Қозоғистон: метан гази сизиб чиқиши ойларча давом этган Янгиликлар Dunyo Yangiliklar

BBC Verify билан баҳам кўрилган янги таҳлилга кўра, ўтган йил Қозоғистоннинг Ўзбекистон чегарасига яқин газ қудуқларидан бирида энг даҳшатли метан гази сизиб чиқиши кузатилган.

Ҳисоб-китобларга кўра, қудуқ ёрилиб, ўт чиқа бошлагач, олти ой давомида 127 000 тонна атрофида газ чиқиб кетган.

Алоқадор мавзулар:

Метан карбонад ангидриддан ҳам кўра кучлироқ иссиқхона гази ҳисобланади.

Қудуққа эгаллик қилган Buzachi Neft ширкати "катта миқдорда" газ чиқиб кетганини рад қилган.

АҚШ Атроф-муҳит агентлигининг “Иссиқхона газлари ҳисоблагичи”га кўра, бу миқдордаги метан гази 717000 та бензинда ҳаракатланувчи машинадан бир йилда чиқадиган газга тенг келади.

"Сизиб чиқиш давомийлиги ва миқёси жуда ноодатий", дейди БМТнинг Метан эмиссиялари мониторинги раҳбари Манфреди Калтагирон.

Сизинти жануби-ғарбий Қозоғистондаги Мангитау вилоятида қудуқ бурғуланаётганда ёрилиш ортидан 2023 йил 9 июнида бошланган. Ўт чиқиш йил охиригача давом этган.

Фақат 2023 йил 25 декабрига келибгина уни жиловлашган. Маҳаллий расмийларнинг Би-би-сига айтишича, ҳозирда қудуқни цементлаб ёпиш жараёни кетмоқда.

Табиий газ асосан метандан иборат бўлади, одам кўзига кўринмайди.

Аммо қуёш нури метан булутидан ўтганда, айрим сунъий йўлдошлар пайқаши мумкин бўлган ўзига хос шакл ҳосил қилади.

Бу метан сизинтиси француз геотаҳлил ширкати Kayrros томонидан илк марта ўрганилган.

Уларнинг таҳлили Нидерландиянинг Фазо тадқиқотлари институти ва Испаниядаги Валенсия Политехника университети томонидан ҳам тасдиқланган.

Сунъий йўлдош маълумотларига қараб, олимлар метаннинг юқори концентрациясини июнь ва декабрь ойлари орасида 115 та алоҳида ҳолатларда кўришган.

Ушбу кўрсаткичларга асосланиб, улар битта қудуқдан 127 000 тонна метан чиқиб кетган деган хулосага келишди.

Бу техноген метан сизиши сони бўйича қайд этилган иккинчи энг ёмон ҳодиса бўлиши мумкин.

Валенсия политехника университети ходими Луи Гуантернинг таъкидлашича, "фақат "Шимолий оқим" саботажи каттароқ сизинтига олиб келган бўлиши мумкин".

2022 йил сентябрь ойида сув ости портлашлари натижасида Россия газини Германияга олиб борадиган иккита қувур - "Шимолий оқим 1" ва "2"дан атмосферага 230 минг тоннагача метан ажралиб чиққан.

Халқаро энергетика агентлиги маълумотларига кўра, саноат инқилобидан кейин глобал ҳароратнинг 30% кўтарилишига айнан метан сабаб бўлган.

Сунъий йўлдош кўрсаткичларига булут қоплами каби ташқи омиллар таъсир қилиши мумкин бўлса ҳам, олимлар ушбу қудуқдан жуда катта миқдордаги метан ажралиб чиққанига ишонишларини айтишди.

"Биз метанга сезгир беш хил сунъий йўлдош асбоблари ёрдамида метан булутларини аниқладик, - дейди жаноб Гуантер. - Ушбу асбобларнинг ҳар бири метанни фарқли шаклда ўлчайди, аммо уларнинг барчаси ўхшаш натижани қайд этган."

Мангистау вилояти Экология бошқармаси ўз баёнотида 9 июндан 21 сентябргача 10 та ҳолатда ҳаводаги метан концентрацияси рухсат этилган меъёрлардан ошиб кетганини тасдиқлади.

