Sầu riêng Việt Nam liệu có bắt kịp Thái Lan ở Trung Quốc?

Trong một khu vườn ở phường Long Khánh, thành phố Đồng Nai, những trái sầu riêng Monthong, giống đặc trưng của Thái Lan mà người làm nông Việt Nam gọi là dona, đang vào giai đoạn phát triển.

"Nếu không có gì đặc biệt nghiêm trọng xảy ra, khoảng 1-2 tháng nữa là có thể thu hoạch để bán cho thương lái Trung Quốc," ông Nguyễn Hữu Phương, người làm trong ngành xuất khẩu sầu riêng ở Đồng Nai và cũng phụ trách hỗ trợ khu vườn này, nói với BBC News Tiếng Việt.

Điều này dường như trái ngược với bức tranh của người nông dân trồng sầu ở huyện Pong Nam Ron thuộc thủ phủ sầu riêng Chanthaburi của Thái Lan, vốn đang ghi nhận tình trạng nguy cấp của một số vườn trong vùng, theo ghi nhận của BBC News Tiếng Thái.

"Nếu vẫn cứ khô hạn, quả sẽ lép như thế này và không thể xuất khẩu được," người nông dân Winai Thawonying nói, đồng thời cho BBC xem một quả sầu riêng mà ông cho rằng có thể không đạt chuẩn.

Ba tháng qua, nông dân trồng sầu riêng ở Pong Nam Ron đã phải đối mặt với thời tiết nắng nóng gay gắt và hạn hán kéo dài, khiến họ lo lắng liệu vụ thu hoạch năm nay có bù đắp được vốn đầu tư hay không.

"Đất chẳng còn chút ẩm nào. Nếu thật sự không đủ nước, chúng tôi buộc phải bỏ trái. Nếu không, cả cây sẽ chết… Chúng tôi phải bỏ hết trái chỉ để cứu cây," ông Winai Thawonying giãi bày.

Ông cho biết tình trạng hạn hán thay đổi qua từng năm, chẳng hạn năm 2025 không xuất hiện thời tiết cực đoan như một năm trước đó.

"Có thể xảy ra cách năm hoặc vài ba năm một lần. Nhưng năm nay thì chúng tôi dính đòn nặng quá, đang đối diện với một đợt hạn hán toàn diện."

Tỉnh Chanthaburi chiếm đến gần 50% sản lượng sầu riêng cả nước, theo đại diện của Hiệp hội Sầu riêng Thái Lan.

Hai tháng nữa, sầu riêng ở đây sẽ đến mùa thu hoạch và xuất khẩu, tức cùng thời điểm với những vườn ở Đồng Nai mà ông Nguyễn Hữu Phương tư vấn.

Đối với ông Phương, do đã thấm hậu quả nặng nề từ các đợt hạn hán trước đây, những vườn mà ông hỗ trợ cũng như các vườn xung quanh đã chủ động có biện pháp chứa nước bằng cách đào ao.

"Tuy năm nay có hơi hạn nhưng chúng tôi đã chuẩn bị đủ nước để dùng cho cây."

Ông Phương kể rằng vào năm 2022 khi nhiều người chưa quen với tình trạng khô hạn kéo dài, họ đã phải bỏ sầu riêng chưa già để cứu cây. Tuy nhiên, năm nay, tình trạng này chưa diễn ra.

Dù vậy, giữa bầu không khí lo lắng bao trùm thủ phủ sầu riêng của đối thủ Thái Lan, ông Phương vẫn không quá lạc quan rằng sầu riêng ở Đông Nam Bộ nhờ đó mà sẽ được săn đón nhiều hơn.

"Không phải mình có sầu riêng là thương lái ắt mua, mà họ sẽ kiểm tra đủ thang chất lượng, như múi có to, đẹp không, có nhiễm chất gì hay không, quả tròn hay méo...", ông Phương nhận định.

Ông đánh giá điều cản trở sức cạnh tranh của các nhà trồng sầu riêng Việt Nam so với các đối thủ trong khu vực không chỉ nằm ở quy mô, mà còn thiếu hụt các công trình nghiên cứu khoa học chuyên sâu từ cấp giáo sư, tiến sĩ nông nghiệp.

Trong khi Thái Lan và Malaysia đã có hệ thống nghiên cứu bài bản về phân bón và kỹ thuật từ lâu, ông Phương nói rằng nông dân Việt Nam chủ yếu vẫn canh tác dựa trên kinh nghiệm tự phát.

"Trước đây, sầu riêng được trồng theo kiểu thuận tự nhiên, ít có sự can thiệp sâu về kỹ thuật chăm sóc hay phòng trừ sâu bệnh, dẫn đến kiến thức về loại cây này chưa được chuẩn hóa."

Thêm với việc thiếu kiểm soát vật tư đầu vào, đặc biệt là dư lượng cadimi thường có trong phân lân, theo ông Phương, cũng dẫn đến tình trạng "hên xui" trong việc đạt chuẩn xuất khẩu hay không.

