ဖိလစ်ပိုင်ရွေးကောက်ပွဲ- လာဘ်စားခဲ့တဲ့ နိုင်ငံရေးမင်းဆက်ကို အသက်ပြန်သွင်းဖို့ ကြိုးစားနေသူ တစ်ဦး

သူ့အဖေက ရက်စက်ကြမ်းကြုတ်တဲ့ အာဏာရှင်တယောက် ဖြစ်ခဲ့သူပါ။ သူ့အမေကတော့ ဖိနပ်တွေ အများအပြားပိုင်သမို့ နိုင်ငံတကာအသိုင်းအဝိုင်းကြား နာမည်ဆိုးနဲ့ ပေါ်လွင်ခဲ့ဖူးပါတယ်။

ချစ်စနိုးနဲ့ခေါ်ကြတဲ့ ဘုံဘုံဆိုတဲ့ နာမည်နဲ့ အသိများကြတဲ့ အသက် ၆၄ နှစ်အရွယ် ဖာဒီနန်မားကို့စ် ဂျူနီယာဟာ မေလ ၉ ရက်နေ့ ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတရွေးကောက်ပွဲမှာ အရွေးချယ်ခံနိုင်ရဆုံးသမ္မတလောင်း အဖြစ် ထိပ်ကပြေးနေပါတယ်။

နိုင်ငံရေးမိသားစုက ဆင်းသက်လာတာ၊ မျိုးဆက်နဲ့ချီပြီး သစ္စာစောင့်သိကြ တဲ့သူတွေရှိနေတာ၊ လူမှုမီဒီယာကို ကြိုးကိုင်ခြယ်လှယ်နိုင်တာ စတဲ့ အကြောင်းတွေက ဒီအခြေအနေကို ဖြစ်စေခဲ့ပါတယ်။

ရွှေသရဖူနဲ့ မြင်းဖြူရှင်

မားကို့စ်တို့ရဲ့ အမာခံနယ်မြေ အီလိုကို့စ် နော့တစ်မှာ ခမ်းနားလှတဲ့ စပိန်ကိုလိုနီခေတ် ဗိသုကာလက်ရာ မာလာကနန် အိမ်တော်ကြီး ရှိပါတယ်။

ဖိလစ်ပိုင် သမ္မတရဲ့ အိမ်တော်ဖြစ်တဲ့ မာလာကနန် နန်းတော်က တော့ အဲဒီအရပ်နဲ့ မိုင်ရာပေါင်းများစွာဝေးတဲ့ မနီလာမြို့တော်မှာရှိပေမယ့် ဒီ မာလာကနန် အိမ်တော် ကို ဖိလစ်ပိုင် ခရီးသွားလာရေး အာဏာပိုင်အဖွဲ့က မားကို့စ်မိသားစုအတွက် လက်ဆောင် အဖြစ် ပေးအပ်ခဲ့ ပါတယ်။ ပေးတဲ့အချိန်ကာလ ကတော့ ဖာဒီနန်မားကို့စ် ဖိလစ်ပိုင်ကို အုပ်ချုပ်နေတဲ့ ၁၉၆၀ နှစ်တွေ ထဲမှာပါ။

မားကို့စ်မိသားစုရဲ့ ဒီအိမ်တော်ကြီး မာလာကနန်ကို အများပြည်သူအတွက် ဖွင့်လှစ်ပေးထားပါပြီ။ သူတို့ကို ထောက်ခံကြသူတွေက ဖာဒီနန်နဲ့ အီမယ်ဒါ မားကို့စ်တို့ရဲ့ ပုံတူပန်းချီကားတွေ နောက်ခံထားပြီး ဆယ်ဖီဆွဲကြ၊ သူတို့ တချိန်က နေထိုင်သွားကြတဲ့ အခန်းတွေကိုလည်း ဝင်ကြည့်ကြနဲ့ သွားလည်ကြပါတယ်။

ဘုံဘုံ ငယ်စဉ်ဘဝ အိပ်ခန်းထဲက ကုတင်ဘေးမှာတော့ ထူးခြားလှတဲ့ သူ့ပုံတူ ပန်းချီကား တချပ်ကို ချိတ်ဆွဲထားပါတယ်။

ရွှေသရဖူကို ဆောင်းထားတဲ့ ဘုံဘုံဟာ မြင်းဖြူကြီးတကောင်ကို တိမ်တွေအကြားမှာ စီးနင်းသွားနေတဲ့ပုံပါ။ သူ့ရဲ့ လက်တဖက်မှာ ဖိလစ်ပိုင် အလံကိုကိုင်စွဲထားသလို တခြားတဖက် ကတော့ သမ္မာကျမ်းစာအုပ်ကို ကိုင်ထားပါတယ်။

၁၉၈၆ ခုနှစ် ပြည်သူ့အာဏာတော်လှန်ရေးနဲ့ မားကို့စ် အဖြုတ်ချခံရပြီးတဲ့နောက် သူတို့ မိသားစုကို လာဘ်စားမှုပုံရိပ်နဲ့အတူ တွဲပြီး ကမ္ဘာတဝန်းက သိကြပါတယ်။

