Путин аёл бўлганида Украинага уруш бошламасмиди? Rossiya, Yangiliklar, Dunyo

Буюк Британиянинг собиқ бош вазири Борис Жонсоннинг Владимир Путин аёл бўлганида, уруш бошламасди, деган баёноти Россияда ғазаб бўронига сабаб бўлган эди. Ғарб оммавий ахборот воситаларида нафақат ҳазил, балки илмий тадқиқот объектига айланган «ҳақиқий эркак» тимсолини Россия президенти қанчалик узоқ ва эҳтиёткорлик билан шакллантирганини ҳисобга олсак, бундай муносабат ажабланарли эмас. Би-би-сига интервью берган психологлар ва социологларнинг фикрича, Путиннинг «заҳарли эркаклик»лиги ва рус жамиятида машҳур бўлган патриархал қурилиш Украина билан уруш бошланишига ҳам, босқинни қўллаб-қувватлашига ҳам таъсир кўрсатган бўлиши мумкин.

Алоқадор мавзулар:

Ёз ойларида Россия Ташқи ишлар вазирлиги хорижий сиёсатчиларнинг эҳтиётсиз баёнотлари муносабати билан уч марта элчиларни чақирди. Россиялик дипломатлар март ойида икки марта АҚШ элчиси Жон Салливанга «қатъий норозилик» билдиришди. Биринчиси сенатор Линдси Грэм Владимир Путиннинг ўлимини тилаганидан кейин бўлди. Кейин АҚШ президенти Жо Байден эса бир неча марта Путинни уруш жиноятчиси, бандит ва қотил-диктатор деб атади. Борис Жонсон Путинни «заҳарли эркаклик»нинг намунаси деганидан кейин Британия элчиси Россия Ташқи ишлар вазирлигига чақирилди.

«Агар Путин аёл бўлганида эди, тўғри, бўлмайди, аммо аёл бўлганида ҳақиқатан ҳам бу ақлсиз жанговар урушни - босқинчилик ва зўравонлик кўринишидаги босқинни бошламасди, деб ўйлайман. «Агар сизга заҳарли эркакликларнинг мукаммал намунаси керак бўлса, бу ўша - Украинада нималар қилаётган киши», деди Жонсон. Кейинроқ уни Британия Мудофаа вазири Бен Уоллес қўллаб-қувватлади ва Путинда «кичкина одам синдроми» борлигини ва унинг дунёга «мачо» қараши урушга олиб келганини айтган.

Бунга жавобан Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков Жонсонни Фрейднинг қабулига жўнатиб бўлмайди, дея маслаҳат берди. Сўзчиси ортидан Путиннинг ўзи ҳам Маргарет Тетчернинг қаттиққўллиги ҳақида қисқа маъруза ўқиди. Бир неча кундан сўнг эса, Буюк Британия элчиси Дэбора Броннерт Россия Ташқи ишлар вазирлигига чақирилди ва «Британия раҳбариятининг Россияга, унинг раҳбари ва расмий вакилларига, шунингдек, рус халқига нисбатан очиқчасига билдирган қўпол баёнотлари муносабати билан қатъий норозилик билдирди.

Аёлсифат душманларига қарши "ҳақиқий эркак"

Агар Владимир Путин ўзининг «ҳақиқий эркак» қиёфасини анча узоқ вақтда ва эҳтиёткорлик билан шакллантирганини ўйласангиз, Россия расмийларининг муносабати унчалик номутаносиб кўринмайди, дейди экспертлар.

Путин ўзининг бутун ҳукмронлик даври мобайнида дунёга ўзининг кучи ва жисмоний тайёргарликларини эслатиб турди. Байкал кўли тубига тушди, Сибир турналари билан учди, Таман кўрфази тубига амфораларга шўнғиди, Амур йўлбарсларини зиёрат қилди ва албатта, яланғоч гавдасини кўз-кўзлаб отда суратга тушди.

Путин диққат билан намойиш этган хислатлар ҳақиқатан ҳам «заҳарли эркаклик» ва «мачо» иборалари белгиларига мос тушади. Бу атамалар тажовузкорлик, ҳокимиятга интилиш, ҳиссий ажралиш, гомофобия ва аёлга нисбатан нафрат билан ажралиб турадиган эркак ғоясини англатади. «Стереоптипли «ҳақиқий эркак» (бунда ҳозирги давлат раҳбарини кўришингиз мумкин) касал ва заиф бўлмайди, ёшаради (унинг ёши йўқ), ожизликни кўрсатмайди, ҳис-туйғуларини намойиш этмайди. Унинг ёнида оиласини кўрмаймиз, бу билан аёлларнинг «ҳақиқий эркак»ка интилишига ишора берилади», - дейди оилавий психолог Марина Травкова.