Шунингдек, у сизиб чиқиш бошлангандан кейин бир неча соат ичида ҳаводаги метан даражаси мақбул даражадан 50 баравар юқори бўлганини айтди.

Бироқ газ қудуғига эгалик қиладиган Қозоғистоннинг Buzachi Neft компанияси катта миқдорда метан сизиб чиқаётгани ҳақидаги хабарларни рад этди.

Компания таъкидлашича, унинг қудуғида фақат "арзимас" миқдорда газ бор ва ҳар қандай метан сизиб чиқиши қудуқдан чиққан заҳоти ёниб кетади.

Шунингдек, компания атмосферага фақат сув буғи чиқиб, космосдан кўриниб турган йирик оқ булутларни ҳосил қилганини айтган.

"Биз вазиятга масъулият билан қарадик", дейди компания директорининг стратегик ривожланиш бўйича ўринбосари Данияр Дуйсембаев Би-би-сига.

Buzachi Neft буюртмаси билан ўтказилган текширув Kayrros хулосаларини шубҳа остига қўйган.

Би-би-сига ушбу текширув тафсилотлари берилмади.

Компания маълумотига кўра, сунъий йўлдошлар атмосферадаги бошқа газларни, масалан, сув буғини метан билан адаштирган бўлиши мумкин ва олимлар газ ажралиб чиқишидан олдин ҳавода бўлган метанни ҳисобга олмаган.

Аммо Kayrros'нинг метан сизиб чиқиши бўйича дастлабки текширувини кўриб чиқишда иштирок этганлар буни рад этишмоқда.

"Биз сув буғи ёки тутун эҳтимолини текширдик ва ўлчовларимизга уларнинг таъсири бўйича ҳеч қандай сигнал топмадик", деди Валенсия Политехника Университетидан жаноб Гуантер.

У, шунингдек, олимлар фақат "метан булутларини" қидираётганини ва уларнинг усулларига авариядан олдинги атмосферадаги метан таъсир қилмаганини айтди.

Қозоғистон метан чиқиндиларини камайтиришга ваъда бермоқда

Атирау саноат хавфсизлиги қўмитаси томонидан авария сабаблари бўйича ўтказилган расмий текширув "Buzachi Neft" компанияси қудуқни бурғулаш ишлари устидан тегишли назоратни амалга оширмаганини кўрсатган.

Компания, шунингдек, бурғулаш жараёнида кўплаб носозликлар учун субпудратчи "Заман Энерго"ни айблади.

"Заман Энерго" эса бу воқеага изоҳ беришдан бош тортди.

Қозоғистон Энергетика вазирлиги Би-би-сига берган баёнотида сизиб чиқишни бартараф этиш "мураккаб техник операция" эканлигини ва "бундай бахтсиз ҳодисалар билан курашишнинг универсал ечими йўқлигини" айтди.

Шунга қарамай, бу Марказий Осиёда йирик метан сизиб чиқишининг биринчи марта кузатилиши эмас.

Қўшни Туркманистонда бўлгани каби Қозоғистонда ҳам ўнлаб "супер эмиссия" ҳодисалари қайд этилган.

Аммо жаноб Гуантернинг айтишича, Мангистау вилоятида кузатилган воқеа алоҳида ажралиб туради.

"Бу биз аниқлаган "оддий" инсон омили натижасида юзага келган энг катта метан сизиб чиқиши", дейди у.

"Climate Action Tracker" иқлим бўйича экспертлари таъкидлашича, табиий газ қазиб олиш ҳажми ортиши кутилаётган Қозоғистон газ қувурларидан яна метан сизиб чиқиши хавфига дуч келмоқда.

Ўтган йили бўлиб ўтган COP28 иқлим саммитида Қозоғистон 2030 йилга бориб метан чиқиндиларини 30 фоизга қисқартириш бўйича 150 дан ортиқ давлат ўзаро келишган "Метан бўйича глобал аҳднома"га қўшилди.

Мақолани тайёрлашда Райҳон Демитри ва Би-би-си Мониторинг таҳлилчиси Дилмурод Аввалбоев кщмаклашди.

Графиклар дизайнери Жаклин Галвин.

https://t.me/bbcuzbek

BBC.COM/UZBEK

Telegramda bog'lanish raqami +44 7858860002