Việc ông Trump lật đổ Tổng thống Venezuela Nicolás Maduro có bất hợp pháp?

Những sự kiện kịch tính ở Venezuela - và sau đó tại Mỹ - đã khiến nhiều người đặt câu hỏi liệu chính quyền Trump có hành động hợp pháp khi dùng vũ lực lật đổ Tổng thống Nicolás Maduro hay không.

Ông Maduro và vợ hiện đang phải đối mặt với phiên tòa xét xử về tội buôn bán vũ khí và ma túy tại tòa án Hoa Kỳ, và khả năng ngồi tù lâu, nhưng các chuyên gia luật quốc tế nói không rõ liệu chính quyền Hoa Kỳ có tiền lệ hay luật quốc tế nào để biện minh cho việc thực hiện chiến dịch này hay không.

Trước đó, ông Maduro đã kịch liệt phủ nhận việc là thủ lĩnh băng đảng ma túy và cáo buộc Hoa Kỳ sử dụng "cuộc chiến chống ma túy" làm cái cớ để lật đổ ông và chiếm đoạt trữ lượng dầu mỏ khổng lồ của Venezuela.

Luật quốc tế nói chung cấm sử dụng vũ lực trừ những trường hợp hạn chế, chẳng hạn như được Hội đồng Bảo an Liên hợp quốc cho phép hoặc tự vệ chính đáng.

Công lý

Chỉ vài giờ sau các cuộc không kích của Mỹ vào Venezuela và bắt giữ ông Maduro, các quan chức chính quyền Trump đã tìm cách biện minh cho chiến dịch bằng cách viện dẫn các cáo trạng hình sự được ban hành tại New York.

Hành động này được mô tả như một vấn đề thực thi pháp luật trong nước - như một hành động tự vệ chống lại "khủng bố ma túy".

Người dẫn đầu các nỗ lực này là Bộ trưởng Tư pháp Mỹ Pam Bondi, người đã đăng trên X rằng Maduro và vợ ông "sẽ sớm phải đối mặt với sự trừng phạt thích đáng của công lý Mỹ trên đất Mỹ tại các tòa án Mỹ".

Trong một cuộc họp báo hôm 3/1, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio và Tướng Dan Caine, Chủ tịch Hội đồng Tham mưu trưởng Liên quân Mỹ, cho biết cuộc đột kích là một hành động được thực hiện thay mặt – và theo yêu cầu – của Bộ Tư pháp Mỹ.

Việc mô tả chiến dịch theo cách này cũng có thể là một nỗ lực nhằm giải quyết những lo ngại về việc không có sự chấp thuận của Quốc hội trước các cuộc tấn công vào Venezuela và việc lật đổ ông Maduro.

Đây có thể là một vấn đề gai góc đối với chính quyền Trump.

Theo luật, tổng thống cần sự phê chuẩn của Quốc hội nếu Mỹ muốn tiến hành một chiến dịch quân sự kéo dài nhằm vào Venezuela – điều mà ông Donald Trump đã ám chỉ hôm 3/1 khi nói rằng Mỹ sẽ điều hành Venezuela trong một thời gian sau khi ông Maduro bị lật đổ.

Vào tháng 11, Chánh văn phòng Nhà Trắng Susie Wiles nói với tạp chí Vanity Fair rằng các cuộc tấn công trên bộ vào Venezuela sẽ cần sự chấp thuận của Quốc hội, nhưng sau đó cùng tháng, ông Trump đã công khai bác bỏ quan điểm này.

Đối mặt với những lời chỉ trích rằng Quốc hội đã bị đánh lừa, ông Rubio nói hôm 3/1 rằng các nhà lập pháp Mỹ đã không được thông báo trước khi chiến dịch diễn ra vì cuộc đột kích "về cơ bản là một chức năng thực thi pháp luật" chứ không phải là một hành động chiến tranh, và rằng "Bộ Chiến tranh đã ủng hộ Bộ Tư pháp" thực hiện điều này.

Để nhấn mạnh quan điểm của mình, ông Rubio gọi ông Maduro là "kẻ chạy trốn công lý Mỹ".

Chính quyền Trump cũng có thể viện dẫn Nghị quyết về Quyền hạn Chiến tranh, cho phép tổng thống khởi xướng hành động quân sự ngắn hạn trong tối đa 60 ngày – và thêm 30 ngày để rút quân – mà không cần sự chấp thuận trước của Quốc hội, miễn là Quốc hội được thông báo trong vòng 48 giờ.

Theo khuôn khổ này, tổng thống được phép tuyên bố thẩm quyền pháp lý để phát động cuộc tấn công vào Venezuela mà không cần thông báo trước cho Quốc hội.

Tuy nhiên, các nhà lập pháp Hoa Kỳ vẫn có thể bỏ phiếu, trên cơ sở lưỡng đảng, để hạn chế hoặc chấm dứt các hành động quân sự tiếp theo.

Một cuộc bỏ phiếu dự kiến ​​sẽ diễn ra trong những ngày tới.

