USA: Daniel Lewis Lee yahawe igihano cy'urupfu atewe urushinge

Daniel Lewis Lee wahamwe n'icyaha cyo kwica amaze guhabwa urwo gupfa nyuma y'amasaha macye urukiko rw'ikirenga rutegetse ko yicwa, ni we wa mbere uhawe iki gihano n'urukiko rwo ku rwego rw'igihugu mu myaka 17 ishize.

Abandi bantu bane bakatiwe urwo gupfa kimwe na we, bamaze igihe bamagana kubica hakoreshejwe kubatera urushinge bavuga ko "ari igihano cy'ubugome kandi kidasanzwe".

Gusa urukiko rw'ikirenga rwanzuye ko kwica aba bantu "bigomba gukorwa nk'uko byateguwe".

Urukiko rw'ikirenga muri Leta Zunze Ubumwe z'Amerika mu masaha yashize rwatesheje agaciro icyemezo gihagarika iki gikorwa cyari cyategetswe n'umucamanza.

Ibiro by'ubutabera byahise bijuririra icyemezo cy'umucamanza Tanya Chutkan wari wasabye ko guha igihano cy'urupfu Lewis biba bihagaritswe.

Bwana Lee yagombaga guhabwa igihano cyo gupfa mu kwezi kwa 12 umwaka ushize ariko umucamanza ategeka ko byigizwayo.

Abandi nabo bazicwa vuba aha

Umuntu uheruka kwicwa yakatiwe n'urukiko rwo ku rwego rw'igihugu muri Amerika ni Louis Jones Jr umusirikare wa Amerika wari ufite imyaka 53, yishwe mu 2003 nyuma yo guhamwa n'icyaha cyo kwica umusirikare w'imyaka 19 Tracie Joy McBride.

Abandi bagabo batatu ubu bategereje kwicwa mu gihe cya vuba. Nabo uko ari batatu, kimwe na Bwana Lewis Lee, bahamwe no kwica abana. Abo ni;

  • Wesley Ira Purkey, wakatiwe urwo gupfa n'urukiko rwo muri leta ya Missouri mu 2003 nyuma yo gufata ku ngufu no kwica umukobwa w'imyaka 16 agacimbagura umubiri we,akawutwika. Ategereje kwicwa kuwa gatatu.
  • Dustin Lee Honken, yakatiwe n'urukiko rwa Iowa mu 2004 ahamijwe kwica arashe abantu batanu, barimo abakobwa b'imyaka irandatu na 10, ategereje kwicwa kuwa gatanu.
  • Keith Dwayne Nelson, wakatiwe n'urukiko rwo muri leta ya Missouri mu 2001 ahamijwe gufata ku ngufu no kwica umukobwa w'imyaka 10 inyuma y'urusengero, ategereje kwicwa mu kwezi gutaha.

Lewis Lee yakoze iki?

Bwana Lewis Lee ni umuzungu w'ibitekerezo bishyira hejuru abera (white supremacist) wakoreye iyicarubozo maze akica umuryango w'abantu batatu imibiri yabo akayijugunya mu kiyaga.

Mu 1996, Lewis Lee n'undi mugabo witwa Chevie Kehoe, barezwe kwiba intwaro, kwiba no kwica William Mueller, umugore we Nancy n'umwana wabo Sarah w'imyaka 8.

Mu 1999 Lewis Lee yakatiwe urwo gupfa, naho Chevie Kehoe akatirwa gufungwa burundu.

Uyu yagombaga kuba yarahawe igihano cyo gupfa mu kwezi kwa 12 mu mwaka ushize nyuma yo guhamwa n'icyaha.

Ibi byatindijwe n'uko urukiko rwari rwabujije ko ahabwa iki gihano.

Earlene Peterson, umukobwa we, umwuzukuru we n'umukwe we (umugabo w'umukobwa we) bishwe na Lewis Lee, gusa yanze ko uyu mugabo yicwa.

Umwaka ushize yabwiye CNN ati: "Byateza isoni umukobwa wanjye kuba hari umuntu wakwicwa kubera we."

Kwica Lewis ni kimwe mu bihano by'urupfu biteganyijwe guhabwa abantu bane muri uku kwezi kwa karindwi n'ugutaha kwa munani muri Amerika. Ni abagabo bane bahamijwe ibyaha byo kwica abana.

Urwo gupfa ku rwego rw'igihugu no ku rwego rwa leta, bitaniye he?

Mu bucamanza bwa Leta zunze ubumwe za Amerika, ibyaha bishobora kuburanishwa n'inkiko zo ku rwego rw'igihugu (federal courts), cyangwa se n'inkiko zo ku rwego rwa za leta.

Ibyaha bimwe na bimwe, nko kwigana idorari cyangwa ubujura bw'ikoranabuhanga, bihita biburanishwa n'inkiko zo ku rwego rw'igihugu, kimwe n'ibyaha byibasira itegekonshinga rya Amerika.

Ibindi byaha biburanishwa n'inkiko zo ku nzego za leta bitewe n'uburemere bwabyo.

Mu 1972, icyemezo cy'urukiko rw'ikirenga cyavanyeho igihano cy'urupfu ku nkiko zose zo muri Amerika.

Mu 1976 uru rukiko rw'ikirenga rwongeye gusubizaho igihano cy'urupfu muri leta zimwe.

Mu 1988 guverinoma ya Amerika yatoye itegeko risubizaho igihano cy'urupfu ku nkiko zo ku rwego rw'igihugu.

Imibare y'ikigo 'Death Penalty Information Center' ivuga ko kuva mu 1988 kugeza mu 2018 abantu 78 bakatiwe urwo gupfa n'inkiko z'urwego rw'igihugu, ariko batatu ari bo bishwe. Hari 68 bafunze bakatiwe iki gihano.