Русийзабонлар энди pоссияпараст эмасликларини исботлашлари керакми? Россия ва постсовет ҳудуди - Россия Украина Дунё Янгиликлар

Украинадаги уруш сабабли кўтарилган бундай нотинчликни Латвия 1991 йилдаги баррикадалардан бери кузатмаган. НАТО мамлакатга минглаб аскарларини юбормоқда, Россия оммавий ахборот воситалари блокланмоқда ва сиз Россия агрессиясини қўллаб-қувватлаганингиз учун қамалишингиз мумкин. Буларнинг барчаси Россия билан фаразий урушга тайёргарлик каби кўринади ва рус тилида сўзлашувчилар (аҳолининг деярли 40%) танлов олдида турибди: рус телевидениесини томоша қилишнинг 30 йиллик тажрибасига ёки объектив реалликка ишониш.

"Мен русийзабон оилада ўсганман, миллатим бўйича ўзим ҳам русман, лекин ўзимни Россия Федерацияси ёки Россия дунёси билан боғламайман", дейди Латвия Миллий Қуролли Кучлари майори Анатолий Дерюгин Би-би-сига.

У ҳам фронт ортида ўзига ўхшаган руслар бўлса ҳам, ҳар қандай тажовузкор билан уришишга тайёр бўлганлардан бири.

"Уйимизга миллатидан қатъий назар, русми у ёки бошқа, қароқчи ёки қотил келса, ўз уйини ҳимоя қиладиган одам босқинчининг миллатига қараб ўтирмайди. Агар у уйингизга яқинларингизни ўлдириш, жароҳатлаш учун келса, демак у биродар ҳам, дўст ҳам эмас», дейди Анатолий.

Анатолий Дерюгинга ўхшаганлар кўпайиб бормоқда - латвиялик руслар "рус дунёси"ни оммавий равишда тарк этмоқда ва бу жараённинг энг яққол кўрсаткичи Украинадаги уруш мавзусидаги социологик сўровлардир.

SKDS тадқиқотига кўра, Россияни Латвияда рус тилида сўзлашувчиларнинг 12 фоизи қўллаб-қувватлайди, атиги 5 фоизи эса «қаттиқ» қўллаб-қувватлайди. Март ойида қўллаб-қувватлаш деярли икки баравар юқори - 22% гача эди. Шу билан бирга, русийзабонларнинг 40 фоизи Украинани қўллаб-қувватлайди, март ойида улар 22 фоиз эди.

Тилдан ўзга бирлаштирувчи турувчи бошқа ҳеч нарса йўқ

SKDS раҳбари Арнис Кактиниш буни бошқа нарсалар қатори, Латвияда рейтингларнинг биринчи поғонасини эгаллаб турган Россия телевидениесининг ёпилиши билан боғлайди. Украинада уруш бошланганидан бери маҳаллий регулятор орган Россиянинг 131 веб-сайтини ва барча рус телеканалларини, шу жумладан, кўнгилочар каналларни блоклади.

Россия ахборот маконидан чиқиш жуда тез самара берганига бир қанча сабаблар бор.

Биринчидан, кўпгина латвиялик русийзабонларнинг Россия билан тилдан бошқа умумийлиги йўқ.

Латвия парламенти аъзоси Борис Цилевич ББС рус хизматига: "Рус тилининг она тили бўлиши мени рус халқига ҳеч қандай тарзда аралаштирмайди, худди инглиз тили инглиз бўлмаган австралияликни яқинлаштирмагани каби.

Цилевични мутлақо анти-Россия сиёсатчиси деб аташ қийин: унинг «Розилик» партияси доимо русийзабон сўзлашувчи сайловчиларга эътибор қаратган ва 2014 йилгача у "Ягона Россия" билан ҳамкорлик шартномасига ҳам эга эди.

Иккинчидан, Болтиқбўйи рус тилида сўзлашувчилар, умуман олганда, Латвия ва Европа Иттифоқидаги ҳаётдан, унинг барча афзалликларидан мамнун. Сиёсатшунос Филипп Раевский: "Латвиянинг Россия таркибига кириши ёки Россиядан уларни озод қилиш учун кимдир келиши ҳақидаги кайфият, масалан, Украинадагидан анча паст.

Натижада, русларлар сўровларда нафақат Украинани қўллаб-қувватламоқда, балки Россияга қарши НАТО томонида курашишга тайёр.

"Жанг қилишга тайёрман"

Анатолий Дерюгин ўзининг ҳарбий карьерасини Латвия армиясининг кўнгилли тузилмаси - Земессардзеда бошлади. Кейин у профессионал хизматга ўтди ва ҳозир у 34чи Земессардзе пиёда аскарлари баталонининг командири.

