Markaziy Osiyo resurslari Xitoy, Rossiya va endi Amerikaga ham yetadimi?

Payshanba kechqurun AQSh prezidenti Donald Tramp Oq uyda Markaziy Osiyoning besh davlati - Qozog‘iston, Qirg‘iziston, Tojikiston, Turkmaniston va O‘zbekiston rahbarlarini qabul qildi. G‘arb OAV yozishicha, «C5+1» formatidagi navbatdagi sammit davomida Oq uy rahbari mintaqaning boy mineral resurslariga erishish imkoniyatini muhokama qildi. Xitoy va Rossiya allaqachon bu mintaqada faol harakat qilmoqda.

Uchrashuvda ishtirok etganlar orasida Qozog‘iston prezidenti Qasim-Jomart To‘qaev, Qirg‘iziston prezidenti Sadir Japarov, Tojikiston prezidenti Emomali Rahmon, Turkmaniston prezidenti Serdar Berdimuhamedov va O‘zbekiston prezidenti Shavkat Mirziyoyev bor.

"Biz iqtisodiy sheriklik munosabatlarimizni mustahkamlayapmiz, xavfsizlik sohasidagi hamkorlikni yaxshilayapmiz va umumiy aloqalarimizni kengaytiryapmiz", - dedi Tramp besh davlat rahbarlari bilan tushlik oldidan.

"Kun tartibimizdagi asosiy masalalardan biri - juda muhim minerallardir", deb qo‘shimcha qildi AQSh prezidenti.

Keyinroq Tramp ijtimoiy tarmoqlarda O‘zbekiston bilan «ajoyib savdo va iqtisodiy kelishuv» haqida e’lon qildi. Uning so‘zlariga ko‘ra, bu kelishuv Toshkent tomonidan AQSh iqtisodiyotining asosiy sohalari - aviatsiya, qishloq xo‘jaligi va IT - ga uch yil ichida deyarli 35 milliard dollar, o‘n yilda esa 100 milliard dollardan ortiq investitsiya kiritishni o‘z ichiga oladi.

Qozog‘iston dunyodagi eng yirik uran ishlab chiqaruvchi davlat hisoblanadi, O‘zbekiston ulkan oltin zaxiralariga ega, Turkmaniston esa gazga boy. Tog‘li Qirg‘iziston va Tojikiston ham foydali qazilmalarning yangi konlarini ochmoqda, deb yozadi AFP.

AFP ta’kidlashicha, Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari AQSh prezidentiga maqtovlar yo‘llashdan tortinmadi.

"Siz buyuk yetakchi, davlat arbobi, ko‘kdan yuborilgan insonsiz. Siz sog‘lom fikr va biz qadrlaydigan an’analarni tiklash uchun kelgansiz", - dedi Qozog‘iston prezidenti Qasim-Jomart To‘qaev tantanali ravishda.

"Bundan avval Amerika Qo‘shma Shtatlari prezidentlaridan hech biri Markaziy Osiyoga siz kabi munosabatda bo‘lmagan, O‘zbekistonda biz sizga "tinchlik prezidenti" deb nom qo‘yganmiz", - dedi O‘zbekiston rahbari Shavkat Mirziyoyev. Shu bilan, Rossiya va Ukraina orasidagi urushni ham faqat Tramp to‘xtata olishiga ishonishini bildirdi.

Uchrashuv paytida Qozog‘iston Isroil bilan munosabatlarni normallashtirishga qaratilgan "Ibrohim kelishuvlari" ga qo‘shilishga qaror qilgani e’lon qilindi. AFP agentligi ta’kidlashicha, bu ko‘proq ramziy qadam bo‘lib, Amerika prezidentining Yaqin Sharqda tinchlikka erishishga qaratilgan sa’y-harakatlarini qo‘llab-quvvatlashga qaratilgan.

Qozog‘iston rasmiylari kelishuvlarga qo‘shilishni "tabiiy va mantiqiy" qaror deb aytishdi.

