Crwydraeth, heresi a theyrnfradwriaeth yn yr 16eg ganrif
Crwydraeth
Roedd Crwydraeth yw’r drosedd o beidio â chael cartref neu swydd sefydlog. Mae crwydrwyr yn crwydro’r strydoedd ac yn begera. yn bryder mawr i’r frenhiniaeth a’r llywodraeth yn ystod y 16g ganrif. Byddai pobl ddigartref a di-waith yn crwydro o gwmpas y wlad, ac yna aml roedden nhw'n cael eu galw’n grwydriaid.
Roedd crwydriaid yn gymysgedd o gynfilwyr, gweithwyr fferm di-waith, menywod, plant, hen bobl a phobl sâl. Roedd rhai o’r crwydriaid yn iach ac yn gallu gweithio, ond a benderfynodd bod bywyd o droseddu yn haws. Yn aml roedd y bobl yma’n cael eu galw’n gardotwyr holliach.
Roedd rhai cardotwyr holliach yn defnyddio twyll a thriciau er mwyn dwyn oddi ar bobl, neu er mwyn i bobl deimlo tosturi drostynt.
| Cardotwyr holliach | Twyll/tric |
| Tom O’Bedlam | Roedd yn cymryd arno ei fod yn wallgof ac yn dilyn pobl o gwmpas nes eu bod yn rhoi arian iddo. |
| Y ‘Cranc Ffug’ | Roedd yn ffugio ei fod yn cael ffitiau eithafol ac yn sugno ar sebon fel bod swigod yn dod o’i geg. |
| Y ‘Castiwr Bronnoeth’ | Byddai cardotwyr benywaidd yn dangos eu bronnau i ddynion ar y stryd ac yn eu twyllo i fynd gyda nhw i dŷ. Yn y tŷ byddai giang o ddynion yn disgwyl amdano er mwyn dwyn oddi arno. |
| Y ‘Clapperdudgeon’ | Roedd yn torri’r croen er mwyn gwaedu ac yn ei orchuddio â chadachau budr. Roedd rhai plant yn cael eu hanafu’n fwriadol gan eu rhieni er mwyn cael mwy o arian gan bobl oedd yn mynd heibio. |
| Pysgotwr | Byddai’n cario ffon bren hir ac yn cnocio ar ddrysau pobl yn ystod y dydd er mwyn gweld beth gallai ddwyn. Ar ôl iddi nosi, byddai’n dychwelyd gyda bachyn ar ddiwedd ei ffon. Roedd yn dwyn eitemau drwy ffenestri er mwyn gallu eu gwerthu. |
| Cardotwyr holliach | Tom O’Bedlam |
|---|---|
| Twyll/tric | Roedd yn cymryd arno ei fod yn wallgof ac yn dilyn pobl o gwmpas nes eu bod yn rhoi arian iddo. |
| Cardotwyr holliach | Y ‘Cranc Ffug’ |
|---|---|
| Twyll/tric | Roedd yn ffugio ei fod yn cael ffitiau eithafol ac yn sugno ar sebon fel bod swigod yn dod o’i geg. |
| Cardotwyr holliach | Y ‘Castiwr Bronnoeth’ |
|---|---|
| Twyll/tric | Byddai cardotwyr benywaidd yn dangos eu bronnau i ddynion ar y stryd ac yn eu twyllo i fynd gyda nhw i dŷ. Yn y tŷ byddai giang o ddynion yn disgwyl amdano er mwyn dwyn oddi arno. |
| Cardotwyr holliach | Y ‘Clapperdudgeon’ |
|---|---|
| Twyll/tric | Roedd yn torri’r croen er mwyn gwaedu ac yn ei orchuddio â chadachau budr. Roedd rhai plant yn cael eu hanafu’n fwriadol gan eu rhieni er mwyn cael mwy o arian gan bobl oedd yn mynd heibio. |
| Cardotwyr holliach | Pysgotwr |
|---|---|
| Twyll/tric | Byddai’n cario ffon bren hir ac yn cnocio ar ddrysau pobl yn ystod y dydd er mwyn gweld beth gallai ddwyn. Ar ôl iddi nosi, byddai’n dychwelyd gyda bachyn ar ddiwedd ei ffon. Roedd yn dwyn eitemau drwy ffenestri er mwyn gallu eu gwerthu. |
Roedd bod yn grwydryn yn drosedd yn oes y Tuduriaid. Roedd yr awdurdodau yn credu y dylid cosbi pobl nad oedd yn gweithio am eu bod yn ddiog.
Deddf Crwydraeth 1547
Roedd Deddf Crwydraeth yn nodi y dylai unrhyw berson abl nad oedd wedi gweithio gael ei warthnodi â V a’i werthu i gaethwasiaeth am ddwy flynedd.