Бошқа нарсалар қаторида, у кўнгиллиларни жалб қилмоқда ва у буни мамлакатнинг энг русийзабон минтақасида амалга оширмоқда. Агар умуман Латвияда рус тили аҳолининг 37 фоизи учун она тили бўлса, Даугавпилсда рус тилида сўзлашувчилар - 90 фоиз.

Майор Дерюгиннинг сўзларига кўра, уруш бошлангандан бери қўшилаётганлар оқими бир ярим-икки баравар кўпайган, уларнинг учдан бир қисми эса рус тилида сўзлашувчилардир.

"Менимча, ватанпарварлик ва ўз давлатини ҳимоя қилишга бўлган муносабат сиз гапираётган тилга боғлиқ эмас, одамлар аллақачон ўзларини кўрсатиш учун эмас, балки ўз ватанини ҳимоя қилиш учун махсус келишмоқда".

Бу ҳолатда, улар шарқий чегарадан бир неча ўн километр узоқликда яшайдиган одамлардир, яъни Россиядан фаразий тажовуз содир бўлган тақдирда, улар бир зумда ўзларини олдинги сафда топадилар. Улар буни жуда яхши тушунишади.

"Агар қўрқинчли бўлганида, мен бу ерда бўлмаган бўлардим, лекин мен шу ердаман ва ўз ватанимни ҳимоя қилишга тайёрман, - дейди Вадим. - Мен ўз ватанимнинг ватанпарвариман, Латвия давлатига қасамёд қилдим. Ҳар қандай тажовузга қарамай. Бизнинг мамлакатимизга тажовуз қиладиган ҳар қандай агрессор билан жанг қилишга тайёрман."

Вадим фуқаро, оддий ҳаётда у муҳандис бўлиб ишлайди, дам олиш кунлари эса Земессардзе машғулотларида қатнашади. У русийзабон ва асосан русийзабон Даугавпилсда яшайди.

Механиклаштирилган пиёдалар бригадаси қўмондони Сандрис Гаугерс 30 йилдан бери профессионал армия сафида.

"Бу йиллар давомида армия сафида бўлган рус тилида сўзлашувчилар ва оддий руслар бор, мен бутун фаолиятим давомида бирга хизмат қилган руслар ҳам бор. Ҳеч шубҳа йўқки, улар баъзи латвияликлардан кўра кўпроқ содиқдирлар - ишга ҳам, мамлакатга ҳам," дейди у Би би сига.

Бизнинг мақсадимиз - қолиш ва курашиш

Жангга тайёрлик ва яқинлашиб келаётган уруш ҳисси Латвия жамиятида одатий ҳолга айланди. Айниқса, бир қатор европалик ва жаҳон сиёсатчилари Латвия олдинги сафда бўлиши мумкинлигини очиқ айтишганидан кейин.

"Агар Украина турмаса, Худо кўрсатмасин, кейинги ўринда Латвия, Литва, Эстония туради. Менга ишонинг", - деди Украина президенти Владимир Зеленский.

"Унинг амбициялари фақат Украина билан чекланиб қолмайди, унинг амбициялари СССРни тиклаш", деди АҚШ президенти Жо Байден Путиннинг уруш бошида турган режалари ҳақида.

Жамият уруш хавфига Земессардзега оммавий кириш орқали жавоб берди. Украинада уруш бошланганидан бери аризалар сони уч баравар кўпайди: ўтган йили кўнгиллилар бўлинмаларига 639 киши қўшилганди, жорий йилнинг етти ойида 3000 та ариза қабул қилинди (тахминан 20% одатда соғлиғи сабабли рад этилади). Ҳар хил ёшдаги ва касбдаги одамлар бор.

54 ёшли Арманд жанг санъати бўйича мураббий, DJ ва фотограф.

"Ўғлим ўз ватани учун жанг қилмаслиги учун буни ўзим қилишим керак, унинг ҳали бошидан ўтиши керак бўлган бошқа нарсалар бор, - дейди у Би би сига. - Менимча, биринчиси 2014 йилда бўлган. Ҳозир Украинадаги воқеалари сабабли янада ёмонроқ.»

Ҳозир Латвия армиясида 9600 земессарг, яна 6700 профессионал аскар ва 36000 заҳирадаги аскар бор. Бундан ташқари, мамлакатда НАТОнинг бошқа давлатларининг уч минг нафар ҳарбий хизматчилари жойлашган. Урушдан олдин бир ярим минг киши эди.