Markaziy Osiyoda nima bor: Uran va minerallar

"AQSh - Markaziy Osiyo" formatidagi sammitlar 2015 yildan beri o‘tkazib kelinmoqda. Shunday uchrashuvlarning birinchisi - O‘zbekistonning Samarqand shahrida bo‘lgan edi. Ammo shu paytgacha, ularning aksariyati diplomatik idoralar rahbarlari darajasida o‘tgan.

2023 yilda BMT Bosh Assambleyasining 78-sessiyasi prezidenti Jo Bayden ilk bor Markaziy Osiyoning barcha davlatilarining rahbarlari bilan uchrashdi. Shu tariqa, bugungi uchrashuv tarixdagi ikkinchi davlat rahbarlari darajasidagi sammit bo‘ldi - va birinchi marta Oq uyda o‘tkazildi.

Reuters agentligi ta’kidlashicha, sammit o‘tkazilishining asosiy sabablaridan biri - Markaziy Osiyodagi mineral resurslar uchun kuchayib borayotgan raqobatdir. Bu hududda an’anaviy ravishda Rossiya va Xitoy ustunlik qilib kelgan.

"Xususan, AQSh kritik minerallar, energiya resurslari va geosiyosiy raqiblarini chetlab o‘tuvchi quruqlikdagi savdo yo‘llariga kirish imkonini ta’minlash uchun yangi kelishuvlar tuzishga harakat qilmoqda", - deb yozadi Reuters.

Markaziy Osiyoga bu yil Yevrokomissiya raisi Ursula fon der Lyaen, Rossiya prezidenti Vladimir Putin va Xitoy rahbari Si Szinpin tashrif buyurdi.

Mintaqada kam uchraydigan qazilma metallarining katta zaxiralari mavjud. Bundan tashqari, Qozog‘iston dunyodagi eng yirik uran ishlab chiqaruvchi davlat hisoblanadi. Reuters yozishicha, 2014 yilda global uran qazib olish hajmining deyarli 40 foizi Qozog‘iston hissasiga to‘g‘ri kelgan.

O‘zbekiston ham uran ishlab chiqarish bo‘yicha dunyodagi besh yetakchi davlat qatoriga kiradi - va bu ikki Markaziy Osiyo davlati dunyodagi uranning yarmidan ko‘prog‘ini ishlab chiqaradi, deb ta’kidlaydi agentlik. AQSh uchun uran yetkazib berish juda muhim, chunki hozirda bu materialning taxminan 20 foizi Rossiyadan import qilinadi.

Bundan tashqari, O‘zbekiston ulkan oltin zaxiralariga ega, Turkmaniston esa boy gaz konlariga. Qirg‘iziston va Tojikiston ham yangi mineral resurslarni ochmoqda.

Qozog‘iston, Qirg‘iziston va Tojikiston bilan chegaradosh bo‘lgan Xitoy esa, mintaqadagi yirik infratuzilma loyihalariga faol investitsiya kiritmoqda.

Rossiya o‘z energiya resurslarini yetkazib berish va atom elektr stantsiyalari qurish bilan, Markaziy Osiyo davlatlarining energetika sektorida faol ishtirok etmoqda.

Shular bilan bir qatorda, Pekin va Bryussel Kaspiy dengizi orqali transport koridori loyihasini qo‘llab-quvvatlamoqda. Bu loyiha Yevropa tovarlarini Kavkaz orqali Markaziy Osiyoga yetkazish imkonini beradi va Rossiya hududini chetlab o‘tadi. Loyiha Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishi yoki O‘rta koridor nomi bilan mashhur bo‘lib, AQSh tomonidan ham qo‘llab-quvvatlanadi.

"Xitoy va Rossiya mintaqaviy infratuzilma, foydali qazilmalarni qazib olish va qayta ishlash tizimlari ustidan nazoratni kuchaytirib borayotgan bir paytda, Vashington muayyan strategik loyihalar orqali bu yerda ma’lum maqomga erishishga harakat qilmoqda", - dedi Reuters agentligiga Strategik va xalqaro tadqiqotlar markazi (CSIS) direktori Greyslin Baskaran.

