Turkey irashaka kwirukana ambasaderi wa US n'abandi ba ambasaderi icyenda

Perezida wa Turukiya Recep Tayyip Erdogan yategetse ko ba ambasaderi 10, barimo n'uw'Amerika, Ubudage n'Ubufaransa, batangazwa ko batemewe kuba ku butaka bw'icyo gihugu (persona non grata).

Bikurikiye itangazo abo ba ambasaderi basohoye basaba irekurwa ryihutirwa ry'impirimbanyi Osman Kavala.

Amaze imyaka irenga ine afunzwe kubera imyigaragambyo n'igerageza ryo guhirika ubutegetsi, nubwo atarahamwa n'icyaha.

Mu buryo bwo muri dipolomasi buzwi nko kugirwa 'persona non grata', abagizwe gutyo bashobora gukurwaho ibyo bemererwa nk'abadipolomate ndetse akenshi birangira birukanwe cyangwa bangiwe guhagararira ibihugu byabo mu gihugu runaka.

Itangazo ryo muri iki cyumweru kuri Bwana Kavala rihuriweho n'ambasade z'Amerika, Canada, Ubufaransa, Finland, Denmark, Ubudage, Ubuholandi, New Zealand (Nouvelle-Zélande), Norway (Norvège) na Sweden (Suède). Birindwi muri ibyo bihugu bihuriye na Turukiya mu muryango w'ubwirinzi w'Uburayi n'Amerika wa OTAN/NATO.

Akanama k'Uburayi - urwego rw'ingenzi rw'Uburayi rugenzura iyubahirizwa ry'uburenganzira bwa muntu - kaburiye Turukiya bwa nyuma ngo ikurikize icyemezo cy'urukiko rw'Uburayi rw'uburenganzira bwa muntu cyo kurekura Bwana Kavala mu gihe ategereje ko urubanza ruba.

Ageza ijambo ku mbaga mu mujyi wa Eskisehir ku wa gatandatu, Bwana Erdogan yavuze ko abo ba ambasaderi "badashobora gutinyuka kuza kuri minisiteri y'ububanyi n'amahanga ya Turukiya gutanga amategeko".

Yagize ati: "Natanze itegeko rya ngombwa kuri minisitiri wacu w'ububanyi n'amahanga mvuga ikigomba gukorwa. Aba ba ambasaderi 10 bagomba gutangazwa ko batemewe kuba kuri ubu butaka aka kanya. Ugiye kubitunganya aka kanya".

Ariko ikigiye kuba ubu ntikirasobanuka.

Bwana Erdogan yavuze ko abo ba ambasaderi bakwiye gusobanukirwa Turukiya cyangwa bakava mu gihugu, nkuko byatangajwe n'ibitangazamakuru byo muri Turukiya.

Nta byinshi kugeza ubu byasubijwe n'abo ba ambasaderi, nubwo minisiteri y'ububanyi n'amahanga y'Ubudage yavuze ko ibihugu birebwa biri mu "biganiro bikomeye".

Nta nyandiko bari bahabwa ku mugaragaro n'abategetsi ba Turukiya.

Minisiteri y'ububanyi n'amahanga ya Norvège yabwiye ibiro ntaramakuru Reuters ko ambasaderi wayo "nta kintu na kimwe yakoze cyavamo kwirukanwa".

Ku wa kabiri, minisiteri y'ububanyi n'amahanga ya Turukiya yari yatumijeho abo ba ambasaderi ngo yamagane itangazo ryabo "ritarimo gushyira mu gaciro" rijyanye na dosiye ya Kavala.

Itangazo ry'izo ambasade ryari ryanenze "gucyerererwa gukomeje" mu rubanza rwa Osman Kavala, "gutuma hibazwa ku kubahiriza demokarasi, ubutegetsi bwubahiriza amategeko no gukorera mu mucyo kw'urwego rw'ubucamanza rwa Turukiya".

Iryo tangazo risaba ko ibyo bicyemuka byihuse ndetse rikanasaba "Turukiya gutuma arekurwa byihutirwa".

Mu mwaka ushize, Bwana Kavala yagizwe umwere ku birego byo guteza imyigaragambyo mu gihugu hose mu mwaka wa 2013, ariko nk'ako kanya nyuma yaho ahita yongera gutabwa muri yombi.

Kugirwa umwere kwe kwaburijwemo anashyirirwaho ibirego bishya bijyanye n'igerageza ryo guhirika ubutegetsi ryakozwe n'igisirikare cyashakaga guhirika ubutegetsi bwa Erdogan mu mwaka wa 2016.

Bwana Kavala ahakana avuga ko nta kibi yakoze, ndetse abanenga ubutegetsi bwa Erdogan bavuga ko dosiye ye ari urugero rugaragaza kwibasira abatavuga rumwe na bwo kurangwa muri icyo gihugu.

Mu ntangiriro y'iki cyumweru, Bwana Erdogan yashyigikiye ubucamanza bw'iki gihugu, agira ati: "Nabwiye minisitiri wacu w'ububanyi n'amahanga: Ntitwakwiyemeza kugira abantu nk'aba mu gihugu cyacu. Ni mwebwe bo guha Turukiya isomo nk'iri? Mwumva muri bande?"

Igikorwa cyo kwiyemeza cyane

Isesengura rya Ece Goksedef, wo mu ishami rya BBC ritangaza mu rurimi rwo muri Turukiya

Dosiye ya Kavala imaze igihe ari isoko y'ubushyamirane hagati ya leta ya Turukiya n'inshuti zayo zo mu burengerazuba (Uburayi n'Amerika). Turukiya yashinjwe gukoresha amategeko mpanabyaha ku bayinenga no guhonyora ihame ry'ubutegetsi bwubahiriza amategeko. Dosiye ya Kavala ni urugero rumwe.

Nk'umunyemari, Bwana Kavala yari amaze igihe akora ubukangurambaga bugamije ubwisanzure ku ijambo na demokarasi. Perezida Erdogan avuga ko yashyigikiye imyigaragambyo yatangiriye mu gace ka Gezi muri Turukiya mu 2013. Yemeza ko iyo myigaragambyo yari igamije kumuhirika ku butegetsi ndetse na leta ye. Ni yo mpamvu yemeza ko abasaba bose ko Bwana Kavala arekurwa ari we ubwe bagambiriye mu buryo butaziguye. Ari yo mpamvu abasubiza mu buryo bukakaye.

Abategetsi bo muri Turukiya bambwiye ko batazi igihe urubanza rukwiye gutangirira. Ariko nirutangira, dushobora kwitega igisubizo cy'ibihugu ubu birimo kurwamagana, kandi ibyo bizagira ingaruka ku bukungu bwa Turukiya, busanzwe burimo kujegajega, kuko bimwe muri ibyo bihugu ni byo bya mbere bikorana ubucuruzi cyane na Turukiya.

Iki ni igikorwa cyo kwiyemeza cyane, bishoboka ko ari icyo kugaragaza imbaraga, cyane cyane kijyanye na politiki y'imbere mu gihugu, mu gihe habura umwaka umwe n'igice ngo amatora abe. Abasesenguzi bamwe bemeza ko ari imvugo ikakaye igenewe kwemeza ab'imbere mu gihugu. Ariko abandi bavuga ko Bwana Erdogan ashobora kuba ashimitse (akomeje) mu gukurikiza iri tegeko. Ni ibyo gutega amaso.