DR Congo: Kuki Abaturage bari kwemera kwicwa basaba ko MONUSCO iva iwabo?

Abaturage batandatu barishwe i Beni mu myigaragambyo yo kuwa mbere bamagana ingabo za MONUSCO, abandi barenga 20 bakomerekeye mu myigaragambyo yo kuwa kabiri n'ejo kuwa gatatu mu mujyi wa Goma, abandi bafashe barafungwa. Kuki abanyecongo batacyifuza izi ngabo za UN iwabo?

Nyuma y'amasezerano y'i Lusaka mu kwezi kwa 07/1999 yo guhagarika intambara hagati ya DR Congo n'ibihugu bitanu birimo ibituranye nayo, inama ishinzwe umutekano ku isi yemeje iyoherezwa ry'ingabo za ONU zijya kubungabunga amahoro cyane cyane mu burasirazuba bwa DR Congo ziswe MONUC.

Ubu hashize imyaka 20 izi ngabo zitigeze zijya munsi y'abasirikare n'abapolisi 15,000 ziri muri aka gace.

Mu gace ka Majengo kamwe mu tugize umujyi wa Goma ibikorwa by'ubucuruzi, gutwara abantu, n'ibindi… byahagaze mu gihe ejo kuwa gatatu habaga imyigaragambyo yo kwamagana Monusco.

Umunyamakuru wa BBC wahageze avuga ko abigaragambya babarirwa mu magana bafunze imihanda muri aka gace kegereye ikibuga cy'indege, polisi ikaza kubatatanya yifashishije ibyuka biryana mu maso.

Imyigaragambyo mu mujyi wa Goma yatangiye kuwa kabiri ikurikiye iyahereye mu mujyi wa Beni kuwa mbere. Iya Beni yapfiriyemo abantu batandatu nk'uko abategetsi babitangaje.

Umuvugizi wa Monusco uyu munsi yatangaje ko "uburakari bw'abaturage bufite ishingiro, ariko kuba abaturage bari gutera izi ngabo bizica intege mu bikorwa byo kubarinda bashinzwe".

Abaturage bo barasaba izi ngabo za ONU kuva mu gihugu cyabo kuko bavuga ko ntacyo zibamariye mu gihe imitwe y'inyeshyamba ikomeje kwica abantu mu burasirazuba bwa DR Congo.

MONUC hanyuma MONUSCO, umusaruro?

Agace k'uburasirazuba bwa DR Congo ni kamwe mu duce dukungahaye ku mabuye y'agaciro menshi ku isi, gakorerwamo ubucukuzi n'ubucuruzi bunyuranye butemewe n'amategeko bw'aya mabuye.

Inshingano ya mbere yahawe ingabo za MONUC mu 1999 yari "ugukurikirana iyubahirizwa ry'amasezerano yo guhagarika intambara y'i Lusaka" nk'uko biri mu mwanzuro wa UN numero 1279.

Aya masezerano ntiyubahirijwe kuko hakomeje intambara ya kabiri ya Congo aho leta yafashwaga n'ibihugu bya; Angola, Chad, Namibia na Zimbabwe naho uruhande rw'u Rwanda ruri kumwe na Uganda n'u Burundi.

Imitwe y'inyeshyamba irenga 25 yarwanye muri iyi ntambara ku ruhande rumwe cyangwa urundi mu zari zihanganye.

Amazina y'abayoboraga ingabo mu mirwano, imitwe y'inyeshyamba n'iya politiki nka; Jean Pierre Bemba, Laurent Nkunda, Azarias Ruberwa, James Kabarebe, Laurent n'umuhungu we Joseph Kabila nibwo yamenyekanye cyane.

Iyi ntambara yarangiye mu 2003 ariko ikurikirwa n'amakimbirane ya Ituri hamwe n'amakimbirane mu ntara za Kivu n'imitwe y'inyeshyamba myinshi.