Inson huquqlari - birinchi o‘rinda emas

Bu orada, inson huquqlari bo‘yicha tashkilotlar Markaziy Osiyodagi besh davlatni inson huquqlarining qo‘pol ravishda buzilishi uchun bir necha bor tanqid qilgan.

Masalan, AFP eslatganidek, "Chegara bilmas muxbirlar" tashkiloti tuzgan so‘z erkinligi reytingida Turkmaniston 180 davlat orasida 174-o‘rinni egallaydi. Qozog‘iston va Qirg‘iziston ham Trampning "Ozodlik radiosi"ning mintaqaviy xizmatlarini yopish niyatini olqishladi.

Sammitdan biroz oldin Human Rights Watch xalqaro inson huquqlari tashkiloti bayonot e’lon qilib, mintaqa davlatlarida siyosiy erkinliklarning cheklanishi misollarini sanab o‘tdi.

Ular orasida muxolifatga nisbatan repressiyalar, odamlarning harakatlanish erkinligining cheklanishi, so‘z erkinligining buzilishi va norozilik aktsiyalarini o‘tkazishga taqiqlar kiradi.

Tashkilot Tramp ma’muriyatini uchrashuv davomida inson huquqlarini unutmaslikka chaqirdi.

"Markaziy Osiyodagi iqtisodiy va ijtimoiy islohotlar xalqaro qo‘llab-quvvatlashga loyiq, ammo ular inson huquqlari va qonun ustuvorligiga asoslanishi kerak, - dedi Human Rights Watch ning mintaqaviy direktori Xyu Uilyamson.

"Faqat shundagina mintaqada yashovchi 82 million odam o‘z yetakchilari Vashingtonda tuzadigan bitimlardan haqiqiy foyda ko‘rishi mumkin bo‘ladi" dedi u.

Shunga qaramay, Bishkekdagi YXHT Akademiyasining siyosatshunosi Emilbek Juraev Eurasianet nashriga bergan izohida, sammitda inson huquqlari va siyosiy erkinliklar masalasi ko‘tarilishi kutilmasligini aytdi, chunki Tramp ma’muriyati uchun bu mavzu savdo bitimlaridan kamroq ahamiyatga ega.

Juraevning fikricha, sammit davomida tanqidiy minerallar masalasida "jiddiy yutuqlar bo‘lishi dargumon", chunki sammit qisqa muddatda tashkil etilgan va resurslar masalasi "nozik va murakkab".

Afg‘oniston, xavfsizlik, sanksiyalar va ekologiya

Eurasianet ga tayanadigan bo‘lsak, AQSh va Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari o‘rtasidagi muloqotda muhim masalalar, jumladan mintaqaviy xavfsizlik, ayniqsa Afg‘onistondagi Tolibon bilan bog‘liq murakkab vaziyat muhokama qilinishi ham kutilmoqda.

Qozog‘iston va O‘zbekiston suv tanqisligi kabi mintaqaviy muammolarni hal qilishda hamkorlik zarurligini anglab, ushbu guruh bilan aloqa o‘rnatish tashabbusini ilgari surmoqda, shuningdek, yangi savdo imkoniyatlariga erishishga ham umid qilmoqda.

Markaziy Osiyo davlatlari ichki muammolarni ham ko‘tarishi kutilmoqda. Masalan, Qirg‘iziston AQSh tomonidan fuqarolari uchun joriy etilgan viza cheklovlarini bekor qilishni va AQShning Qirg‘iz bank sektoriga nisbatan sanksiyalarini muhokama qilish imkoniyatini izlamoqda.

Ekologik masalalarda Qozog‘iston prezidenti Qosim-Jomart Toqaev Kaspiy dengizining sathi pasayishiga qarshi birgalikda chora ko‘rishni taklif qilishi mumkin, chunki bu holat Transkaspiy xalqaro transport yo‘nalishi uchun jiddiy tahdid tug‘diradi.