Яқин келажакда ҳарбийлар янада кучаяди. Мадридда бўлиб ўтган НАТО саммитида Болтиқбўйи давлатларининг ҳар бири ҳарбий ҳозирликни дивизия ҳажмига - 20 минг кишигача оширишни сўради. Қарор бригадагача кўпайтириш эди.

"Канада бригада учун асос яратишга ваъда берди. Бригада тўрт-беш минг кишидан иборат бўлади, аммо халқаро операциянинг ўзига хослигини ҳисобга олган ҳолда, бошқа мамлакатлар берган ҳамма нарса якуний рақамга таъсир қилади", дейди Би би сига полковник Жес ван Эйк, НАТОнинг Латвиядаги жанговар гуруҳи қўмондони.

Кўпинча "НАТО батальонлари" деб аталадиган бу жанговар гуруҳлар 2017 йилда Болтиқбўйи давлатлари ва Польшага жойлаштирилган ва уларнинг ҳар бири мингдан кам эди.

Полковник ван Эйкнинг сўзларига кўра, Латвия механизациялашган бригадасида 14 давлат вакиллари, жанговар гуруҳда ўнтаси бўлади. "Мен шунчалик кўп давлатлар жанговар гуруҳдек объектив кичик бўлинмага бирлашганини билмайман, - деб давом этади у. - Бизнинг ниятимиз қолиш ва керак бўлса жанг қилиш, бунинг учун жанговар гуруҳ шу ерда. Биз кетмоқчи эмасмиз."

Бироқ, латвиялик сиёсатчиларнинг фикрига кўра, бу етарли эмас. Латвия парламентидаги коалиция мамлакатда 1990 йилларда бекор қилинган муддатли ҳарбий хизматни тиклашга аллақачон рози бўлган. Бундан ташқари, сиёсатчилар мажбурий ҳарбий хизматга чақириш вариантини, жумладан, аёлларни ҳам жиддий муҳокама қилмоқда. Буларнинг барчаси биринчи босқичда яна 20 000 аскар беради.

"Агар биз 5-6 йил ичида бу сонни 20 мингдан 50 минггача оширишга муваффақ бўлсак, у ҳолда Россия томонидан кутилмаган ҳужумнинг иложи бўлмайди", деди Мудофаа вазири Артис Пабрикс.

Россия байроғи ҳибсга олиш сабаби сифатида

Бироқ, потенциал душманни тўхтатиш учун аскарлар ва танклар етарли эмас. Тинч аҳолининг армияга ёрдам беришга тайёрлиги ҳам зарур.

Шунчаки Россия телевидениесига киришни тўсиб қўйишнинг ўзи етарли эмас эди, Латвия ҳуқуқ-тартибот идоралари ижтимоий тармоқларни кузатишни ва мамлакат аҳолисини Россияни жамоатчилик томонидан қўллаб-қувватлаш ҳолатлари ҳақида хабар беришга ундади.

Латвияда бунинг учун жиноий жавобгарлик таҳдид солмоқда, ҳуқуқни муҳофаза қилиш органлари аллақачон 20 дан ортиқ жиноят иши очган.

"Ҳа, у ерда Россия байроғи бор эди ва менимча, бу бирлик рамзи. Умуман олганда, мен 9 майни бирлик куни деб биламан", - дейди Александр Дубяко Би-би-cи Рус хизматига.

У 19 ёшда, Латвиянинг Россия фуқароси ва геноцид, инсониятга қарши жиноятлар ва уруш жиноятларини оқлаш моддаси бўйича жиноят иши қўзғатилгани учун беш йилга озодликдан маҳрум этилиши мумкин.

У 10 май куни Ригада озодликчилар ҳайкали ёнида Александр Россия байроғини очиб, хотира, аждодлар ва 1945 йил воқеалари ҳақида нутқ сўзлаганидан кейин ҳибсга олинган.

"Тўғрисини айтсам, мен ниҳоятда адашиб қолдим, нима бўлаётганини, нима учун бундай бўлаётганини мутлақо нотўғри тушуниш бор эди, - дейди у. - Менимча, мен ҳеч қандай тажовузга чақирмаганман."

Александрнинг адвокати Имма Янсоне ҳам нима учун унга нисбатан жиноят иши очилганини тушунмайди. Унинг айтишича, ҳуқуқ-тартибот идораларидан олинган материалларда фақат Россия байроғи тилга олинган.

"Россия байроғи бу ерда ҳам, Европанинг бирон бир жойида ҳам тақиқланган рамз бўлмагани учун у ўзининг қонунбузарлик содир этаётганига ишонмаган. Лекин у Россия байроғи билан алоҳида айбланган. Украинадаги можарода у Россия томонида экани айтилади", дейди Имма Янсоне.