မားကို့စ် အုပ်ချုပ်ခဲ့စဉ်ကာလအတွင်း တရားလွန်ချမ်းသာ ကာ စည်းစိမ်ယစ်နေတာတွေ၊ လူ့အခွင့်အရေး အလွန်အမင်း ချိုးဖောက် ခဲ့တာတွေကို ဘယ်လိုမှ မငြင်းနိုင်တဲ့ သက်သေပြချက်တွေ နဲ့အတူ လွတ်လပ်တဲ့ သတင်းဌာနတွေရဲ့ သတင်းတွေထဲမှာ တွေ့ရသလို၊ တရားရုံးက အထောက်အထားတွေထဲမှာလည်း တွေ့ခဲ့ကြရပါတယ်။

သမ္မတနန်းတော်ကို တော်လှန်ရေးသမားတွေ ဝင်ရောက်သိမ်းပိုက်ချိန်မှာ သူတို့ တွေ့လိုက်ရတာက မိသားစုဝင်တွေအတွက် ပုံတူဆွဲထားတဲ့ ဆီဆေး ပန်းချီကားကြီးတွေ၊ ရွှေချထားတဲ့ ရေစိမ်ကန်၊ တန်ဖိုးကြီးလှတဲ့ မင့်ခ် မြွေပါသားမွေး အနွေးကုတ်အင်္ကျီ ၁၅ ထည်၊ ဒီဇိုင်နာချုပ် ပွဲတက်ဝတ်စုံပေါင်း ၅၀၈ စုံ နဲ့ အတူ အထူးသဖြင့် လူအများကြား မှတ်မိစရာက မစ္စက် မားကို့စ်ရဲ့ ဒီဇိုင်နာ ဖိနပ် အစုံ ၃,၀၀၀ ကျော်ပါ။

ဒါပေမယ့် အခုတော့ ဘုံဘုံက ဖိလစ်ပိုင်ရဲ့ သမ္မတဖြစ်လာတော့မယ့်သူလို့ မှန်းဆနေကြသလို၊ သူ့ ရွေးကောက်ပွဲအောင်နိုင်ရေး ကမ်ပိန်းတွေကလည်း အင်နဲ့အားနဲ့ပါ၊ သူ့ ကိုထောက်ခံသူတွေက သူပဲ မုချမသွေ သမ္မတဖြစ်လာတော့မယ် ဆိုတာကို ယုံကြည်နေကြပါပြီ။

သူ့ကို ဆန့်ကျင်သူတွေကတော့ ဒီလိုဖြစ်လာတာဟာ လူမှုမီဒီယာကို သုံးပြီး သတင်းတုတွေကို လူတွေကြားထဲယုံသွားအောင်လုပ်တာ၊ အတိတ်ကို ဖုန်းကွယ်ပစ်လိုက်တာ စတာတွေကြောင့်လို့ ဆိုပါတယ်။ ဒီလို စွပ်စွဲမှတ်ချက် ချတာကို မားကို့စ် မိသားစု ကတော့ ငြင်းပယ်ပါတယ်။

နှစ်ပေါင်းများစွာပဲ ဖေ့ဘွတ်မှာ သူ့အတွက်ဝါဒဖြန့်တဲ့ ပို့စ်တွေ တွေ့ရသလို၊ ဘယ်သူဘယ်ဝါ ဆိုတာ မဖော်ပြထားတဲ့ အကောင့်တွေကလည်း မားကို့စ်မိသားစုတွေဘက်က ချေပ ခုခံပြောဆိုတာတွေ့ရပါတယ်။

အတိတ်ကအဖြစ်တွေကို ပုံပြောင်းထားတဲ့ ဇာတ်လမ်းတုတွေက သိပ်ပျံ့နှံ့ခဲ့ပြီး လူတွေက လည်း ဒီသတင်းတုတွေကို ယုံယုံကြည်ကြည်နဲ့ သံယောင်လိုက်ပြောခဲ့ကြ၊ ထပ်ဖြန့်ခဲ့ကြပါတယ်။

မားကို့စ်ရဲ့ အာဏာရှင်အုပ်ချုပ်ရေး အောက်မှာ ဖိလစ်ပိုင်ဟာ "ရွှေခတ်" ကို ရခဲ့တယ်ဆိုတာမျိုးတွေ အတော့ကို ပျံ့ပါတယ်။ တကယ်မှာတော့ အဲဒီခေတ် ကာလမှာ ဖိလစ်ပိုင်ဟာ နိုင်ငံခြားကြွေးမြီအမြောက်အများ အောက်မှာ နစ်ခဲ့ရသလို နိုင်ငံ့စီးပွားရေးကလည်း လဲပြိုလုမတတ် ဖြစ်ခဲ့တာပါ။

သစ္စာရှိခြင်း နဲ့ အတိတ်ကချန်ခဲ့တဲ့ အမွေတွေ

အသက် ၇၁ နှစ်အရွယ်ရှိပြီဖြစ်တဲ့ ဂျီးဆက် ဘောတစ်စ်တာက မြို့တော် မနီလာ ကဖြစ်ပြီး ဘုံဘုံကို ထောက်ခံ တဲ့ အမာခံတယောက်ပါ။

မစ္စတာ ဘောတစ်စ်တာဟာ မီးတငွေ့ငွေ့လောင်နေတတ်ပြီး မီးခိုးလုံးတွေနဲ့ ဖုံးနေတတ်လို့ "မီးခိုးလုံး တောင်"လို့ ခေါ်ကြတဲ့ အမှိုက်ပုံကြီးမှာ ရှာဖွေ လုပ်ကိုင် အသက်မွေးရတဲ့ သူပါ။

