Ҳукуматлар сирлари, йирик кучлар режалари: Дунёдаги энг кучли компютер сақланадиган махфий жойда
- Author, Файсал Ислом
- Role, BBC’нинг Иқтисодий масалалар бўйича муҳаррири
- Ўқилиш вақти: 6 дақ
У олтин қандилга ўхшайди ва унинг ичида бизга маълум коинотдаги энг совуқ жой бор.
Мен нафақат дунёдаги энг кучли компютерни, балки молиявий хавфсизлик, биткойн, давлат сирлари, жаҳон иқтисодиёти ва бошқа муҳим соҳаларда ҳал қилувчи аҳамиятли технологияни кўриб турардим.
Квант ҳисоблаш XXI асрнинг қолган қисмида қайси компаниялар ва мамлакатлар ғолиб ёки мағлуб бўлишини белгилаб беради.
Калифорниянинг Санта-Барбара шаҳридаги Google'га қарашли объектдаман. Менинг қаршимда ҳавода бир метр баландликда "Willow" осилиб турибди. Очиғи, у мен кутганимдан бошқача экан.
Унда ҳеч қандай экран ёки клавиатура йўқ, голографик камералар ёки мияни ўқийдиган чиплар ҳақида гапирмаса ҳам бўлади.
"Willow" – юзлаб қора бошқарув симлари билан боғланган, нефть бочкаси ўлчамидаги думалоқ дисклар сериясидир. Симлар суюқ гелий ҳаммоми совутгичига тушган. Бу совутгич квант микросхемасини мутлақ нол ҳароратдан (-273.15 °C) даражанинг мингдан бири ҳароратида сақлаб туради.
У саксонинчи йилларни эслатади, шундай туюлади, лекин агар квантнинг салоҳияти рўёбга чиқса, қаршимдаги металл ва симли медузасимон тузилма дунёни кўп жиҳатдан ўзгартиради.
"Квант сунъий интеллекти лабораториямизга хуш келибсиз", дейди Google'нинг квант сунъий интеллекти бўлими раҳбари Ҳартмут Невен, биз юқори даражада қўриқланадиган эшикдан ўтаётганимизда.
Невен афсонавий шахсга ўхшайди, қисман технологик даҳо, қисман техно мусиқа ишқибози, у худди "Ёнаётган одам" мусиқа фестивалидан тўғридан-тўғри сноубордда учиб келгандек кийинганди. У мазкур фестиваль учун санъат асарлари яратади. Эҳтимол, параллел коинотда шундай қилгандир – бу ҳақда кейинроқ.
Унинг вазифаси назарий физикани "бошқачасига ҳал қилиб бўлмайдиган муаммоларни ечиш учун" амалда ишлайдиган квант компьютерларига айлантиришдир. У бу "қандиллар" дунёдаги энг яхши ишлайдигани эканини таъкидлайди.
Юксак илм-фаннинг махфий маъбади
Суҳбатимизнинг кўп қисми бу лабораторияда тасвирга олиниши тақиқланган нарсалар ҳақида бўлди. Ушбу муҳим технология махфийлик, тижорий ва иқтисодий устунлик учун пойга марказида туради. Янги таркибий қисмларнинг шаклидан тортиб глобал таъминот занжиридаги компанияларгача бўлган ҳар қандай кичик устунлик потенциал фойда манбаи ҳисобланади.
Бу юксак илм-фан маъбадида, унинг дизайни ва рангида Калифорния шукуҳи бор. Ҳар бир квант компьютерига Якушима ёки Мендосино каби номлар берилган, уларнинг ҳар бири замонавий санъат асарига чулғанган, ёрқин қиш қуёши ёритган деворларга турли расмлар ишланган.
Невен Google'нинг иккита муҳим босқичдан ўтган энг сўнгги квант чипи "Willow"ни кўрсатади. Унинг айтишича, бу квант компьютерлар классик компьютерлар бажара олмайдиган вазифаларни бажара олиши борасидаги баҳсларга "бир мартада ва буткул" нуқта қўйди.
"Willow" дунёдаги энг яхши компьютерга 10 септиллион йил, яъни триллионта триллиондан кўпроқ йил ёки охирида 25 та ноль бўлган, коинотнинг ёшидан ҳам кўпроқ вақт талаб қиладиган масалани бир неча дақиқада ечди.
