Africa – Coronavirus: Hari impungenge ku bwandu bukomeje kwiyongera mu nkubiri ya gatatu

Ahavuye isanamu, AFP
Ishami ry'umuryango w'abibumbye ryita ku buzima (OMS/WHO) ryaburiye ko amoko mashya kandi akwirakwira byihuse kurushaho ya Covid-19 ashobora gutuma inkubiri ya gatatu y'ubwandu muri Afurika iba mbi cyane kurusha ubwiyongere bw'ubwandu bwabayeho mbere.
Ubwoko bwa Delta bwandura cyane - bwabonetse bwa mbere mu Buhinde, burimo kurushaho gukwirakwira mu bihugu by'Afurika.
Uyu mugabane kandi uri inyuma mu bikorwa byo gukingira Covid-19, aho abamaze gukingirwa byuzuye muri Afurika bari ku kigero kiri munsi ya 1.5% by'abamaze gukingirwa bose ku isi.
Ni hehe imibare iri kwiyongera?
Umubare w'abanduye bashya wakomeje kwiyongera mu byumweru bitandatu bishize ndetse muri rusange urazamuka ugera ku kigero cya 25% buri cyumweru, ugera ku bantu hafi 202,000 banduye mu cyumweru cyarangiye ku itariki ya 27 y'ukwezi kwa gatandatu.
Uwo mubare uri hafi cyane kugera ku muhigo uyu mugabane wagezeho mbere w'abantu bashya banduye 224,000 mu cyumweru mu gihe cy'inkubiri ya kabiri y'ubwandu mu kwezi kwa mbere.
Matshidiso Moeti, ukuriye OMS muri Afurika, agira ati: "Umuvuduko n'ikigero cy'inkubiri ya gatatu muri Afurika nta kintu na kimwe twigeze tubona mbere kimeze nka byo".
"Ugukwirakwira ntakumirwa kw'amoko yandura cyane kurushaho kuri kwerekeza ibyago by'Afurika ku rundi rwego rushya".
Kugeza ubu muri Afurika hari ibihugu 21 byagezemo inkubiri ya gatatu y'ubwandu, ndetse 10 muri ibi bihugu birimo kugira ubwandu bukaze cyane kurusha ubwabayeho mbere, nkuko ikigo cy'Afurika cyo guhangana ndetse no gukumira indwara (Africa CDC) kibivuga.
Ubwandu burimo kuzamuka mu bihugu bitari munsi y'icumi. Uganda, Repubulika ya Demokarasi ya Congo, Namibia, Zambia, u Rwanda na Tunisia ni byo byibasiwe cyane.
Kagame yongeye gusaba gukurikiza amabwiriza

Ahavuye isanamu, Rwanda Presidency
Mu Rwanda, minisiteri y'ubuzima yatangaje ko abantu 12 bishwe na Covid-19 ku wa gatandatu, ba mbere benshi ku munsi umwe kugeza ubu, mu gihe kuri uwo munsi habonetse abanduye bashya 898. Abamaze gukingirwa mu gihugu barenga 391,000.
Mu ijambo ryo kuri iyi tariki ya 4 y'ukwezi kwa karindwi u Rwanda rwizihiza ku nshuro ya 27 "umunsi wo kwibohora", Perezida Paul Kagame yavuze ko "ubu ni ngombwa ndetse ni ngombwa cyane" gukurikiza ingamba zo kwirinda Covid-19.
Yavuze ko muri iyi minsi igihugu kigiye kubona izindi nkingo, zizatangwa haherewe "ku barusha abandi ibyago byo kwandura Covid".
Yanavuze ko hari gahunda yo kwigira, hubakwa ubushobozi bwo gukora inkingo n'indi miti, "ibi bizagabanya guhora twiringiye imiti ituruka hanze y'igihugu, itabonekera igihe cyangwa itangwa hagendewe ku zindi nyungu, ariko birasaba igihe..."
Avuga ku gitera uku kwiyongera k'ubwandu bwa Covid muri Afurika, umukuru wa OMS Tedros Adhanom Ghebreyesus yagize ati:
"Ibi biraterwa n'urusobe rurimo kurambirwa, guhura kw'abantu mu busabane, kudakurikiza neza ingamba zo kwirinda, ubusumbane ku nkingo, ndetse no gukwirakwira kw'amoko mashya".
Afurika y'epfo na yo irimo gutangaza umubare ukomeza kwiyongera w'abanduye bashya. Intara ya Gauteng, irimo umujyi wa Johannesburg, ni yo iza ku mwanya wa mbere mu kugira ubwandu bwinshi muri icyo gihugu.

