ABD-İran gerilimi: Tahran neden 'teslim olmak' yerine çatışmayı tercih edebilir?

ABD'nin USS Abraham Lincoln uçak gemisinin İran suları yakınına konuşlanması başlı başına dikkate değer bir hamle.

Bir diğer uçak gemisi USS Gerald R Ford, Akdeniz'e ulaştı ve olası operasyonları desteklemek üzere İran'a doğru ilerliyor.

Bölgeye başka askeri varlıkların da sevki, Washington'ın çok katmanlı askeri seçenekler oluşturduğu izlenimini güçlendiriyor.

Bu tür konuşlandırmalar diplomaside bir kaldıraç görevi görebilir.

Ancak bunların hepsi birlikte ele alındığında, Tahran ve Washington arasındaki dolaylı görüşmelerin çıkmaza girdiğini ve taraflardan hiçbiri pozisyonunu değiştirmezse askeri harekâtın başlayabileceğini de gösterebilirler.

Bu durum temel bir soruyu gündeme getiriyor: İranlı liderler, en azından kamuoyu önünde, dünyanın en güçlü ordusuna ve Ortadoğu'daki en güçlü bölgesel müttefike karşı neden meydan okuyucu bir tavır sergiliyorlar?

Cevap, Washington'ın görüşmeler için öne sürdüğü şartlarda yatıyor.

ABD'nin koşulları kapitülasyon olarak görülüyor

Tahran'ın bakış açısına göre, bu talepler müzakere değil, teslimiyet anlamına geliyor.

Bunlar arasında uranyum zenginleştirmenin sona erdirilmesi ve balistik füzelerin menzilinin azaltılması yer alıyor.

Böylece artık İsrail'i tehdit etmeyen, bölgedeki silahlı gruplara verdikleri desteği kesmiş ve ABD Dışişleri Bakanı Marco Rubio'nun da belirttiği gibi, İslam Cumhuriyeti'nin kendi vatandaşlarına yönelik muamelesini değiştiren bir İran hedefleniyor.

İran yönetimi için bunlar ikincil politikalar değil.

Bunlar, güvenlik mimarisi olarak görülen yapının temelini oluşturuyor.

Güçlü uluslararası müttefiklerden yoksun olan Tahran, on yıllardır "Direniş Ekseni" adını verdiği yapıyı inşa etmekle meşguldü.

Müttefik silahlı gruplardan oluşan ağ, çatışmaları İran sınırlarından uzak tutmak ve baskıyı İsrail'e yaklaştırmak amacıyla oluşturulmuştu.

Tahran'ın balistik füze programı, eskimiş hava kuvvetlerinin ve gelişmiş askeri teknolojiye sınırlı erişimin yerini almayı hedefliyordu.

Resmi olarak barışçıl diye nitelendirilen nükleer programın caydırıcı işlev gördüğü kanısı yaygın.

Silah yapılmasa bile zenginleştirme döngüsüne hakim olmak, stratejistlerin "eşik kabiliyeti" adı verdikleri durumu yaratıyor.

Bu altyapıyla askeri kullanıma yönelik geçiş için yalnızca siyasi bir karar gerekiyor.

Bu uyuyan kapasite, başlı başına bir kaldıraç görevi görüyor.

Tahran'ın görüşüne göre, bu unsurların elinden alınması, caydırıcılığının temellerini ortadan kaldırmak anlamına geliyor.

Dini lider açısından riskler

İran'ın dini lideri Ali Hamaney'in bakış açısına göre, bu şartları kabul etmek, Donald Trump yönetimindeki Amerika Birleşik Devletleri ile sınırlı bir savaşa girme riskinden daha tehlikeli görünebilir.

Askeri bir çatışma, ne kadar maliyetli olursa olsun, atlatılabilir olarak görülebilir.

Stratejik olarak tamamen geri çekilmek ise tam tersi.

Ancak bu hesaplamanın içerdiği riskler çok büyük ve sadece İran'ı etkilemiyor.

ABD'nin herhangi bir askeri kampanyası, başlangıç aşamasında üst düzey liderleri hedef alabilir.