Ушбу назарий натижа яқинда оддий компьютерлар учун имконсиз бўлган "Квант акс-садолари" алгоритмига қўлланди, бу эса МРТ машиналарида қўлланадиган технологиядан молекулалар тузилишини ўрганишга ёрдам беради.
Невен ушбу "Willow" квант чипидан "инсоният ҳозирда дуч келаётган кўплаб муаммоларни ҳал қилиш" учун фойдаланилишига ишонади.
"Бу бизга дори-дармонларни янада самаралироқ кашф этиш имконини беради, – дейди у. – У бизга озиқ-овқат ишлаб чиқаришни янада самаралироқ қилишга, энергия чиқариш, ташиш ва сақлашга... иқлим ўзгариши ва инсон очлигини ҳал қилишга ёрдам беради."
"У бизга табиатни яхшироқ тушуниш имконини беради, кейин эса барчамиз учун ҳаётни янада ёқимли қиладиган технологияларни яратиш сирини очади", дейди у менга.
Баъзи тадқиқотчилар ҳақиқий Сунъий интеллектни фақат квант ёрдамида яратиш мумкин деб ҳисоблайди.
Бу ердаги жамоа аъзолари яқинда шу ерда ишлатиладиган "суперўтказувчан кубитлар" бўйича тадқиқотлари учун Нобел мукофотини олди.
"Willow" чипида 105 кубит бор. Microsoft'нинг квант кучи 8 кубитга тенг, аммо у бошқача ёндашувдан фойдаланади. Бутун дунё бўйлаб бош мақсад квант кимёси ва дори-дармон дизайнини хатосиз амалга оширадиган "саноат миқёсидаги машина" учун 1 миллион кубитга эришишдир. Технология ҳали мўрт.
Бу ерда содир бўлаётган воқеаларни бутун дунё диққат билан кузатмоқда. Миллий квант технологиялари дастурлари стратегияси бўйича маслаҳат кенгаши раиси, профессор сэр Питер Найтнинг айтишича, "Willow" янги пойдевор яратди.
"Барча машиналар ҳақиқатан ҳам ўйинчоқ моделлар босқичида турибди, улар хатоларга йўл қўяди. Улар ўз хатоларини тузата олиши керак. "Willow" биринчи бўлиб хатоларни тузатиш мумкинлигини кўрсатди, бу эса тузатишнинг такрорий босқичлари орқали яхшиланади," дейди у.
Бу технологияни илгари тахмин қилинганидек йигирма йил эмас, балки етти ёки саккиз йил ичида триллион операцияни аниқ бажара оладиган даражага олиб чиқади.
Агар жорий аср биринчи чораги интернетнинг, кейин эса Сунъий интеллектнинг юксалиши билан белгиланган бўлса, кейинги 25 йил, шубҳасиз, квант даври бошланиши бўлади.
У қандай ишлайди?
End of Ижтимоий тармоқлардаги саҳифаларимиз:
Минглаб ёпиқ тортмалардан бирида яширилган теннис тўпини топишни тасаввур қилинг. Оддий компютер уларни бирин-кетин очиб чиқади. Квант компютери эса барча тортмаларни бир вақтда очади. Бошқача айтганда, одатдаги ҳисоблашда юзта эшикни очиш учун юзта калит керак бўлса, квант технологияси битта калит билан юзта эшикни бир зумда очиш имконини беради.
Бу машиналар ҳаммага ҳам керак бўлавермайди. Улар телефонларга, СИ кўзойнакларга ёки ноутбукларга айланмайди. Аммо бу компьютерларнинг қуввати экспоненциал тарзда ўсиб бормоқда ва бу соҳага ҳамма қизиқиш билдирмоқда.
Мен Nvidia раҳбари Женсен Ҳуангдан бу ўзгаришлар унинг сунъий интеллект учун таклиф қилаётган махсус чиплари бозорига хавф туғдирадими, деб сўрадим. "Йўқ, келажакда компютерларга квант процессори қўшилади", деб жавоб берди у.
Ушбу соҳанинг Буюк Британиядаги етакчиларидан бири келажакда давлат сирларидан тортиб биткойнларгача бўлган деярли ҳамма нарсани шифрдан ечиш имконияти пайдо бўлишини таъкидлади.
Сэр Питер шундай дейди: "Квант ҳисоблаш имконияти пайдо бўлар экан, барча криптовалюталар ҳам қайта кўриб чиқилиши керак бўлади."