"Бу ҳақиқатан ҳам биз учун байрам"

Ҳаммаси ҳар йили Ғалаба кунида бўлгани каби 9 май куни ҳам Александр ва унинг онаси халоскорлар ҳайкали олдига гул қўйиш учун келганидан бошланди.

"Биз учун бу ҳақиқатан ҳам байрам, чунки бобом урушдан (...) ўтган, катта холам (...) ишғолни кўрган, у уруш фарзанди, у унга ҳамма нарсани айтиб берган. Биз буни ҳурмат қилиш керак бўлган хотира деб ҳисоблаймиз ", дейди Александрнинг онаси Светлана.

9 май куни Ригада тадбирлар ўтказиш тақиқланди.

"Демократик давлат сифатида Латвияда уруш жиноятлари, тинчлик ва инсониятга қарши жиноятлар содир этувчи режимлар ёки мафкуралар оқланадиган ёки мақталадиган тадбир ўтказиш мумкин эмас, - дейди Президент Эдгарс Левитс. - Ҳуқуқ-тартибот идоралари ҳар бир бундай уринишнинг, шу жумладан, 9 майда ҳам олдини олишлари керак."

Индивидуал ҳолатда гул қўйиш тақиқланмади, натижада 9 май кечки пайт Халоскорлар ёдгорлиги атрофи гулларга тўлди. Эрта тонгда Рига шаҳар кенгаши буйруғи билан улар бульдозер билан олиб кетилган.

Бу русийзабон муҳитда ҳам, сиёсий элитада ҳам норозилик тўлқинига сабаб бўлди. Мудофаа вазири Артис Пабрикс буни хато деб атади.

"Мен барча путинчиларга, жумладан, кўчада ўзини тутишни билмайдиган сўконғичларга нисбатан ноль тоқат қилишга қаратилган барча чораларни қўллаб-қувватлайман. Лекин қонуний усуллар билан", деди у матбуот анжумани чоғида.

10 май куни минглаб ригаликлар яна ёдгорлик олдига келишди, улар орасида Александр ва унинг онаси ҳам бор эди. Ёдгорлик олдида Александр Россия байроғини очиб, нутқ сўзлади.

"Биласизми, мен Латвияда узоқ вақтдан бери кўрмаган бирдамлик туйғуси бор эди," дейди Александр.

Александрнинг сўзларига кўра, дастлаб полиция унга яқинлашиб, қўлида тақиқланган рамз борлигини айтган. Александр Россия байроғи тақиқланган бирор ҳужжат кўрсатишни сўради. Полиция ҳеч нарса кўрсатмади, суҳбат тугади.

Ярим соатдан кейин уни полиция машинасига ўтқазишди. Вокзалда Александрга нисбатан геноцид ва уруш жиноятларини оқлаш моддаси бўйича жиноят иш қўзғатилганини айтишди.

9 май - келишмовчилик рамзи сифатида

9 май куни Россия байроғи уруш жиноятларини оқлаш билан қандай тенглаштирилгани бошқа воқеа. Биринчидан, сиёсий миқёсда Латвиянинг Украинани қўллаб-қувватлаши, яъни бу борада у Европада энг илғорлардан бири, иккинчидан, Россия - СССРнинг вориси, учинчидан, 9 май Латвия учун урушнинг охири эмас, балки иккинчи совет истилосининг бошланишидир.

"9 майдан олдин ҳам одамларга: бу кунда бу ёдгорлик олдига бориш Украинада биз учун жонини фидо қилганларга ҳурматсизлик дегани, борманглар", деб ёзган эди Рига мери Мартиниш Стакис ижтимоий тармоқларда. "Бу қўшни давлатда Россия урушини қўллаб-қувватлаш сифатида қабул қилинишини яхши билардик."

"Латвия давлатчилигига, тарихий тажрибага ва Украинадаги уруш қурбонларига ҳурматсизлик қабул қилиб бўлмайди", деб ёзди Бош вазир Кришянис Каринш 10 май куни стихияли пайдо бўлган акциядан сўнг.

Александрнинг адвокати Имма Янсоне ўз мижози қонун бузмаганлигини таъкидлаб, Инсон ҳуқуқлари бўйича Европа судига шикоят тайёрламоқда. Александр икки ой қамоқда ўтирди, ҳозир у уй қамоғида ва полиция назоратида. Унинг суди қачон бўлишини ҳеч ким билмайди.