Ғарб давлатлари раҳбарлари билан солиштирганда ўзини «анъанавий» қадриятлар ҳимоячиси ва «кучли лидер» сифатида кўрсатувчи мачо-Путин тимсоли узоқ вақтдан бери ҳазилларга сабаб бўлиб келган. Ҳатто «Катта еттилик» саммити пайтида ҳам мамлакатлар раҳбарлари истеҳзоли изоҳларини айтолмай тура олмадилар. ва Жонсон камзулини ечиш фикрини айтаётиб, ҳазил билан «Путиндан мустаҳкам эканинини кўрсатиш учун» деб кулди.

Россия президенти эса ўз навбатида, душманларини мунтазам равишда феминизация қилади, деб таъкидлайди Массачусет технология институти гендер тадқиқотлари таҳлилчиси Элизабет Вуд.

«Масалан, урушдан олдин Россия ҳукумати доимий равишда Ғарбни «жазава» да айблаб келишган. Кўриниб турибдики, «жазавачи» сўзи камситувчи ва одатда аёлларга қаратилган", - дейди у.

Путин саммит иштирокчиларининг ҳазилларига жавобан агар Ғарб етакчилари ечинса, жирканч манзара бўлишини айтиб, спорт билан шуғулланишни маслаҳат берган бўлса ажаб эмас.

Владимир Путиннинг шериклари рақибларини ҳақорат қилиш учун худди шундай стратегиядан фойдаланадилар. Масалан, Чеченистон раҳбари Рамзан Қодиров март ойи ўрталарида тадбиркор Илон Маскни ўзича ҳазиллашиб аёл номи билан Илона деб атаган эди.

Қодиров тадбиркорни чеченларнинг "Ахмат" жанг клубида жисмоний тайёргарликдан ўтишга таклиф қилган. У ерда Маскни «нозик қиздан келишган эркак»ка айлантиришларини ёзган. Бу Маскни кулдирди ва маълум бир вақт Твиттер аккаунтининг номини Илона Маскка ўзгартирди.

«Рус эркаклигининг янги тури» ва давлат қурилиши

Баъзи экспертлар фикрича, Путин нафақат ўзининг эркакча қиёфасини маъбудлаштирмоқда, балки Россияда бутун ҳокимият вертикалини эркаклик ғояси атрофида қурган.

Путин «рус эркаклигининг янги тури»га айлана бошлаши билан бир пайтда Россия вакиллиги ҳам шундай бўлди, дейди Ғарбий Мичиган университети социология профессори Елена Гапова. «Янги турдаги эркак - энди кузги марафонда югураётган совет зиёлилари ва ё «Москва-Петушки» поездининг йўловчиси эмас. У самарали менежерлар синфи вакилининг шундай кучли иродали совуқ идеалини ўзида мужассам этган», - деб тушунтиради профессор.

Гапованинг сўзларига кўра, агар ХХ-асрнинг бошларида файласуф Владимир Розанов Россияни ҳамиша куёв ёки бошлиқ қидирадиган аёл деб таърифлаган бўлса, 2000-йилларда Россияда нима содир бўлаётганини тушуниш учун «Путин каби» қўшиғини эслаш кифоя.

"Шундай қилиб, Россия ўзини Путиндай кўришни истади: "Россия тиззадан кўтарилаяпти" метафораси пайдо бўлди. Путин ва унинг жамоаси томонидан гавдалантирилган эркак идеали пайдо бўлди, дейди Елена Гапова. Бунга параллел равишда, 2010-йилларда кучли марказлашган ҳокимиятга эга давлат қуриш жараёни содир бўлди ва бундай кучли давлат лойиҳаси ва меъёрий эркаклик ўртасидаги боғлиқлик аниқ кўринади.

Эркаклар тоифалари - ҳарбийлашиш, зўравонлик - «эркак» институтлари - армия, разведка, куч вертикали атрофида саф тортдилар. Бу эркаклик институтлари, ўз навбатида, одатда эркаклар амалиётида - уруш, давлат зўравонлиги, йирик олигархик бизнесда амалга оширилади, дейди у.

Элизабет Вуд унинг фикрига қўшилади: «У ҳукумат лавозимларига кимни тайинлаганини кўришингиз мумкин. Олтинчи ҳисобга кўра, Путиннинг бир танқўриқчиси Александр Куренков яқинда Фавқулодда вазиятлар вазири лавозимини эгаллади. У қандай маълумотга эга, қандай малакага эга - бу умуман муҳим эмас. У шунчаки тансоқчи. Бир томондан, бу Путиннинг қўрқувига далолат қилади, чунки қўриқчилар - унинг яқин доираси. Бошқа томондан, унга кўпроқ садоқат ва куч керак бўлиши мумкин».