၁၉၈၃ ခုနှစ်တုန်းက မြို့တော် မှာ ယာဉ်ထိန်းရဲအဖြစ် ပင်စင်အခွင့်အရေးအပါအဝင် အချိန်ပြည့်အလုပ်တခု ရခဲ့ပါတယ်။

အဲဒီအချိန်တုန်းက မစ္စက်မားကို့စ်ဟာ ရွေးချယ်တင်မြှောက်ပွဲကို ဖြတ်သန်းစရာ မလိုဘဲ မနီလာမြို့ပိုင်အဖြစ် ခန့်အပ်ခံရပါတယ်။

မစ္စတာ ဘောတစ်စ်တာက ကျိုးပဲ့နေတဲ့ ဝါးကုလားထိုင်ခုံ နောက်ကျောကို မှီထိုင်လိုက်ရင်း သူ့ကို အဲဒီအချိန်က အလုပ်ပေးခဲ့တဲ့အတွက် မစ္စက် အီမယ်ဒါ မားကို့စ်ရဲ့ ကျေးဇူးတွေ သူ့အပေါ်မှာ တင်ရှိနေတဲ့အကြောင်း ပြောပြပါတယ်။

ခန့်မှန်းခြေ အမေရိကန် ဒေါ်လာ ၁၀ ဘီလျံ လောက်လာဘ်စားခဲ့မှုနဲ့ မစ္စက်မားကို့စ် ဆက်စပ်ပတ်သက် ကျူးလွန်ခဲ့ပေမယ့် သူကတော့ မစ္စက်မားကို့စ်ရဲ့ သားကို မဲထည့်မယ်လို့ ပြောပါတယ်။

မစ္စတာ ဘောတစ်စ်တာက "လာဘ်စားတာတွေ ဘာမှမတွေ့ခဲ့ရပါဘူး" လို့ အပြုံးနဲ့ ပြောပါတယ်။ "ဒါတွေက တယောက်တဆင့် ပါးကြတဲ့ ကောလာဟလတွေပါ၊ သူတို့ရဲ့ ရန်သူတွေက သူတို့ကို နာမည်ပျက်အောင် လုပ်သွားကြတာပါ။"

လူအင်အားနဲ့ မားကို့စ် နန်းတော်ကို ဝင်စီးကြ တဲ့အဖြစ်ကို ကိုယ်တိုင်တွေ့ခဲ့ရတဲ့ သတင်းထောက် နည်းနည်းလေးထဲမှာ အမေရိကန် သတင်းထောက် ဂျင် လောရီ လည်း တယောက်အပါအဝင်ပါ။

"အီမယ်ဒါရဲ့ အဝတ်တွေထားတဲ့ ဘီရိုခန်းကို သွားကြည့်ရင် ဒီဇိုင်နာ ပွဲတက်ဝတ်စုံတွေ၊ အဝတ်အစားတွေ ရာပေါင်းများစွာတွေ့ရတယ်၊ နယူးရော့ခ်တို့၊ ပဲရစ်တို့ ရောမတို့ကလာတဲ့ နာမည်ကြီး ဘရန်း အမှတ်တံဆိပ်တွေတောင် ဖြုတ်မထားရသေးဘူး။ သူ ဒါတွေ တခါမှလည်း မဝတ်သေးဘူးလေ။ သိပ်ကိုဆင်းရဲတဲ့နိုင်ငံမှာ ဒီလောက် ကွဲပြားခြားနား နေတာမျိုးက ဖြစ်စရာ လားဗျာ"လို့ သူက ပြောပါတယ်။

ဒါတွေက အနည်းအကျဥ်းပဲရှိပါသေးတယ်။

ဆွစ်ဇာလန်ဘဏ်အကောင့်ဖွင့်ပြီး အဲဒီကို မားကို့စ်မိသားစုက ဒေါ်လာ သန်းပေါင်းများစွာ ထည့်ထားတာ၊ နယူးရော့ခ်က မန်ဟက်တန်လို လူချမ်းသာတွေ နေတဲ့အရပ်မှာ အိမ်ခြံမြေတွေ အများအပြားပိုင်ဆိုင်ထားတာ စတဲ့ အထောက်အထားတွေ အများအပြားကို နောက်ပိုင်းမှာ တွေ့ခဲ့ကြရပါတယ်။

တရားရုံးမှာ အမှုတွေအများကြီး စီရင်ခဲ့ကြပါတယ်။ ဒီမိသားစုနဲ့ပတ်သက်ပြီး အမှုတွေ စွဲတင်ကြရာမှာ နိုင်တဲ့အမှုတွေလည်း ရှိသလို၊ ရှုံးတာတွေလည်း ရှိပါတယ်။ နယူးရော့ခ် တရားရုံးက ၁၉၉၀ ခုနှစ်မှာ စီရင်တဲ့ လိမ်လည်မှုမှာ မစ္စက်မားကို့စ်က အနိုင်ရခဲ့ပြီး မိသားစုအနေနဲ့ ဖိလစ်ပိုင်ကို ပြန်နိုင်တဲ့ လမ်းကြောင်းပွင့်ခဲ့ပါတယ်။