Александрнинг оиласи уни тўлиқ қўллаб-қувватлайди ва Россия байроғи миллий ўзига хослик рамзи эканлигини таъкидлайди.

"Бунда ҳеч қандай шармандали ва даҳшатли нарса йўқ. Бизни хижолатга солиб қўйишди, рус эканимиздан қўрқишди, лекин бу ҳам нотўғри, - дейди Светлана Би би си Рус хизматига. "Ҳар қандай миллат каби рус миллати ҳам бировнинг қарорлари учун жавобгар бўлмайди, биз барча америкаликларни Америка ҳукуматининг Югославия ёки Ироқдаги ҳаракатлари учун қораламаймиз ку."

Латвияда 9 майни байрам деб ҳисоблайдиган русийзабонлар кўпчиликни ташкил қилади. Латвиянинг LSM жамоат телерадиокомпанияси буюртмаси бўйича SKDS социологик компанияси томонидан ўтказилган сўнгги сўров натижаларига кўра, рус тилида сўзлашувчиларнинг 76 фоизи Рига халоскорлар ёдгорлигини бузишга қарши (уни бузиш тўғрисида қарор аллақачон қабул қилинган), латишларнинг тўртдан уч қисми эса (72%), аксинча, бузилишни қўллаб-қувватлайди.

Рус тилида сўзлашувчиларнинг деярли учдан икки қисми (62%) 9 май куни ҳақида ижобий фикрда, латишлар орасида эса, аксинча, деярли учдан икки қисми (60%) унга салбий қарайди.

Агар кўплаб латвиялик сиёсатчилар мантиғига амал қилинса, одам ё ёдгорликнинг бузилишини қўллаб-қувватлаши (яъни Латвияга содиқ бўлиши) ёки Россия томонида бўлиши керак. Аммо сўровлар шуни кўрсатадики, бу унчалик оддий эмас: русийзабонларнинг 76 фоизи ёдгорликнинг бузилишига қарши бўлса, атиги 12 фоизи Россияни (40 фоизи Украинани қўллаб-қувватлайди). Яъни, айни бир киши ёдгорлик учун ҳам, Украина учун ҳам бўлиши мумкин.

Пушкин ва Путин тили

Маълум бўлишича, латвиялик сиёсатчилар жамиятнинг катта қисмини одамлар ўз шахсиятининг бир қисми деб биладиган нарса - тили, байрамлари, маданияти туфайли ўзидан итармоқда.

"Путин ўзлигини сақлаб қолмоқчи бўлган барча руслар Россияга тегишли эканлигини айтмоқда. Йўқ, албатта, Путин рус тилини ҳам, рус маданиятини ҳам хусусийлаштирганига ишонмайман, сиз ўзлигингизни сақлаб қолган ҳолда Латвиянинг содиқ фуқароси бўлишингиз мумкин", дейди Би-би сига депутат Борис Цилевич.

Унинг сўзларига кўра, рус тилидаги ҳамма нарсани йўқ қилиш ғояси ҳар доим Латвияда бўлган, аммо агар илгари бу маргинал бўлса, энди у асосий оқимга айланмоқда. Натижада, урушни бошлаш билан Кремлнинг ўзи "рус дунёси" ғоясига катта зарба бергани маълум бўлди.

Сиёсатчининг тан олишича, у ўзи ҳам бир вақтлар "рус дунёси" ғоясининг мухлиси бўлган - у маданият ҳақида эмас, балки "қад кўтариш" ва "биз буни такрорлашимиз мумкин" деган даъво эканлигини англаб етмасдан олдин. Қримнинг аннекция қилиниши билан умидсизлик пайдо бўлди ва янги уруш билан бу жирканчликка айланди.

"Бу фашистлар Германияси сиёсатининг мутлақ ўхшаши, нормаллашувнинг ягона имконияти - Россиянинг ҳарбий мағлубиятидир. Мен барча демократик давлатлар Украина ғалабасини яқинлаштириш учун ҳамма нарсани қилишлари керак, деб ҳисоблайман", дейди Борис Цилевич Би би сига.

Лекин у ҳам худди сайловчилар каби ўз тили ва маданиятидан воз кечмоқчи эмас: "Хавфсизлик ҳақида гап кетганда, давлатлар Путин тили билан Пушкин тилини нозик фарқ қилади, деб кутиш қийин. Бу Путиннинг тили, мен бунга қўшилмайман, мен бу билан курашаман, лекин менда ҳеч қандай иллюзия йўқ".

BBCUZBEK.COM билан Telegram орқали +44 7858860002 номери билан боғланинг.

Telegram каналимиз: https://t.me/bbcuzbek