Hamaney'in öldürülmesi, otuz yılı aşkın süren iktidarının sona ermesi anlamına gelmekle kalmayacak, aynı zamanda hassas bir dönemde haleflik sürecini de istikrarsızlaştırabilir.

İslam Devrim Muhafızları Ordusu ve diğer güvenlik kurumlarına yönelik saldırılar, İslam Cumhuriyeti tarihinin en ölümcül ve şiddetli baskılarından birinin ardından yakın zamanda kontrolü yeniden ele geçiren aygıtı da zayıflatabilir.

Son haftalarda sokakları dolduran ve ancak ezici bir güç karşısında geri çekilen protestocular, hâlâ derinden hayal kırıklığına uğramış durumda.

Devletin baskı mekanizmasına indirilecek ani bir darbe, iç dengeleri öngörülemeyen şekillerde değiştirebilir.

Tahran, Washington'ın hedeflerinin nükleer ve füze yeteneklerini zayıflatmakla sınırlı olacağını varsayabilir.

Ancak savaşlar nadiren öncül varsayımlara göre gelişir.

Hedefler, süre veya siyasi sonuçlar konusunda yapılacak yanlış hesaplamalar, çatışmayı hızla büyütebilir.

Ekonomik baskılar riske bir katman daha ekliyor.

Yaptırımlar, enflasyon ve azalan satın alma gücü nedeniyle zaten zor durumda olan İran ekonomisi, daha fazla şoku absorbe etmekte zorlanacaktır.

Petrol ihracatının aksaması veya altyapıya verilecek zarar, bastırılmış ancak çözüme kavuşturulmamış olan kamuoyu öfkesini daha da artıracaktır.

Bu bağlamda, başkaldırı birden fazla amaca hizmet eder.

Bu, dışarıya kararlılık sinyali verirken, içeriye de güç yansıtır.

Ancak bu durum uzlaşma alanını da daraltır.

Washington'ın karşı karşıya olduğu riskler

Washington'ın karşı karşıya olduğu riskler de en az bu kadar gerçek.

Kağıt üzerinde, ABD ordusu, gerilim tırmanırsa başkomutanın hedeflerini yerine getirme kapasitesine sahip.

Ama savaşlar kağıt üzerinde yapılmıyor.

Hatalı hesaplar, gerilimin tırmanması ve istenmeyen sonuçlarla şekilleniyor.

İsrail ile yaşanan son 12 günlük savaş, İran'ın komuta yapısındaki ve askeri altyapısındaki zaafları ortaya çıkardı.

Aynı zamanda uyum sağlama, darbeleri absorbe etme, yeniden ayarlama ve baskı altında tepki verme konularında da dersler verdi.

Daha geniş çaplı bir çatışma, her iki tarafın da istemediği sonuçlar doğurabilir.

Tahran'daki merkezi otoritenin zayıflaması, otomatik olarak istikrar veya Batı çıkarlarıyla uyum anlamına gelmeyecektir.

Güç boşlukları, yeni, parçalanmış veya radikalleşmiş nüfuz merkezleri yaratabilir ve bu da bölgesel dengeyi Washington ve müttefikleri için istenmeyen şekillerde karmaşık hale getirebilir.

Dini lider Hameney'in önünde artık pek az işe yarar seçenek var.

Washington'ın şartlarını kabul etmek, rejimin caydırıcılık stratejisini zayıflatma riskini taşıyor.

Onları reddetmek, içsel kırılganlığın yaşandığı bir dönemde çatışma olasılığını artırıyor.

Belki de "en kötü" seçenek olarak gördüğü stratejik teslimiyet ile "en kötünün de en iyisi" olan sınırlı ama kontrol altına alınabilir bir savaş arasında kalan Tahran, en azından kamuoyu önünde, ikinci seçeneğe daha yatkın görünüyor.

Bu haber, BBC gazetecileri tarafından hazırlandı ve kontrol edildi. Bir pilot proje kapsamında çevirisinde yapay zekadan da faydalanıldı.