiyambura umwambaro wayo wa politiki ishingiye ku moko.
Mpho Lakaje ni umunyamakuru utuye i Johannesburg.