The Kingmaker လို့ အမည်ရတဲ့ မှတ်တမ်းတင်ရုပ်သံထဲမှာ ဘုံဘုံက အိမ်ပြန်ဖို့ လေယာဉ်ခရီးစဉ်အတွက် သူရွေးချယ်ရ ခက်ခဲ့ပုံကို အခုလို ပြောပြဖူးပါတယ်။ "ကျွန်တော်က ရိုးရိုးတန်းကနေ ပြန်လို့မဖြစ်ဘူး"၊ "ကျွန်တော်က အမြဲတမ်း ပထမတန်းကနေ စီးတာလေ။"

ခေါင်းဆောင်လုပ်ဖို့ 'ရည်မှန်းချက်ချလာခဲ့'

ဘုံဘုံကို တချိန်မှာ ခေါင်းဆောင်ဖြစ်လာစေဖို့ သူ ငယ်စဉ် ကတတည်းကနေ ပျိုးထောင် လေ့ကျင့်ပေးလာ ခဲ့ကြတာပါ။

၁၉၈၆ ခုနှစ်က ရိုက်ထားတဲ့ မှတ်တမ်းတင်ဗီဒီယိုထဲမှာ လူထုအုံကြွ တော်လှန်မှု ကြောင့် သမ္မတအိမ်တော်ကနေ ထွက်ခွာပြေးရတော့မယ့် မိသားစု ဓာတ်ပုံမှာ သူ့အဖေနဲ့ ဘေးမှာ အသက် ၂၈ နှစ်အရွယ်သူဟာ ခပ်မတ်မတ် နဲ့ ရပ်နေတဲ့ပုံကို တွေ့ရပါလိမ့်မယ်။

ဒါပေမယ့် ၁၉၇၂ က သူ့အဖေရဲ့ ဒိုင်ယာရီမှာတော့ သူ့သားကို စိုးရိမ်တဲ့အကြောင်း ရေးသားဖူးပါတယ်။

"ဘုံဘုံကို ကျွန်တော်တို့ အစိုးရိမ်ဆုံးပါ။ သူက သိပ်ကိုဂရုမစိုက်နေတတ်သလို ပျင်းလည်းပျင်းတယ်။"

၁၉၇၅ ခုနှစ်မှာ ဘုံဘုံဟာ အောက်စဖို့ဒ် တက္ကသိုလ်မှာ ဒဿန၊ နိုင်ငံရေး၊ စီးပွားရေး ဘာသာရပ်တွေကို ဘွဲ့အတွက် ပညာဆည်းပူးပါတယ်။ နိုင်ငံရေးသမား တယောက်လုပ်ဖို့ ရည်ရွယ်ပုံရပါတယ်။ ဒါပေမယ့် ဘွဲ့မရခဲ့ပါဘူး၊ ဒါကို ဘုံဘုံကတော့ မဟုတ်ဘူးလို့ ငြင်းပါတယ်။

စာမေးပွဲ ၂ ခါကျပြီးတဲ့နောက်မှာ ဘုံဘုံကို လူမှုသိပ္ပံဘာသာရပ်နဲ့ အထူး ဒီပလိုမာပေးဖို့ ကျောင်းကို ဖိလစ်ပိုင် သံတမန်တွေက ချဉ်းကပ်ကြိုးစားခဲ့ကြတယ်လို့ ဖိလစ်ပိုင် သတင်း ဝက်ဆိုဒ် Verafiles က သတင်းတပုဒ်ထဲမှာ ရေးထားပါတယ်။

ဒီလို အငြင်းပွားစရာတွေ ရှိနေပေမယ့်လည်း သူ့အဖေလက်ထက်မှာ သူ့ရဲ့ နိုင်ငံရေး ခရီးကို စဖို့အတွက် အတားအဆီး တစုံတရာ မရှိခဲ့ပါဘူး။ ဒါပေမယ့် တော်လှန်ရေး ကြောင့် သူ့ လမ်းကြောင်းပြောင်းခဲ့ရပါတယ်။

နောက်ဆုံး သူအိမ်ကို ပြန်လာနိုင်ချိန်မှာတော့ သူပိုပိုပြီးအောင်မြင်လာတာနဲ့ အတူ ကိုယ့်ကိုယ်ကို ယုံကြည်မှုလည်းတိုးလာပါတယ်။

ဘုံဘုံနဲ့ အတူ ဒုတိယ သမ္မတလောင်းအဖြစ် အတူတွဲ အရွေးခံမယ့်သူက အသက် ၄၃ နှစ်အရွယ် ဆာရာ ဒူတာတေးပါ။ သူက လက်ရှိ သမ္မတ ရိုဒရီဂို ဒူတာတေးရဲ့ သမီးပါ။

ဖိလစ်ပိုင် ဖွဲ့စည်းပုံအခြေခံဥပဒေအရ ၆ နှစ် သမ္မတ သက်တမ်းတခု တာဝန်ထမ်းဆောင်ပြီးရင် နောက်တကြိမ်သက်တမ်းမှာ ဝင်အရွေးခံလို့ မရဘူးလို့ တားမြစ်ထားတဲ့အတွက် လူထုကြားထဲ အငြင်းပွားစရာကောင်းသလို နာမည်ကျော်ဆဲလည်းဖြစ်တဲ့ မစ္စတာ ဒူတာတေးက ဒီတခေါက်မှာ အရွေးခံလို့ မရပါဘူး။

