Chênh lệch thương mại Việt-Mỹ vào tầm ngắm khi thặng dư của Việt Nam vượt Trung Quốc

Chính quyền Trump có kế hoạch thay thế Đại sứ Mỹ tại Việt Nam bằng một ứng viên được kỳ vọng sẽ tập trung xử lý quan hệ thương mại "mất cân đối", theo Reuters.

Việc này diễn ra trong bối cảnh thặng dư thương mại hàng hóa của Hà Nội với Washington đã vượt Trung Quốc trong một số quý gần đây, trong khi các cuộc đàm phán thuế quan với Mỹ vẫn bế tắc.

Trước đây, vào đầu tháng 11, Reuters dẫn thông tin từ một số quan chức rằng Việt Nam vẫn đang tìm kiếm một thỏa thuận thuế quan với Mỹ, với mong muốn rằng việc ký kết thỏa thuận thương mại sẽ được đánh dấu bằng cuộc gặp giữa Tổng thống Donald Trump và Tổng Bí thư Tô Lâm. Việc này hiện vẫn chưa được hiện thực hóa.

Vào hôm 18/1, Đại sứ đương nhiệm Marc Knapper sẽ kết thúc nhiệm kỳ sau khi bị triệu hồi đột ngột trước Giáng sinh, cùng với một số nhà ngoại giao khác.

Đây là một phần trong động thái triệu hồi gần 30 nhà ngoại giao từ các vị trí đại sứ và các chức vụ cấp cao khác tại đại sứ quán ở nước ngoài.

Người kế nhiệm được chỉ định của ông là nhà ngoại giao kỳ cựu Jennifer Wicks McNamara – người được đề cử từ tháng 10/2025 và hiện đang chờ Thượng viện Mỹ phê chuẩn. Bà từng tuyên bố rằng mối quan hệ thương mại song phương cần được điều chỉnh.

Năm ngoái, Việt Nam ghi nhận kim ngạch xuất khẩu sang Mỹ ở mức kỷ lục, bất chấp việc Washington áp thuế 20% từ tháng 8/2025, qua đó tạo ra thặng dư gần 134 tỷ USD, theo số liệu của Chính phủ Việt Nam.

Các số liệu này được đánh giá là thận trọng hơn so với thống kê của Mỹ.

"Quan hệ thương mại hiện nay là mất cân đối," bà Wicks nói với các nghị sĩ Mỹ vào tháng 12 năm ngoái, khẳng định nếu được phê chuẩn, bà sẽ thúc đẩy việc tiếp cận công bằng hơn cho hàng hóa và dịch vụ của Mỹ vào thị trường Việt Nam, đồng thời khuyến khích đầu tư của Việt Nam vào Mỹ.

Tòa án Tối cao Mỹ có thể ra phán quyết về tính hợp pháp của các mức thuế do Nhà Trắng áp đặt sớm nhất là trong tuần này, song các nhà phân tích nhận định Việt Nam nhiều khả năng vẫn sẽ phải đối mặt với sức ép từ Mỹ, bất kể kết quả ra sao.

"Chính quyền vẫn còn nhiều công cụ để tái leo thang thuế quan," ông Adam Samdin, chuyên gia kinh tế tại Oxford Economics, nhận định.

Theo ông, thâm hụt thương mại của Mỹ với Việt Nam khiến Hà Nội trở nên "dễ bị tổn thương".

Bà Wicks, quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ với hơn hai thập kỷ kinh nghiệm, cũng đặt mục tiêu làm sâu sắc hơn hợp tác an ninh với Việt Nam – một định hướng đã được ông Knapper nhiều lần nhấn mạnh.

Việt Nam và Trung Quốc

Dữ liệu mới nhất của Mỹ, đã điều chỉnh theo yếu tố mùa vụ, cho thấy thặng dư thương mại hàng hóa của Việt Nam trong giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 10/2025 đạt 144,2 tỷ USD, vượt cả mức kỷ lục của cả năm 2024.

Đáng chú ý, thặng dư thương mại hàng hóa của Việt Nam với Mỹ trong quý II và quý III năm 2025 đã cao hơn Trung Quốc, theo số liệu mới nhất của Mỹ.

Trong số các đối tác thương mại của Mỹ, chỉ có Mexico ghi nhận mức chênh lệch lớn hơn trong các quý này.

