Ғазони қайта қуриб бўладими ёки бу бажариб бўлмайдиган ишми?

Ўт очиш тўхтатилгандан сўнг минглаб ғазоликлар ўз маҳаллаларига қайтаётганда, кўпчилиги уйлари вайрон бўлганини биларди.

Ғазода нормал ҳаётга қайтиш учун зарур бўлган уйлар, корхоналар ва барча муассасалар ҳамда хизматларни қайта қуриш миқёси ҳар қандай ўлчовда олганда ҳам даҳшатли: БМТ ҳисоб-китобларига кўра, етказилган зарар 70 миллиард долларни ташкил этади.

Лондон Қироллик коллежининг Яқин Шарқ хавфсизлиги бўйича мутахассиси Андреас Криг айтганидек: "Бу нолдан бошлашдан ҳам ёмонроқ – ишни қумдан эмас, вайроналардан бошлашга тўғри келади."

Ҳудудда вайронагарчилик даражаси "ҳозир 84 фоизни ташкил этади. Ғазонинг айрим қисмларида, масалан, Ғазо шаҳрида, бу кўрсаткич ҳатто 92 фоизгача етади," дейди БМТнинг Тараққиёт дастури бўйича фаластинликлар учун махсус вакили Жако Сильерс.

Бу вайрон қилишлар натижасида жуда катта миқдорда тош уюмлари ҳосил бўлди. BBC Verify'нинг сўнгги сунъий йўлдош маълумотларига асосланган ҳисоб-китобларига кўра, Ғазода 60 миллион тоннадан ортиқ чиқинди тозаланиши керак бўлиши мумкин.

Можаролардан кейинги ҳар қандай қайта қуриш жараёни уруш қолдиқларини тозалашдан бошланиши керак.

Вайроналарни тозалаш

Ҳозир Ғазо секторида тўпланиб қолган миллионлаб тонна вайроналар шунчаки бетон ва буралган металл уюмлари эмас. Уларда инсон жасадлари ва портламаган бомбалар ҳам бор.

"Хавфсизлик ва инсонпарварлик нуқтаи назаридан, қилишингиз керак бўлган биринчи нарса бомбаланган жойларни хавфсиз қилиш," дейди JCB компаниясининг собиқ ижрочи директори Филипп Бувера.

Чиқиндилар сараланади, ажратилади ва майдаланади. Пластик ва пўлат каби материаллар олиб ташлангандан сўнг, қолган бетон майдаланиб, қайта ишлатилиши мумкин.

Бу қурилишга асос бўлади, аммо барибир жуда кўп миқдорда қурилиш материаллари импорт қилиниши керак.

"Бу чегарадан ўтаётган юк машиналарида бўлмайди. Энг аввало, чуқур сув порти қуриш керак, шунда минглаб контейнерларни олиб келиш мумкин," деб қўшимча қилади жаноб Бувера.

Жойлар тозалангач, сув, канализация ва электр энергияси каби зарур хизматларни тиклаш мумкин, дейди у.

Сув ва канализация

Тоза сув ғазоликларнинг долзарб эҳтиёжларидан бири. Юнисеф ҳисоб-китобларига кўра, 2023 йил 7 октябрдан бери ҳудуддаги 600 та сув ва канализация иншоотининг 70 фоиздан ортиғи шикастланган ёки вайрон бўлган.

Яқинда ўт очишни тўхтатиш эълон қилинганидан сўнг, Исроил аскарлари Ғазо шаҳридаги ёндирилган оқова сув тозалаш иншооти олдида суратга тушди. Зарар Исроил ҳарбийлари ушбу инфратузилма яқинидаги позицияни тарк этишидан олдин етказилган.

Оқова сувларни тозалаш касаллик тарқалиши олдини олиш учун жуда муҳим. Шифокорлар айтишича, Ғазода болаларни ўлдириши мумкин бўлган ич кетиш касалликлари ва баъзи ҳудудларда вабо хавфи юқори.

Сунъий йўлдош тасвирларида Шайх Эжлин оқова сув тозалаш иншоотининг био-миноралари шикастланганини кўриш мумкин. Бу миноралар оқова сувни тозалаш учун ишлатиладиган асосий компонентлардир.

Ғазода олтита оқова сув тозалаш иншооти бор. "Уларнинг барчаси зарарланган," дейди Ғазодаги сув инфратузилмасини таъмирлашни назорат қилувчи ва бошқарадиган Қирғоқбўйи муниципалитетлари сув таъминоти (CMWU) директори ўринбосари Маҳер Нажжар.

Уруш бошланганидан бери таъмирлаш ишлари Исроил ҳаво ва артиллерия ҳужумларининг бевосита хавфи ва асбоб-ускуналар етишмаслиги туфайли жуда қийинлашган, дейди у. Баъзи объектлар таъмирланганидан кейин яна ҳужумга учраган.