၂၀၁၆ ခုနှစ်မှာ သူက "မူးယစ်ဆေးဝါး တိုက်ဖျက်ရေးစစ်ပွဲ"ကို စခဲ့ပြီး ထောင်ပေါင်း များစွာသော မူးယစ်ဆေး အရောင်းအဝယ်သမားတွေ၊ မူးယစ်ဆေး သုံးစွဲသူတွေဟာ တရားရုံးမှာ ခုခံချေပလျှောက်လဲခွင့်မရပဲ သတ်ဖြတ်စီရင်တာကို ခံခဲ့ကြရပါတယ်။

နိုင်ငံကို စုစည်းညီညွတ်ဖို့၊ "တခါထပ်ပြီး တိုးတက်ဖို့" တို့အတွက် သူ့ သမီးက ဘုံဘုံနဲ့ အတူပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်ဖို့ ပိုင်းဖြတ်ထားပါတယ်။

ဆာရာ ဒူတာတေးက ၁၈ နှစ်ပြည့်သူတိုင်း စစ်မှုထမ်းရမယ်ဆိုတဲ့ ဥပဒေ ထုတ်ချင် သလို၊ ဘုံဘုံကလည်း ပြန်လည်ပြုပြင်လို့ မရနိုင်တဲ့ ရာဇဝတ်သားမျိုးကို သေဒဏ် စီရင်ဖို့ စိုင်းပြင်းနေပါတယ်။

ဝီကီလိခ်က ၂၀၀၉ မှာ ဖောက်ထုတ်ချပေးလိုက်တဲ့ မနီလာက အမေရိကန်သံရုံး ကြေးနန်းစာထဲမှာ မစ္စ ဒူတာတေးနဲ့ ပတ်သက်လို့ "သူ့အဖေလိုပဲ ဆက်သွယ်ဆက်ဆံရ ခက်မယ့် တင်းမာသူတယောက်" လို့ ရေးထားတာတွေ့ရပါတယ်။

သူဘယ်လိုလူလဲဆိုတာ ပြက်ပြက်ထင်ထင်တွေ့ရတဲ့ အဖြစ်က ၂၀၁၁ မှာဖြစ်ခဲ့တဲ့ အဖြစ်တခုလို့ ဆိုနိုင်ပါတယ်။ အဲဒီတုန်းက မြို့တော်ဝန်ဖြစ်နေတဲ့ သူဟာ သူအမိန့်ပေး ထားတဲ့အတိုင်း ကျူးကျော် ရပ်ကွက်တခုကို မဖျက်ဆီးခဲ့တဲ့ အတွက် ရဲတပ်ဖွဲ့ဝင် တယောက်ရဲ့ မျက်နှာကို လက်သီးနဲ့ ထပ်ခါထပ်ခါ ထိုးခဲ့ပါတယ်။

လူမှုမီဒီယာရဲ့ သက်ရောက်မှု

ဘုံဘုံမားကို့စ်တယောက် နိုင်ငံရေးအရ ခိုင်ခိုင်မာမာ ပြန်တည်ဆောက်လာနိုင်က အီလိုကို့စ် နောတစ်ခရိုင်မှာ အစဉ်အလာအရ မိသားစု ရဲ့ အမာခံနယ်မြေရှိ နေတာကြောင့်လည်း တခုအပါအဝင်ပါ။

၁၉၇၂ ခုနှစ်ကနေ ၁၄ နှစ်တာကာလ နိုင်ငံကို ရက်စက်တဲ့ မာရှယ်လောနဲ့ အုပ်စိုးစဉ်မှာ ဒီအရပ်ဒေသကတော့ အထူးအခွင့်အရေးတွေ ရခဲ့တဲ့အတွက် မားကို့စ်မိသားစုအပေါ် ဒေသခံအများအပြားက သစ္စာရှိနေကြပါတယ်။

"တနိုင်ငံလုံးကို တိုင်ဖွန်းမုန်တိုင်း ပြင်းပြင်းထန်ထန် တိုက်ခံနေရသလို မြင်ကြည့် လိုက်၊ ဒါပေမယ့် အီလိုကို့စ် နော့တစ်မှာတော့ အထိအခိုက် အပွန်းအပဲ့ လုံးဝမရှိတာကိုတွေ့ရလိမ့်မယ်" လို့ သတင်းထောက်တယောက်က ရှင်းပြပါတယ်။

လူမှုမီဒီယာကတဆင့် ပါးပါးနပ်နပ် ကိုင်တွယ်ကြိုးကိုင်ပြီး လိမ်ညာပုံဖော်တဲ့အခါ ဒီမိသားစုအနေနဲ့ လာဘ်စားခဲ့တာ၊ လူတွေကို ဖိနှိပ်ရက်စက်ခဲ့တာ ဆိုတဲ့ အချက် တွေက လူတွေကြားမှာ ပျောက်ကွယ်သွားပါတယ်။