Hoài nghi về tính hợp pháp

Mặc dù vậy, một số chuyên gia đã bày tỏ sự thất vọng về ý nghĩa của các sự kiện cuối tuần này đối với luật pháp quốc tế và trật tự dựa trên luật lệ – và đặt ra nghi ngờ về cơ sở pháp lý cho các động thái của Washington đối với Venezuela.

Các nhà phân tích cho rằng buôn bán ma túy và bạo lực băng đảng – những lý do mà chính quyền Trump đưa ra để biện minh cho hành động của mình ở Venezuela – được coi là hoạt động tội phạm và không đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế về một cuộc xung đột vũ trang để biện minh cho một phản ứng quân sự.

Tại cuộc họp báo hôm 3/1, ông Trump cũng đổ lỗi cho Venezuela về việc đánh cắp tài sản dầu mỏ của Mỹ.

Ông nói rằng Washington sẽ lấy lại các tài sản này khi điều hành Venezuela, nhưng không đưa ra chi tiết cụ thể.

"Bạn không thể nói đây là một chiến dịch thực thi pháp luật rồi lại quay sang nói rằng giờ chúng tôi cần điều hành đất nước," Jeremy Paul, giáo sư luật hiến pháp tại Đại học Northeastern ở Mỹ, nói với hãng tin Reuters.

"Điều đó hoàn toàn vô lý."

Giáo sư Marc Weller, từ Chatham House ở London, cho rằng việc sử dụng vũ lực như một công cụ của chính sách quốc gia bị cấm theo luật quốc tế, trừ khi "để đáp trả một cuộc tấn công vũ trang hoặc… để giải cứu một cộng đồng dân cư đang bị đe dọa diệt vong".

Ông cũng nói thêm rằng điều đó cần có sự ủy quyền từ Liên Hợp Quốc.

"Rõ ràng, không yêu cầu nào trong số này được đáp ứng bởi chiến dịch vũ trang của Mỹ chống lại Venezuela," ông viết.

"Lợi ích của Mỹ trong việc trấn áp các hoạt động buôn bán ma túy, hay các tuyên bố rằng chính phủ Maduro về bản chất là một tổ chức tội phạm, đều không cung cấp cơ sở pháp lý nào."

Tiền lệ Panama

Một số nhà phân tích cho rằng Trump và nhóm thân cận của ông đã xem xét các sự kiện ở Panama năm 1989-1990 như một mô hình hoặc lý do biện minh cho việc lật đổ ông Maduro.

Manuel Noriega, nhà lãnh đạo quân sự trên thực tế ở Panama khi đó, người rất không được lòng dân, đã bị buộc phải rời bỏ quyền lực sau một cuộc can thiệp quân sự của chính quyền Tổng thống George H. W. Bush lúc bấy giờ và bị chuyển giao cho Mỹ để xét xử về tội buôn bán ma túy.

Các chuyên gia cho rằng có những điểm tương đồng rõ ràng – bao gồm cả những nỗ lực của Washington nhằm đảm bảo quyền tiếp cận Kênh đào Panama 35 năm trước và các mỏ dầu của Venezuela hiện nay – nhưng những khác biệt rõ rệt vẫn còn tồn tại.

Khi đó – cũng như bây giờ – Washington đã dựa vào lý do tự vệ, viện dẫn mối nguy hiểm cận kề đối với lợi ích của Mỹ trước khi lật đổ ông Noriega, Giáo sư Weller nói.

Theo các nhà phân tích, như cựu nhà ngoại giao Mỹ John Feeley (người đã trả lời phỏng vấn đài NPR tại Mỹ), sự khác biệt rõ ràng nhất giữa hai trường hợp là phe đối lập được lòng dân ở Panama đã sẵn sàng nắm quyền sau khi ông Noriega bị lật đổ và đã có một quá trình chuyển đổi dân chủ bền vững.

Quân đội Mỹ cũng sớm rời khỏi đất nước.

Những bình luận của ông Trump vào cuối tuần cho thấy điều này không xảy ra ở Venezuela, nơi không có phe đối lập nào chờ sẵn để tiến quản.

Giờ thì sao?

Bước đi tiếp theo rõ ràng là tiến hành phiên tòa xét xử ông Maduro, bất chấp những tranh cãi gay gắt xung quanh cách thức đưa ông ta từ Venezuela đến New York.

Giáo sư Weller cho biết, các tòa án Mỹ tuân theo cái gọi là học thuyết Ker-Frisbie: không quan trọng nghi phạm được đưa ra trước tòa án Mỹ bằng cách nào; phiên tòa vẫn có thể diễn ra, ngay cả khi điều đó là hệ quả của "một cuộc can thiệp vũ trang hoặc bắt cóc bất hợp pháp", miễn là nghi phạm không bị tra tấn dã man trong quá trình đó.

Các nhà bình luận cũng cho rằng nếu Mỹ không phải chịu hậu quả nào cho hành động của mình ở Venezuela, thì có thể sẽ có những hệ lụy rất nghiêm trọng đối với các xung đột toàn cầu đang âm ỉ khác, đặc biệt là khi khả năng duy trì trật tự dựa trên luật lệ quốc tế của Liên Hợp Quốc đang bị thách thức một cách rõ rệt.