Исроил Мудофаа Кучлари (ИМК) таъкидлашича, унинг ҳаракатлари "ҳарбий заруратга асосланган ва халқаро ҳуқуққа мувофиқ," чунки у ҲАМАСнинг "Исроил фуқароларига таҳдид солишига" йўл қўймасликка ҳаракат қилмоқда.

Канализацияни тозалайдиган иншоотлар билан бир қаторда, Ғазода тоза ичимлик суви билан таъминлайдиган алоҳида иншоотлар ҳам катта зарар кўрган.

2024 йил апрель ойидаги сунъий йўлдош тасвирларида Ғазо шимоли ва Ғазо шаҳрини таъминлаган денгиз сувини чучуклаштириш заводи ҳали ҳам сақланиб қолганини кўриш мумкин эди. Аммо май ойи бошларида у ҳам вайрон қилинди.

"Гап бузилган сув қудуқлари, бузилган тармоқлар, сув омборлари, ташувчи линиялар ҳақида кетмоқда. Нимадан бошлашни билиш жуда қийин. Аввало, аҳолига хизматларнинг тахминан 20 фоизини қайтариш учун камида 50 миллион доллар керак," дейди жаноб Нажжар.

"Умумий зарар тахминан 1 миллиард долларни ташкил этади, балки ундан ҳам кўпроқдир."

Турар жойлар

Сунъий йўлдош тасвирлари Ғазо шаҳри шимоли-шарқидаги Шайх Радван маҳалласидаги вайронагарчиликни кўрсатмоқда.

Август ойида, Исроил мудофаа кучлари ҲАМАСнинг "сўнгги таянчи" деб атаган шаҳарни ишғол қилишидан олдин, кўплаб кўчалар асосан бутун кўринарди. Ўтган ҳафтага келиб, Исроил ҳарбий кучлари база ташкил этгач, маҳалланинг катта қисми ер билан яксон қилинди.

Уруш давомида БМТнинг сунъий йўлдош маркази Unosat ҳисоб-китобига кўра, Ғазо бўйлаб жами 282 904 та уй ва квартира шикастланган ёки вайрон бўлган.

Бироқ бу рақамлар асл ҳолатдан кам бўлиши мумкин, чунки уларда Ғазо шаҳридаги сўнгги ҳарбий операциялар, жумладан, Шайх Радвандаги вайронагарчилик ҳисобга олинмаган.

Қуйидаги диаграмма 2024 йил ўрталарида уй-жойларга етказилган зарар даражаси кескин ошганини кўрсатади – бу шаҳарнинг катта қисмини вайронага айлантирган Рафаҳдаги Исроил мудофаа кучлари операцияларига тўғри келди. Катта эҳтимол билан, Ғазо шаҳри ишғоли натижасида яна бир жиддий кескинлашув юз берган.

ҲАМАС Ғазо шаҳрининг ўз назорати остидаги муниципалитет йўлларининг 90 фоизи ҳам шикастланганини маълум қилди.

Вашингтондаги RAND корпорацияси таҳлил маркази сиёсат бўйича катта тадқиқотчиси Шелли Калбертсон айтишича, Ғазодаги уй-жойларни қайта қуриш "ўн йиллаб давом этиши мумкин."

"Исроил 2014 ва 2021 йилларда Ғазони бомбалагандан сўнг, уй-жойларни қайта қуриш секин кечди, чунки Исроил кўп қурилиш материалларига рухсат бермасди, улар икки мақсадда [фуқаровий ва ҳарбий] ишлатилиши мумкин деб ҳисобларди," деди у.

"Ҳозир 2014 ва 2021 йиллардаги суръатда қайта қурилса, 80 йил вақт кетади. Агар яхши режалаштирилса, вақт қисқариши мумкин," дейди у.

"Яхши режалаштириш – бу маҳаллаларга айланиши мумкин бўлган лагерларни лойиҳалаштириш ва одамларга шикастланган уйларига қайтишга ва уларни қайта қуришга ёрдам беришдир."

Электр таъминоти

Ғазо энергетика тизими ҳозирги урушдан олдин ҳам зўриқиб ишларди. Электр узилишлари тез-тез бўлар, ғазоликлар аксарияти ҳар куни чекланган соатлик электр энергияси билан кун кечирарди.

Тарихан, Ғазога электр асосан Исроилдан ва дизел ёқилғисида ишлайдиган Ғазо электр станциясидан келган, сўнгги йилларда баъзи уйлар томлари ва жамоат объектларидаги қуёш панеллари қўшилганди.

2023 йил 11 октябрдан бери Исроил ташқи электр таъминотини тўхтатганидан кейин Ғазода электр таъминоти деярли тўлиқ узилди. Тоза ичимлик сувини етказиб берувчи Жанубий Ғазо тузсизлантириш заводига электр бериб турилди. Исроил ўз таъминотини 2024 йил 14 ноябрда ушбу заводга қайта улади, 2025 йил 9 мартда уни яна тўхтатиб, кейин яна қайта улади.