"လူမှုမီဒီယာမှာ သူတို့က အကြောင်းအရာကို လွှဲပစ်တယ်၊ ဥပမာ ဒီလူက လာဘ်စားခဲ့တယ်၊ မစားခဲ့ဘူး ဆိုတာက အရေးမကြီးပါဘူး၊ လက်တွေ့မြင်နေရတဲ့ အခြေခံအဆောက်အဦ လမ်းတွေ၊ တံတားတွေက သူလုပ်ခဲ့တဲ့ အောင်မြင်မှု တွေဖြစ်တယ်လို့ ပြောကြတယ်။ သူတို့နဲ့ သွားငြင်း ခုံနေလို့လည်း ဘာမှ အကျိုးမဖြစ်တာ တွေ့ရတယ်" လို့ ဥပဒေကျောင်းတက်နေတဲ့ မစ္စ ဇာဇာ ရာဗဲလ်က ပြောပါတယ်။ သူက "သေးငယ်တဲ့ လူနည်းစုလေး"ဆိုတဲ့ အဖွဲ့မှာ လှုပ်ရှားနေပြီး သူတို့က မားကို့စ်အတွက် မဲပေးကြမှာ မဟုတ်ပါဘူး။

"ကျွန်မ အနိုင်ကျင့်ခံရတာ၊ နှောင့်ယှက်ခံရတာတွေ အများကြီးကြုံရတယ်" လို့ မစ္စ ရာဗဲလ်က ပြောပါတယ်။ "မင်းက အီလိုကို့စ် နယ်သူဖြစ်ပြီး ဘာဖြစ်လို့ တခြားလူကို မဲထည့်မှာလဲ" လို့ ဆူကြ ကြိမ်းကြတယ်။ "ကျွန်မက ရှင်းရှင်းပဲ ပြန်ဖြေလိုက်ပါတယ်။ ကျွန်မက ဖိလစ်ပိုင် ပြည်သူ တယောက်လို့ ဖြေလိုက်တယ်။"

ရှက်ဖွယ်သိက္ခာကျခဲ့ရတဲ့ နိုင်ငံရေးအတိုင်ပင်ခံ ကုမ္ပဏီ ကင်းဘရစ် အနဲလ်လက်တီကာ (Cambridge Analytica) က ဝန်ထမ်းဟောင်းတယောက်ဖြစ်သူ ဘရစ်တနီ ကိုင်ဇာက ဘုံဘုံဟာ သူ့ မိသားစုရဲ့ ပုံရိပ် "လူထုအမြင်မှာ ပြန်ကောင်းလာအောင် "လူမှုမီဒီယာမှာ လုပ်ဆောင်ပေးဖို့ အဲဒီကုမ္ပဏီကို ချဉ်းကပ်ခဲ့တယ်လို့ ရက်ပလာ (Rappler) သတင်းဝက်ဆိုဒ်ကို ပြောခဲ့ပါတယ်။ ဘုံဘုံရဲ့ ရွေးကောက်ပွဲအောင်နိုင်ရေး အဖွဲ့ကတော့ အဲဒါကို ငြင်းထားပါတယ်။

ပုံရိပ်ကို ပြန်ပြောင်း တင်တာတင် မဟုတ်ပါဘူး။

ဘယ်သူဘယ်၀ါမှန်း မဖော်ထားတဲ့ အကောင့်တွေကလည်း တာဝန်ယူ တာဝန်ခံမှု ကင်းမဲ့စွာနဲ့ သတင်းသမားတွေ၊ အမှန်ကိုထုတ်ဖော်ပြောတဲ့သူတွေကို တိုက်ခိုက် ပါတယ်။

ဥပမာအားဖြင့် သတင်းထောက် မစ္စတာ လောရီက သူကိုယ်တိုင်မျက်မြင် တွေ့ကြုံခဲ့ရတဲ့ မာရှယ်လော ခေတ်က သတင်းတွေကို ဘက်မလိုက်ဘဲ ယူကျုမှာ တင်တဲ့အခါ ဒီသတင်းက ဘယ်လောက်မှန်လို့လဲဆိုပြီး အကောင့်တု များစွာက လာပြီး စိန်ခေါ်မေးခဲ့ကြပါတယ်။

"သူတို့က ဘယ်လိုပြောသလဲဆိုရင် ဒါတွေက ၁၉၈၆ က ဗီဒီယို ဟုတ်ရဲ့လား၊ ပြန်ပြင်ထားတာ မဟုတ်လား၊ ဒါတွေ မဖြစ်နိုင်ဘူး" လို့ ရေးကြတဲ့အကြောင်း မစ္စတာ လောရီက ဆိုပါတယ်။

"ဒါမျိုးက နိုင်ငံတကာပြဿနာဖြစ်နေပြီ၊ ထင်မြင်ချက်တွေ သိပ်ကို ကွဲပြားသွားအောင် လူမှုမီဒီယာကတဆင့် အမြင်တွေ အမျိုးမျိုး ထွက်ပြီးတင်ကြ၊ ပြောကြတယ်။ အဲဒီကနေ သမိုင်းနဲ့ တကယ့်အဖြစ်အပျက်တွေကို အကြီးအကျယ် ပုံဖျက်လို့ ရသွားတော့တာပါပဲ။"