ONU ivuga ko kugeza mu 2008 iyi ntambara yari imaze kugwamo abantu miliyoni 5,4. Ibi bituma ariyo makimbirane ya kabiri yahitanye abantu benshi ku isi kuva intambara ya kabiri y'isi irangiye.

Ingabo za MONUC zari zihari zishinzwe "iyubahirizwa ry'amasezerano yo guhagarika intambara y'i Lusaka yo mu 1999".

MONUSCO ije kurengera abaturage

Mu 2010, inama ishinzwe amahoro ku isi ya ONU yafashe umwanzuro 1925 uhindurira Monuc izina rikabaka Monusco.

Uyu mwanzuro wahaye izo ngabo inshingano nshya yo "gukoresha ubushobozi bwose mu gushyira mu bikorwa inshingano zayo zirimo kurengera abasivili" no gufasha leta kugarura amahoro.

Mu 2013 muri Monusco yashyizeho umutwe w'ingabo wihariye wo kurwanya inyeshyamba wagize uruhare runini mu gutsinda umutwe wa M23 wari wafashe umujyi wa Goma.

Raporo y'inzobere za ONU yo mu 2017 ivuga ko mu burasirazuba bwa DR Congo hari imitwe y'inyeshyamba irenga 30 ikora ibikorwa byo kwica, gusahura, gusoresha, gufata ku ngufu abagore n'ibindi.

Omar Kavota, impirimbanyi y'uburenganzira bwa muntu mu burasirazuba bwa Congo yabwiye BBC ko inyeshyamba ziri muri aka gace ka DR Congo kubera ubucuruzi butemewe bw'amabuye y'agaciro.

"Ibi nibyo bituma iyi mitwe ibona imbaraga, kongeraho ibikorwa byo guhohoterwa no gusahura abaturage, nta kindi gitumye iyi mitwe imaze imyaka myinshi hano" - Bwana Kavota.

Abaturage bavuga ko barambiwe

Tariki 30 z'ukwezi gushize ingabo za DR Congo zatangaje ko zigiye kurandura imitwe yitwaje intwaro muri aka gace ku bufatanye butaziguye (indirect) n'ibihugu bituranyi, bahereye ku mutwe wa ADF ukorera i Beni.

Kuva mu 2014, umutwe wa ADF wonyine wishe abaturage barenga 1,000 mu gace ka Beni nk'uko bivugwa n'umuryango Groupe d'études sur le Congo (GEC).

Guhera ku itariki 5 z'uku kwezi abantu 90 bishwe n'inyeshyamba za ADF zihorera ku bitero ziri kugabwaho n'ingabo za Leta nk'uko bivugwa na GEC.

Monusco ifite inshingano yo kubarengera ivuga ko abaturage 80 aribo bamaze kwicwa kuva tariki 30/10 uyu mwaka.

Monusco, ingabo nyinshi (17,000) kurusha izindi ziri mu butumwa bwa ONU ku isi, zavuze ko zitigeze zisabwa n'iza Leta gufatanya muri ibi bikorwa byo kurwanya ADF.

Umuvugizi wa Monusco yatangarije abanyamakuru ko "bihanganisha imiryango yabuze ababo, ariko ko kwigarambya batera ahakorera izi ngabo ari uguca intege ibikorwa byo kubarengera".

Uyu muvugizi yavuze ko ubu hakenewe ubufatanye bwa Monusco n'ingabo mu kurwanya ADF, ubufatanye ngo bumaze kumvikanwaho n'abategetsi b'impande zombi.

Umunyeshuri witwa Fiston Muhindo wo muri kaminuza i Goma wari mu myigaragamyo uyu munsi kuwa gatatu yabwiye ibiro ntaramakuru AFP ko barambiwe kubona Monusco ireberera ubwicanyi.

Bwana Muhindo yagize ati: "Abategetsi ba Congo ntibashoboye kurengera abaturage ba Beni. Monusco nayo ntacyo imaze igomba kugenda".