Бу тизимда ҳамма нарсани эркаклар ҳал қилади, сиёсат - ифлос иш, аёллар аралашиши керак эмас. Ҳукуматпараст турли ташкилотлар билан ҳам худди шундай ҳолат кузатилмоқда: «Жанговор биродарлик», «Тунги бўрилар», «вагнерчилар» - буларнинг барчаси аёллардан ҳоли қурилган. Миллий гвардия сафларидаги аёллар нима билан мақтанишини қаранг - улар гўзаллик танловларида қатнашадилар», - кулади Вуд.

Эркаклик хукдорлик белгиси сифатида

Ҳатто бу «эркаклар клуби»да ҳам Путин ҳар доим энг муҳим "альфа-эркак" бўлиб қолиши керак. Айнан ўзининг эркаклигини таъкидлаши Путин учун ўз кучини намойиш қилиш усулига айланди, дейди Элизабет Вуд.

"Бир томондан у мантиқли, амалий одам қиёфасига эга, мулоҳазага эга, техник муаммоларни ҳал қилади. Бироқ бошқа томондан, у ҳамиша тажовузкорликни намойиш этади", деб таъкидлайди у.

Вуд 2009 йилда Путин Пикалевога ташриф буюрганини эслайди. Мҳаллий аҳоли корхоналар ёпилгани учун норозилик билдирганидаги ўша машҳур воқеада Путин вертолетда учиб келган. Тушибоқ ҳаммани уришган. Ишчиларга, менежерларга танбеҳ берган. Айниқса, тадбиркор Олег Дерипаскани койиган, кейин эса кескин равишда ручкасини унга қайтариб беришни талаб қилди. Бу ўз навбатида рамзий ҳужум эди».

Эксперт бу ҳолат ва Путиннинг 21-феврал куни Хавфсизлик кенгаши йиғилишида ўзини қандай тутганидаги ўхшашликни келтиради. Путин Ташқи разведка хизмати раҳбари Сергей Наришкинга: "Агрессив тарзда ҳа ёки йўқ деб жавоб беришни талаб қилди. Ва шу тарзда у барча вазиятларда «альфа» бўлиб қолишини намойиш қилди. Бу «ҳужумлар» ҳам эркакликка хос хусусиятдир».

Путиннинг атрофида жуда кучли эркаклар бор, лекин улар доим орқа планда қолиши керак. Унга ҳамма нарсани ўзи ва фақат ўзи ҳал қилишини кўрсатиш муҳимлигини кўрсатади, дейди Вуд.

Украинадаги уруш мачоликми?

Афтидан, Путинга мустаҳкам ўрнашган тимсол ва унинг патриархал муносабати Украина билан уруш бошланишига бевосита таъсир кўрсатиши мумкин эди.

Патриархат дастлаб жамиятнинг бир аъзоси бошқалардан кўра қадрлироқ деб тан олинадиган ва зўравонлик ҳуқуқини оладиган тизимни яратади, дейди «НеТерпи» маркази асосчиси, психолог Татяна Орлова. Шу билан бирга, ўзларини иерархиянинг паст даражасида кўрадиганлар, аслида, ўзларининг субъективлигини йўқотадилар. «Натижада, Украина [Путиннинг дунёқарашида] забт этиш, қайта қуриш, денацификация қилиш мумкин бўлган объект ролини олди. Гўё у субъективликдан маҳрум бўлиб, у учун қарор қабул қилади", деб тушунтиради у.

Путин бу услубини уруш бошланишидан икки ҳафта олдин аёлга нисбатан зўравонлик ҳақидаги иқтибоси билан ифодалаган. «Ёқадими, ёқмайдими - чида, гўзалим», - деганди Украинанинг Минск келишувларини амалга ошириши зарурлиги ҳақида.

Путин бошлаган урушни ҳақиқатан ҳам «мачоча» деб аташ мумкин, шу маънода - баъзи сиёсий мақсадлардан ташқари, аниқ мафкуравий мақсад ҳам бор: ўзини намоён қилиш, бошқа мамлакатлар учун ўзининг қанчалик аҳамиятлилигини исботлаш.

«Босқинчилик урушларининг аксари жароҳатланган ғурур туйғусига, етакчиликка эришиш, ҳурмат қозониш истагига асосланади. Ўзининг ҳаммадан бошқачалигини исботлаш, «Мен энг кучлиман» деб «альфа эркак»лигини кўрсатиш учун бошқа ҳудудларни босиб олади, дейди Татяна Орлова.