ဘီဘီစီက ဖေ့ဘွတ်ခ်ရဲ့ ပင်မကုမ္ပဏီ မက်တာကို အင်တာဗျူးဖို့ ချဉ်းကပ်ရာမှာ သူတို့က သဘောထားကြေညာချက်တခုပဲ ပြန်ပေးပါတယ်။ အဲဒီထဲမှာ " အစစ် အမှန်မဟုတ်တာတွေကို ချိတ်ဆက်မှု ရှိရှိ ဖြန့်ချိမှုမရှိစေရဆိုတဲ့ မူဝါဒ ကို ချိုးဖောက်ထားတဲ့ ဆောင်ရွက်မှု ၁၅၀ ကို ၂၀၁၇ ခုနှစ်ကစပြီး ဘေးကင်း လုံခြုံရေးဆိုင်ရာ အဖွဲ့တွေက ဖိလစ်ပိုင်က ကွန်ရက်အမျိုးမျိုးအပါအဝင် လူမှုမီဒီယာကနေ ရှာတွေ့နိုင်ခဲ့ပြီး ဖယ်ရှားနိုင်ခဲ့တယ်" လို့ ရေးသားထားပါတယ်။

မက်တာ ကုမ္ပဏီက သူတို့အနေနဲ့ "သတင်းတု သတင်းမှားတွေ လျော့ကျသွားရေး၊ နိုင်ငံရေး အရ စည်းရုံးရာမှာ ပွင့်လင်းမြင်သာမှုရှိရေးတို့ အတွက် အရပ်ဘက် လူမှုအဖွဲ့အစည်းတွေ၊ ရွေးကောက်ပွဲ အာဏာပိုင်အဖွဲ့အစည်းတွေ၊ ရွေးကောက်ပွဲ အပေါ် လွှမ်းမိုးစွက်ဖက်တာတွေကို ဆန့်ကျင်တိုက်ဖျက်နေတဲ့ အဖွဲ့အစည်းတွေနဲ့ နီးနီးကပ်ကပ် ပူးပေါင်းလုပ်ဆောင်နေပါတယ်" လို့လည်း ဆိုပါတယ်။

သူတို့ ကုမ္ပဏီက ချမှတ်ထားတဲ့ စည်းမျဉ်းတွေကို ချိုးဖောက်တဲ့အတွက် ဘုံဘုံ ထောက်ခံသူတွေနဲ့ ဆက်နွှယ်နေတဲ့ အကောင့် ရာပေါင်းများစွာကို တွစ်တာက ဇန်နဝါရီလတွင်းမှာ ရပ်ဆိုင်းခဲ့ပါတယ်။

ဒါပေမယ့် လူမှုမီဒီယာ ကုမ္ပဏီတွေအနေနဲ့ ထိရောက်လုံလောက်တဲ့အထိ မလုပ်ဆောင်ဘူး လို့လည်း မြင်ကြပါတယ်။ ဖိလစ်ပိုင်မှာက လူမှုမီဒီယာသုံးတဲ့နှုန်းက ပျမ်းမျှနှုန်းထက် ပိုမြင့်နေတဲ့အတွက် ပြဿနာက အဲဒီမှာ ပိုကြီးပါတယ်။

ဂျာမနီ အချက်အလက် ကုမ္ပဏီ တခုဖြစ်တဲ့ စတက်တစ်စ်တာ (Stastista) က သုတေသနတခု ကို ၂၀၂၀ ခုနှစ်က လုပ်ကြည့်ရာမှာ ဖိလစ်ပိုင်က အသက် ၁၆ နှစ် နဲ့ ၆၄ နှစ်ကြား အရွယ် လူတယောက်ဟာ တနေ့ကို ပျမ်းမျှ ၄ နာရီလောက် လူမှုမီဒီယာကို သုံးကြတယ်ဆိုတာကို တွေ့ခဲ့ရပါတယ်။ နှိုင်းယှဉ်ပြောရရင် ဗြိတိန်မှာ တနေ့ကို ၂ နာရီ ပဲ သုံးကြပါတယ်။

ဘုံဘုံရဲ့ ရွေးကောက်ပွဲအောင်နိုင်ရေး မန်နေဂျာ ဗစ်ခ် ရိုဒရီးဂတ်စ်က "လူထုနဲ့ တိုက်ရိုက်ဆက်သွယ်နိုင်ဖို့ သူတို့အဲဒီနည်းလမ်းကိုပဲ ဆက်သုံးသွားမယ်" လို့ အခိုင်အမာပြောပါတယ်။

လွတ်လပ်တဲ့ မီဒီယာတွေအနေနဲ့ မားကို့စ်မိသားစုနဲ့ ပတ်သက်လို့ "မမျှမတ " ရေးတယ်လို့ သတ်မှတ်ခံရပြီး အင်တာဗျူးတောင်းရင် မပေးပါဘူး။ ဘီဘီစီက မစ္စတာ ဘုံဘုံကို အင်တာဗျူးဖို့ ပန်ကြား ရာမှာ ပြန်စာ မလာပါဘူး။

လူမှုမီဒီယာအပြင် လူထုကို တိုက်ရိုက်ဆက်သွယ်ဆက်ဆံနေတဲ့ တခြားနည်းလမ်း ကတော့ ဘုံဘုံနားက ရှပ်အင်္ကျီအနီဝတ် ထောက်ခံသူတွေပါ။ သူတို့က ဝိုင်းရံထားပေးတဲ့အတွက် သတင်းထောက်တွေက ဘုံဘုံကို မေးခွန်းတွေမေးဖို့ ချဉ်းကပ်လို့ မရအောင်ဖြစ်ရပါတယ်။