Sự vươn lên của Việt Nam gắn liền với sự sụt giảm mạnh trong thương mại Mỹ-Trung: thặng dư thương mại hàng hóa của Trung Quốc với Mỹ trong quý III gần như giảm một nửa, xuống còn 41,4 tỷ USD so với cùng kỳ năm 2024, trong khi thặng dư của Việt Nam tăng khoảng 43% trong cùng kỳ, đạt 44,8 tỷ USD, theo số liệu Mỹ đã điều chỉnh theo mùa vụ.

Tuy nhiên, tính chung cả giai đoạn từ tháng 1 đến tháng 10, thặng dư thương mại của Trung Quốc với Mỹ vẫn cao hơn của Việt Nam.

Trong khi đó, xuất khẩu của Trung Quốc sang Việt Nam đã tăng mạnh trong năm ngoái, theo số liệu của Việt Nam.

Bên cạnh đó, mới đây cũng có những doanh nghiệp Trung Quốc mở rộng tại Việt Nam.

Thay vì tránh né vì lý do an ninh bao gồm các hợp đồng công nghệ nhạy cảm cho những tập đoàn viễn thông Trung Quốc như Huawei và ZTE; phê duyệt các khoản vay của Trung Quốc cho các tuyến đường sắt cao tốc; và việc cơ quan quản lý cho phép một hãng hàng không lớn sử dụng máy bay COMAC do Trung Quốc sản xuất.

Ông Alexander Vuving từ Trung tâm Nghiên cứu An ninh châu Á-Thái Bình Dương cho rằng Hà Nội đang xích lại gần Bắc Kinh, phản ánh chính sách lâu nay của Việt Nam về cân bằng quan hệ đối ngoại sau những cam kết đưa ra với Washington trong đàm phán thương mại.

Nhưng nếu xu hướng này tiếp diễn, Việt Nam "có thể trở thành một 'quốc gia bị giằng xé' hơn là một 'quốc gia xoay trục'", ông nói, cảnh báo rủi ro trong mối quan hệ với phương Tây.

Chính quyền Trump nhiều lần cáo buộc Việt Nam là điểm trung chuyển đối với hàng hóa Trung Quốc xuất sang Mỹ – những mặt hàng này sẽ phải chịu thuế thấp hơn khi mang nhãn "Made in Vietnam".

Hàng hóa trung chuyển bất hợp pháp có thể bị áp thuế 40%, song đến nay Nhà Trắng vẫn chưa công bố rõ tiêu chí xác định thế nào là hành vi trung chuyển trái phép.

"Trong bối cảnh Washington tiếp tục giám sát chặt chẽ vấn đề trung chuyển bất hợp pháp, áp lực liên quan đến vấn đề này nhiều khả năng sẽ vẫn ở mức cao, thậm chí gia tăng, khi có đại sứ Mỹ mới," ông Phan Xuân Dũng, nhà nghiên cứu tại Viện ISEAS–Yusof Ishak (Singapore), nhận định.

Trong khi đó, ông Marc Knapper, vị đại sứ Mỹ sắp rời nhiệm sở, là người ủng hộ việc tăng cường quan hệ với Việt Nam và thường xuyên bày tỏ lạc quan về triển vọng các cuộc đàm phán thương mại với Hà Nội.

Vào ngày 10/1, ông khẳng định với báo chí Việt Nam rằng việc góp phần thúc đẩy quan hệ Việt Nam-Hoa Kỳ, từ thời gian công tác đầu tiên tại Hà Nội giai đoạn 2004-2007 với cương vị Tham tán Chính trị của Đại sứ quán Hoa Kỳ đến khi làm đại sứ, là một "vinh dự của cuộc đời tôi."

Ông bày tỏ ấn tượng sâu sắc với con người, văn hóa và sức sống của Việt Nam, tự hào về những kết quả mà Phái đoàn Ngoại giao Mỹ đạt được, và khẳng định Việt Nam sẽ "mãi là một nơi rất đặc biệt đối với tôi và gia đình".

Động thái thay thế ông được cho là nhằm tái định hình bộ máy ngoại giao Mỹ theo định hướng chính sách "Nước Mỹ trên hết", nhưng cũng làm dấy lên lo ngại từ một số nghị sĩ cũng như nghiệp đoàn đại diện cho các nhà ngoại giao Mỹ.

Thông cáo báo chí của Đại sứ quán Mỹ tại Việt Nam hôm 10/1 không đề cập lý do vì sao ông Knapper phải rời cương vị đại sứ.