Ўтган йили Nvidia'нинг энг йирик ҳамкори биткойннинг ҳали бир неча йилга етишини, аммо ўн йилликнинг охирига бориб технология янада кучлироқ блокчейнга ўтиши кераклигини айтган эди.
Технология саноати вакиллари давлат идоралари дунёдаги барча шифрланган маълумотларни келажак авлодлар фойдаланиши учун сақлаётганини назарда тутиб, "ҳозир йиғинг, кейинроқ шифрдан чиқаринг" иборасини ишлатади.
Глобал пойга
Сўнг бутун дунё бўйлаб пойга бошланади. Хитойнинг ёндашуви АҚШ ва Ғарбдаги тижорий пойгадан тубдан фарқ қилади.
Сэр Питернинг таъкидлашича, Хитойда квант технологияларига ажратилган 15 миллиард доллар умумий маблағ тахминан дунёдаги бошқа барча давлат дастурлари даражасида бўлиши мумкин.
2022 йилдан бери Хитой бошқа мамлакатларга қараганда квант бўйича кўпроқ илмий мақолалар чоп этди. Бу ҳаракатларга Пан Жианвей исмли новатор физик раҳбарлик қилди. Бу Пекиннинг 14-Беш йиллик режасининг муҳим қисми ҳисобланади.
Хитой ўзининг Baidu ва Alibaba каби технология компанияларини квант тадқиқотларини ривожлантиришдан тўхтатиб, мутахассислар ва инфратузилмани давлат корхонасига бирлаштиришга қарор қилган. Хитой квант коммуникация ва сунъий йўлдошлар бўйича устунликка эришишга интилмоқда.
Ўтган йили Пан худди шундай технологиядан фойдаланиб, бироқ "Willow"никидан фарқли ёндашувда, Зучонгзи 3.0 квант компьютерини ишлаб чиқди ва синовдан ўтказди, ўхшаш натижаларни эълон қилди. Кузда у тижорий мақсадларда фойдаланишга топширилди. Булар Иккинчи жаҳон уруши давридаги дастлабки ядро қуролини яратиш бўйича Манхеттен лойиҳаси ёки XXI асрнинг космик пойгасига ўхшаб кетади.
Буюк Британия квант тадқиқотлари учун илмий марказлардан бири ҳисобланади. Суперўтказувчан кубитлар бўйича дастлабки тадқиқотларни айнан британиялик олим олиб борган. Бу ерда ўнлаб компаниялар ва илғор тадқиқотлар мавжуд. Яқин ҳафталарда ҳукумат бу соҳага катта сармоя киритишни режалаштирмоқда. Бу иқтисодиёт, ҳарбий саноат ва геосиёсат учун жуда муҳим. Буюк Британиянинг бу соҳада учинчи кучга айланишига умид бор.
Параллел оламлар
"Willow" лабораториясида эса, эҳтимол, янада чуқурроқ фалсафий саволлар кўтарилмоқда. Ўтган йили Невен "Willow"нинг мисли кўрилмаган тезлиги кўп оламлар мавжудлиги ҳақидаги баъзи ғояларни тасдиқлаши эҳтимоли борлигини айтди. Унинг бу қадар тезлигини "Willow" ўз ҳисоблаш қуввати учун параллел оламларга мурожаат қилгани билан изоҳлаш мумкин. Ҳамма олимлар ҳам бу фикрга қўшилмайди.
"Ҳали ҳам қизғин мунозаралар давом этмоқда, – дейди у менга. – Лабораторияга борганингизда кўрганингиздек, квант компьютерларининг бунчалик қудратли бўлиши сабаби шундаки, бир соатлик цикл ичида у бир вақтнинг ўзида 2 нинг 105-даражасига тенг комбинацияни бажариши мумкин. Бу турли комбинациялар қаерда бўляпти, деган саволни туғдиради... Квант механикасининг бир версияси – кўп дунёлар ҳақида, параллел оламлар ёки параллел воқелик ҳақида ўйлаш керак."
Невен эҳтиёткорлик билан, "Willow" параллел дунёлар мавжудлигини тасдиқламаганини, аммо "бу ғояни жиддий қабул қилишимиз кераклигига ишора қилганини" таъкидлайди.
Бу технология ва тараққиётнинг ҳозирча энг юқори нуқтаси бўлиб, Британия ҳукумати тез орада "Willow" ва хитойликларга етиб олиш учун юз миллионлаб маблағ сарфлайди. Бу илмий фантастикага ўхшайди. Бироқ у иқтисодий воқеликка тез айланиб бормоқда.