Ғазо электр станцияси ёқилғи етишмаслиги сабабли ишламай қолди, қуёш қурилмалари кенг кўламда зарарланди.

Тармоқ деярли ишламай қолгани сабабли, асосий хизматлар дизел генераторлари ва қуёш панелларига боғлиқ бўлиб қолди.

Жорий йил бошида Жаҳон банки, Европа Иттифоқи ва БМТ ўтказган қўшма баҳолаш натижаларига кўра, уруш бошланганидан бери энергия ишлаб чиқариш ва тарқатиш активларининг 80 фоиздан ортиғи вайрон бўлган ёки ишламай қолган, бу эса тахминан 494 миллион долларлик зарарга тенг.

Ғазо сектори бўйлаб электр таъминотини бошқаришга масъул Ғазо электр тақсимоти ҳамкорлиги (Gedco) компанияси айтишича, 2023 йил октябрь ойидан бери унинг бино ва иншоотларининг 70 фоизи вайрон бўлган.

Ўтган ой охирида компания бош офисига зарба берилгани акс этган видеони тасдиқладик.

Воқеадан кейинги баёнотида Gedco ҳужум "компаниянинг маъмурий ва техник фаолиятни бошқариш қобилиятига бевосита таъсир кўрсатганини" айтди.

Қишлоқ хўжалиги

Қуйида Жабалия шарқидаги бир ҳудуднинг сунъий йўлдошдан олинган тасвири. Унда уруш давомида 4 квадрат километр майдондаги экинлар – эҳтимол зайтун ва цитрус дарахтлари – йўқ қилинганини кўриш мумкин.

Ер билан яксон қилинган ердан ўтган йўл ёки йўлак Исроил мудофаа кучлари томонидан қурилган бўлиб, эҳтимол, Ғазо шаҳрининг шимолий ҳудудларига киришга хизмат қилади.

Кент штат университети профессори Ҳе Йин ўтказган таҳлил кўрсатишича, Ғазо сектори бўйлаб жорий йил 10 августига қадар уруш пайтида йиллик экинларнинг 82,4 фоизи ва дарахтларнинг 97 фоиздан ортиғи зарар кўрган бўлиши мумкин.

Қишлоқ хўжалиги инқирози ва ёрдамга қўйилган узоқ муддатли чекловлар бутун можаро давомида ўткир озиқ-овқат муаммосини келтириб чиқарди ва сентябрь ойида Ғазо шаҳрида очарчилик эълон қилинди.

Unosat бу инқирозни "ерларни яксонлаш, оғир транспорт воситалари ҳаракати, бомбалаш, ўққа тутиш ва бошқа можаролар таъсири" билан изоҳлайди.

Жаноб Буверанинг айтишича, қишлоқ хўжалигини тиклаш учун ерни портламаган бомбалар, снарядлар ва миналардан "жуда тез" тозалаш керак. "Агар улар ўз экинларини етиштиришса, ўзларини боқишлари мумкин, биз буни қанчалик тез қилсак, шунчалик яхши," дейди у.

Таълим

Урушдан олдин Ғазо аҳолисининг қарийб ярми 18 ёшдан кичик бўлган, шунинг учун мактабларни қайта қуриш нормал ҳаётга қайтиш учун жуда муҳим.

Мактаб бинолари бутун уруш давомида фаластинликлар учун бошпанага айланди. Исроил мудофаа кучлари эса бу биноларда ҲАМАС ҳамда унга алоқадор гуруҳларнинг "қўмондонлик ва назорат" марказлари жойлашган деган баҳона билан уларни тез-тез нишонга олди.

Бир пайтлар Ғазода 288 та мактабни бошқарган БМТнинг Фаластинга ёрдам агентлиги UNRWA маълумотига кўра, барча мактаб биноларининг 91,8 фоизи "яна ишга тушириш учун тўлиқ қайта қурилиши ёки жиддий таъмирланиши" керак.

Олий таълим муассасалари ҳам бу ҳужумлардан четда қолмади.

Масалан, 2023 йил декабрь ойида Ғазо шаҳри жанубидаги ал-Азҳар университети Исроил ҳарбий кучлари томонидан портлатилди. Ҳозирда бу жой Нетзарим йўлагининг бир қисми бўлиб, уруш давомида Исроил мудофаа кучлари ташкил этган бир нечта ҳарбий зоналардан бири ҳисобланади.

Худди шундай тақдир ундан 2 километрдан камроқ масофада жойлашган Исро университети бошига ҳам тушди. Бу университет бир неча ҳафта давомида Исроил мудофаа кучларининг вақтинчалик ҳарбий базасига айлантирилди, сўнг вайрон қилинди.