ရွေးကောက်ပွဲစည်းရုံးရေးဟောပြောပွဲတက်သူတွေကို လက်စည်းတွေ၊ တီရှပ်တွေ၊ အသင့်ဖျော် ကော်ဖီမှုန့်ထုပ်တွေ ဝေပါတယ်။ အဲဒီအပေါ်တွေမှာ အပြုံးနဲ့ မားကို့စ်မျက်နှာပုံရယ်၊ "အသင်တို့ရဲ့အားပေးမှုကြောင့် တိုးတက်နေပြီ" ဆိုတဲ့ စာသားရယ် ပါပါတယ်။

လူစုရုံးပွဲမှာ ပေါ့ပ်မြူးဇစ်တွေ၊ ဟာသလူရွှင်တော်တွေ၊ ကခုန်မှုတွေနဲ့ဆွဲဆောင်ကြပြီး မားကို့စ်ထောက်ခံတဲ့ နိုင်ငံရေးသမားတွေက ခပ်တိုတိုနဲ့ ရယ်စရာတွေကို မိန့်ခွန်းခြွေ ပါတယ်။ မူပိုင်းဆိုင်ရာတွေကိုတော့ ဘာမှ အသေးစိတ်မပြောကြပါဘူး။

ဘုံဘုံမားကို့စ်နဲ့ ဆာရာ ဒူတာတေးတို့ ပူးတွဲလုပ်တဲ့ "BBM-Sara" လူထုစုဝေးပွဲကို ဘီဘီစီက တက်ရောက်ခဲ့ပါတယ်။ အဲဒီပွဲက စင်နောက်ဘက်ကို ဘုံဘုံနဲ့ သူ့အဖွဲ့သူ အဖွဲ့သားတွေက တိုယိုတာ SUVကားတွေ တသီတသန်းကြီးနဲ့ ရောက်လာပါတယ်။ သူက သူ့အတွက် ဆုတောင်းပေးကြသူတွေကို လိုက်ပြီး လက်ဆွဲနုတ်ဆက်နေတုန်း ဘီဘီစီက သူ့ကို ချဉ်းကပ်ကာ အရေးပါတဲ့ အင်တာဗျူးမေးခွန်းတွေကို မဖြေဘဲ ဘယ်လို သမ္မတကောင်း တယောက် ဖြစ်နိုင်မှာပါလဲ ဆိုတဲ့ အမေးကို မေးပါတယ်။

သူက ရယ်နေပါတယ်။ ဘာမှပြန်မဖြေပါဘူး။

ဘီဘီစီရဲ့ အမေးတွေက ရိုင်းတယ်၊ အရိုအသေတန်တယ် စသဖြင့် သူ့ကိုထောက်ခံသူ တွေက လူမှုမီဒီယာမှာ အကြီးအကျယ်ရေးကြပါတယ်။ မားကို့စ်တို့ရဲ့ အတိတ်က အဖြစ်တွေနဲ့ ပတ်သက်လို့ လွတ်လပ်တဲ့ မီဒီယာတွေက ရေးသားမှုတွေဟာ မားကို့စ် မိသားစုအပေါ် အများက အထင်မှားစရာတွေ ဖြစ်ခဲ့တယ်လို့ သူတို့က ခံယူထား ကြပါတယ်။ တချို့ကလည်း လာဘ်စားတာတွေ ဖြစ်ခဲ့တာကို လက်ခံကြပါတယ်၊ ဒါပေမယ့် ခရစ်ယာန်တို့ရဲ့ ထုံးစံအတိုင်း ခွင့်လွှတ်တတ်ရမယ်လို့ ဆိုကာ ဘုံဘုံရဲ့ မိသားစုအနေနဲ့ ဒုတိယအကြိမ် ကြိုးစားနိုင်ခွင့်ပေးသင့်တယ်လို့ ပြောကြပါတယ်။

သူ့ကို ဝေဖန်သူတွေကတော့ သူ့ရဲ့ ရွေးကောက်ပွဲကမ်ပိန်းတွေကနေ သူဟာ အမှန်တရားနဲ့ ပတ်သက်လို့ မရိုးသားတာ၊ ဝေဖန်မှုကို မခံယူတာ၊ ခရိုနီတွေနဲ့ သူပြောသမျှ သူလုပ်သမျှ ခေါင်းညိမ့်ထောက်ခံမယ့်သူတွေပဲ လက်ခံထားတာ ဆိုတာတွေကို ပြသနေတယ်လို့ ဆိုပါတယ်။

သူတို့ အားလုံး ဟာ တကယ်လို့ ဒီမေလ ရွေးကောက်ပွဲမှာ သူအရွေးချယ်ခံ ရတယ်ဆိုရင် ၁၉၈၆ ခုနှစ်မှာ သူ့အဖေ စွန့်ထားခဲ့ရတဲ့ အလုပ်တွေကို ပြန်စပြီး လုပ်လာမယ့်အရေးနဲ့ ပတ်သက်လို့ ကြောက်ရွံ့ စိုးရိမ်နေကြပါတယ်။