Ahavuye isanamu, AFP
OMS ivuga ko kuba ubu ari igihe cy'ubukonje bwinshi mu gice cy'amajyepfo cy'Afurika, byongereye ibyago byo kwandura.
Ubwoko bwa Delta ni bwo bubitera?
OMS yemera ko ikwirakwira ry'ubwoko bwa Delta (bwandura cyane kurushaho) ryagize uruhare mu kwiyongera kw'abanduye n'abicwa na Covid-19 muri Afurika.
Ubu bwoko bwa Delta kugeza ubu bumaze gutahurwa mu bihugu 16 muri Afurika, ndetse bitatu mu bihugu bitanu muri Afurika birimo gutangaza umubare munini cyane w'abanduye bashya byemeje ko ubwo bwoko buhari.
OMS igereranya ko ubu bwoko bushobora kuba bwandura ku kigero kiri hagati ya 30% na 60% kurusha andi moko ya Covid-19.
Mu bihugu bimwe birimo kugira umubare munini w'abanduye bashya, ubu bwoko bwasanzwe muri byinshi mu bipimo by'abo basanzemo Covid-19, nk'urugero muri DR Congo no muri Uganda.
Muri Uganda, 66% by'abarwaye Covid barembye bafite munsi y'imyaka 45, kuremba kwabo bivugwa ko guterwa n'ubu bwoko bwa Delta.
Ariko hari impungenge kubera ko aya moko mashya ya Covid adashobora gutahurwa byoroshye, kubera ko ibikoresho bicyenerwa mu kuyapima bitari henshi.
Ubundi bwoko bwabonetse muri Afurika y'epfo mu mwaka ushize, ubu bwitwa Beta, bwatumye umubare w'abanduye wiyongera mu gice cy'amajyepfo cy'Afurika.
Ubwo bwoko bumaze gutahurwa mu bihugu 27 byo muri Afurika, ndetse bwiganje kurushaho mu gice cy'amajyepfo cy'Afurika.
Ibihugu 32 byanatangaje ko byabonetsemo ubwoko bwa Covid-19 bwabonetse bwa mbere mu Bwongereza, ubu bwitwa Alpha.
Ubu bwiganje cyane mu bihugu byo mu majyaruguru, mu burengerazuba no hagati muri Afurika.
Mu gihe imibare y'abanduye yongeye kuzamuka, ibihugu byinshi - nka Tunisia, u Rwanda na Uganda - byongeye gusubizaho ingamba zikomeye zibuza guhura kw'abantu benshi ndetse bihagarika n'ingendo zitari ngombwa cyane.
Impfu zitewe na Covid zihagaze gute?
Impfu zifitanye isano na Covid ziyongereye ku kigero cya 19% mu kwezi gushize, nkuko bigaragazwa n'imibare y'ikigo Africa CDC.
Muri uko kwezi habayeho kwiyongera gukomeye kw'impfu muri DR Congo (183%), Kenya (42%), Afurika y'epfo (20%) na Ethiopia (18%).

Ahavuye isanamu, Getty Images
Ikigo Africa CDC cyaburiye kuri uko kwiyongera kw'ikigero cy'impfu kuri uyu mugabane, kivuga ko mu bihugu 55 gikurikirana, 21 birimo gutangaza ikigero cy'abishwe na Covid kirenze ikigero rusange cyo ku rwego rw'isi cya 2.2%.