Roedd plant oedd yn grwydriaid yn cael eu gorfodi i weithio. Roedd deddfau eraill yn dweud y dylid chwipio crwydriaid a’u hanfon yn ôl i’w man geni.
Dros amser fe ddechreuodd yr awdurdodau wahaniaethu rhwng y crwydriaid abl, y parhawyd i’w trin fel troseddwyr, a’r tlodion ‘anhaeddiannol’ neu ‘haeddiannol’, y rhoddwyd gwaith iddynt neu a anfonwyd i Cyweirdy – math o garchar..
Heresi a theyrnfradwriaeth
Nid yw Gwrthod neu anghytuno i ddilyn safbwyntiau crefyddol y brenin/brenhines neu’r wladwriaeth. yn drosedd erbyn hyn ym Mhrydain, ond roedd yn drosedd ddifrifol iawn yn oes y Tuduriaid. Yn aml roedd heresi yn cael ei gysylltu â Bradychu eich gwlad. Er enghraifft, cynllwynio yn erbyn y frenhiniaeth., oherwydd bod gwrthod dilyn crefydd y wladwriaeth yn drosedd yn erbyn y wladwriaeth ac yn drosedd grefyddol.
Roedd y diffiniad o heresi yn wahanol yn ystod pob teyrnasiad, yn ddibynnol ar y deddfau a basiwyd mewn perthynas â chrefydd. Cafwyd 280 o bobl eu llosgi am heresi yn ystod teyrnasiad Mari I. O dan Elisabeth I roedd parhau â thraddodiadau Catholig yn heresi, ond roedd yn well gan Elisabeth ddedfrydu pobl am deyrnfradwriaeth na heresi.
Y gosb am heresi oedd llosgi i farwolaeth, neu dorri pennau yn achos menywod a bonheddwyr. Y gosb am deyrnfradwriaeth oedd crogi, diberfeddu a phedrannu. Marw drwy gael eich crogi (nes bron â marw), diberfeddu (tynnu’r coluddyn) a’ch pedrannu (torri’r corff yn bedwar darn). yw'r enw ar hwn.
Cytunodd yr Archesgob Cranmer i Dweud eich bod bellach ddim yn credu mewn rhywbeth. ei gredoau Protestannaidd, ond penderfynodd Mari ei ddienyddio beth bynnag. Wrth iddo gael ei losgi, fe ddaliodd allan ei law a ddefnyddiodd i lofnodi’r datgyffesiad.
Roedd Latimer a Ridley yn Esgobion Protestannaidd a helpodd Edrward VI i droi’r wlad yn Brotestannaidd. Cafodd y ddau eu dienyddio gan Mari I am heresi ar 6 Hydref 1555.
Rawlins White
Roedd Rawlins White yn bysgotwr Protestannaidd tlawd o Gaerdydd. Gwrthododd ddatgyffesu ei ffydd Brotestannaidd ar ôl i Mari I ddod yn frenhines. Carcharwyd White yng Nghas-gwent, ac yna yng Nghaerdydd ac fe’i llosgwyd i farwolaeth ar 30 Mawrth 1555 yng Nghaerdydd. Roedd yn un o ddau yn unig a losgwyd i farwolaeth gan Mari I yng Nghymru am heresi.
Richard Gwyn
Roedd Richard Gwyn yn athro Catholig a wrthododd droi at yr Eglwys Anglicanaidd, a gwrthododd fynychu gwasanaethau’r Eglwys Anglicanaidd. Cafodd ei garcharu, ei ddirwyo a’i roi mewn cyffion dros gyfnod o nifer o flynyddoedd. Ynghyd â dau Babydd arall, John Hughes a Robert Morris, canfuwyd Gwyn yn euog o deyrnfradwriaeth yn 1583 ac fe gafodd ei grogi, ei ddiberfeddu a’i bedrannu.
John Penry
Roedd John Penry yn bregethwr Piwritanaidd a ddefnyddiai wasg argraffu gyfrinachol i gyhoeddi deunydd a gondemniwyd gan yr Esgobion Anglicanaidd. Fe’i dienyddiwyd am deyrnfradwriaeth yn 1593.
Roedd nifer o’r cynllwynion Catholig yn erbyn Elisabeth I yn gysylltiedig â hawl cyfnither Elisabeth, Mari Brenhines yr Alban, i’r orsedd. Nid yw’n eglur faint a wyddai Mari ei hun am rai o’r cynllwynion. Ond, fe’i dienyddiwyd gan Elisabeth I yn 1587 ar ôl nifer o flynyddoedd yn y carchar.