Báo chí trong nước ghi nhận nhiều nhà vườn ở Đông Nam Bộ đang lo lắng khi giá đặt cọc từ thương lái Trung Quốc thời gian gần đây có xu hướng giảm.

Lô sầu riêng đầu tiên theo quy trình "Luồng xanh" mà Bộ Nông nghiệp và Môi trường xây dựng - nhằm đáp ứng các tiêu chuẩn xuất khẩu khắt khe - chỉ mới được xuất khẩu vào hôm 10/4.

Nguy cơ thua lỗ đang hiện hữu ở Đồng bằng Sông Cửu Long

Trong vài năm gần đây, sầu riêng Việt Nam đã trở thành mặt hàng nông sản xuất khẩu chủ lực, đặc biệt sang thị trường Trung Quốc.

Ngành sầu riêng Việt Nam đặt mục tiêu đạt kim ngạch xuất khẩu 4 – 4,5 tỷ USD trong năm 2026, sau khi ghi nhận gần 3,9 tỷ USD năm 2025.

Theo số liệu từ hải quan Trung Quốc, năm 2025 Việt Nam xuất khẩu 3,44 tỷ USD sầu riêng sang thị trường này, tăng khoảng 500 triệu USD so với năm 2024.

Cùng kỳ, Thái Lan – quốc gia nhiều năm giữ vị thế nhà cung cấp lớn nhất – chỉ xuất khẩu chưa đầy 4 tỷ USD, gần như không đổi với năm trước.

Thế nhưng, theo truyền thông trong nước, giá sầu riêng tại khu vực Đồng bằng sông Cửu Long đang giảm mạnh vào đầu tháng 5, đặc biệt với giống Ri6. Nhiều nhà vườn rơi vào cảnh thua lỗ khi giá bán thấp hơn chi phí sản xuất.

Tính đến đầu tháng 5, nông dân trồng sầu riêng giống Thái Lan tại Việt Nam vẫn duy trì biên lợi nhuận 15.000 – 25.000 đồng/kg, trong khi người trồng giống Ri6 lỗ 5.000 – 8.000 đồng/kg.

Khoảng cách lợi nhuận này có thể khiến nhiều nhà vườn cân nhắc chuyển đổi giống trong các vụ tới.

Ông Đặng Phúc Nguyên – tổng thư ký Hiệp hội Rau quả Việt Nam – giải thích với báo giới có hai yếu tố chính khiến giá sầu riêng giảm sâu.

Thứ nhất, sầu riêng miền Tây Nam Bộ vào chính vụ, trùng với mùa thu hoạch của Thái Lan, khiến nguồn cung tăng mạnh, kéo giá xuống. Trong khi đó, Trung Quốc lại ưu tiên tiêu thụ giống Monthong của Thái Lan hơn Ri6 của Việt Nam.

Thứ hai, một số lô hàng Việt Nam, đặc biệt Ri6 miền Tây, vẫn bị phát hiện dư lượng cadimi và vàng O, dẫn đến xuất khẩu ùn ứ, thương lái hạn chế thu mua, giá càng giảm thêm.

Sản xuất trong nước còn bị cho là còn manh mún, chất lượng chưa đồng đều, việc sử dụng hóa chất chưa được kiểm soát chặt chẽ và liên kết sản xuất còn yếu.

Xuất khẩu sầu riêng và các nông sản chủ lực còn đang gặp khó khăn do ách tắc trong khâu kiểm nghiệm và truy xuất nguồn gốc.

Việt Nam vốn có lợi thế so với các nhà cung cấp khác chính là đường biên giới trên bộ dài 1.280km với Trung Quốc giúp rút ngắn thời gian và chi phí logistics – điều mà đối thủ chính Thái Lan không có.

Thế nhưng giờ đây, Thái Lan đang cân bằng lợi thế đó của Việt Nam với tuyến đường sắt kho lạnh mới vận hành, giữ nhiệt độ 13°C, chạy từ cảng Laem Chabang, tỉnh Choburi qua Lào tới Côn Minh, theo Bangkok Post.

Chuyến tàu đầu tiên chở đầy sầu riêng Thái – nguồn cung lớn nhất cho Trung Quốc – đã bắt đầu khởi hành qua Lào vào những ngày đầu tháng 5.

Hành trình mất ba ngày và việc đưa sầu riêng tới Thành Đô giờ chỉ mất năm ngày thay vì một tuần. Giá nhập khẩu đã giảm 30% nhờ nguồn cung tăng.

Các chuyên gia trong ngành đánh giá vận chuyển bằng tàu hỏa rẻ hơn đường hàng không nhưng nhanh hơn tàu biển, giúp bảo quản tốt hơn. Tỉ lệ hư hỏng nhờ đó giảm xuống chỉ còn 3%, so với 10% trước đây.