«Умуман олганда, ҳар қандай уруш «мачо»ча - кучлининг ҳақи билан ҳал қилинадиган ҳамма нарса сингари», дейди Марина Травкова. Унинг сўзларига кўра, ҳар қандай «мачо»ча бўлмаган стратегия дарҳол музокараларга айланади. «Ожиз киши сифатида қабул қилинишидан қўрқишни бас қилиб, бошқаларни гапириб, эшита бошласангиз, бу энди уруш эмас, дипломатия бўлади», дейди у.

Тимсол асири

Июн ойи бошида Франция президенти Эммануэл Макрон Владимир Путинни камситмасликка, Украинадаги можарони дипломатик йўл билан ҳал қилиш учун ўз қиёфасини сақлаб қолишга имкон беришга чақиргач, танқидлар тўлқинига учради.

Макроннинг Франция президентининг обрўсига катта путур етказган баёноти ҳам содир бўлаётган воқеаларни гендер нуқтаи назаридан таҳлил қилсак, аниқроқ бўлади. Мачо учун ўз фикридан туриб олиш жуда муҳим, акс ҳолда сиз заиф одамсиз, сизни дарҳол ейишади, дейди Марина Травкова.

Натижада, мачолик ва «токсик эркаклик»ка бўлган муносабат муаммони қандайдир тинч йўл билан ҳал қилиш ва низодан чиқиш йўлини амалда истисно қилади. Кремл матбуот котиби Дмитрий Песков Украина билан тинчлик музокаралари шартлари Россиянинг барча талабларини тан олиш эканлигини бир неча бор таъкидлаган.

Путин учун урушдан чиқа олмаслик ҳақиқатан ҳам катта муаммо, дейди Элизабет Вуд: «У ўз имиджини доимо ғалаба устига қурган. Ахир у ғалабасиз ким?" Вуд Россия президенти ўз обрўсини сақлаб қолиш учун кўп нарсаларни йўқ қилишга тайёр бўлишидан хавотирланади.

Унинг сўзларига кўра, [Россиянинг урушдан чиқиши учун] эҳтимолий вариантлардан бири - Путиннинг соғлиғи билан боғлиқ муаммоларни қўллашдир. Бу ҳақда бир неча ойлардан бери миш-мишлар тарқалмоқда. «Кимдир Владимир Владимирович касал бўлиб қолди ва биз унинг урушини давом эттирмаймиз, деб айтиши мумкин» - дейди Вуд.

Аммо барибир, агар Путин аёл бўлганида?

Би-би-си суҳбатлашган барча экспертлар бир масалада ҳамфикр: Жонсоннинг Путиннинг аёл версияси уруш бошламасди деган тахмини чўзилган кўринади.

«Жонсоннинг сўзларини кўпроқ метафора сифатида қабул қилиш керак. Аёллар камроқ тажовузкор, кўпроқ эмпатик, деган анъанавий тасаввурлар бор. Аммо бунинг сабаби шундаки, аёллар уруш бошлаши ёки йирик бир қарорлар қабул қилиши мумкин бўлган ижтимоий позицияларда бўлишлари эҳтимоли камроқ», - дейди Елена Гапова,

Унинг сўзларига кўра, жаҳон тарихи айнан патриархат туфайли урушлар ва инқилоблардан иборат бўлган, агар ҳокимиятда аёллар кўпроқ бўлса, тарих бошқача бўлар эди, деган далиллар жуда эзотерик характерга эдир.

Жонсон ҳақиқатан ҳам аёллар ҳақидаги стереотипик ғояларга ишора қилаяпти, аёлларга музокаралар олиб бориш, заифликни кўрсатиш ва ҳис-туйғуларни намоён қилиш осонроқлиги доирасидаги фикр. Аммо у фикрини Путиннинг қолипга айланган эркаклигига қарши туриш учун фойдаланади, дейди психолог Марина Травкова.

«Аёл учун «ортга қайтиш», «узр сўраш»нинг шармандали жиҳати йўқ (ёки камроқ). Эркаклик қаҳрамонлик билан боғлиқ - отанинг фарзандларининг ёнида бўлишдан кўра давлат учун ўлиш шарафли. Аёлларда инсонийлик, ғоялари болаларга кўпроқ қаратилган. Улар бундай қаҳрамонликни камроқ қўллаб-қувватлайди. Бу борада менимча, Борис Жонсоннинг баёноти қолишга ҳақли", деб тушунтиради у.

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek