สหรัฐฯ จีน รัสเซีย กำลังเดินหน้าอย่างไรกับความพยายามครองโลกที่ 'ปกครองด้วยความแข็งแกร่ง กำลัง และอำนาจ'

"อำนาจของอเมริกาเหนือซีกโลกตะวันตกจะไม่ถูกตั้งคำถามอีกต่อไป" ประธานาธิบดีโดนัลด์ ทรัมป์ แห่งสหรัฐฯ ประกาศหลังจากการจับกุมนิโกลัส มาดูโร ผู้นำเวเนซุเอลา

และในขณะที่ทรัมป์ยืนยันถึงความแข็งแกร่งของรัฐบาลวอชิงตัน จีนและรัสเซียก็ยังคงผลักดันเพื่อเสริมสร้างความแข็งแกร่งและขยายอิทธิพลของตนเองต่อไป

นักวิเคราะห์หลายคนชี้ว่า ทั้งสามประเทศกำลังพยายามสร้างระเบียบโลกใหม่ ซึ่งมีผลกระทบต่อยุโรปและมหาอำนาจระดับภูมิภาคอื่น ๆ

ในบทความนี้บีบีซีประเมินว่าสหรัฐฯ จีน และรัสเซีย ใช้เครื่องมือทางทหาร เศรษฐกิจ และการเมืองอย่างไรเพื่อให้มีอิทธิพล ไม่เพียงแต่กับประเทศเพื่อนบ้านเท่านั้น แต่ยังรวมถึงประเทศที่อยู่ไกลออกไปอีกด้วย

โลกที่ 'ปกครองด้วยอำนาจ'

สหรัฐอเมริกาภายใต้การบริหารของทรัมป์ กำลังอยู่ในช่วงของการกำหนดนิยามใหม่และปรับทิศทางนโยบายต่างประเทศและยุทธศาสตร์ความมั่นคงแห่งชาติ โดยมุ่งเน้นไปที่ซีกโลกตะวันตก

นั่นถือเป็นการเปลี่ยนแปลงอย่างชัดเจน เมื่อเปรียบเทียบกับประธานาธิบดีสหรัฐฯ คนอื่น ๆ ในอดีต ที่มาจากทั้งสองพรรคการเมือง ซึ่งมีมุมมองเกี่ยวกับอำนาจและอิทธิพลของสหรัฐฯ ในระดับโลกมากกว่า

เจ้าหน้าที่ฝ่ายบริหารของทรัมป์กล่าวว่า นี่คือการดำเนินการตามนโยบายต่างประเทศ ที่เรียกว่า "อเมริกามาก่อน" (America First) ซึ่งให้ความสำคัญกับประเด็นต่าง ๆ เช่น การอพยพ อาชญากรรม และการค้ายาเสพติด ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อชีวิตของพลเมืองอเมริกัน

ความคิดเห็นล่าสุดของสตีเฟน มิลเลอร์ ที่ปรึกษาอาวุโสของทรัมป์ ที่อธิบายโลกที่ "ปกครองด้วยความแข็งแกร่ง ปกครองด้วยกำลัง ปกครองด้วยอำนาจ" อาจทำให้เกิดการเปรียบเทียบกับนโยบายต่างประเทศที่เน้นผลประโยชน์และไม่ยึดติดกับอุดมคติของเฮนรี คิสซิงเจอร์และริชาร์ด นิกสันในช่วงทศวรรษ 1960 และ 1970 แต่สิ่งที่เปรียบเทียบได้ดีที่สุดอาจเป็นความพยายามในการสร้างจักรวรรดิอเมริกันของประธานาธิบดีวิลเลียม แมคคินลีย์และเท็ดดี รูสเวลต์ ในช่วงต้นศตวรรษที่ 20

ต่อยอดจาก "หลักการมอนโร" ในปี 1823 ซึ่งเป็นถ้อยแถลงของประธานาธิบดีเจมส์ มอนโร ที่กล่าวว่าซีกโลกตะวันตกควรปราศจากการแทรกแซงจากยุโรป รูสเวลต์ย้ำว่าสหรัฐฯ ต้องมีบทบาทอย่างแข็งขันในการดูแลและรักษาความปลอดภัยของทวีปอเมริกา

ในช่วงเวลานั้น สหรัฐฯ ได้ให้การสนับสนุนทางการเงินแก่ประเทศต่าง ๆ เช่น เวเนซุเอลาและสาธารณรัฐโดมินิกัน และส่งทหารสหรัฐฯ ไปยังเฮติและนิการากัวด้วย

นับตั้งแต่เริ่มต้นวาระที่สองในตำแหน่งประธานาธิบดีสหรัฐฯ ทรัมป์ ได้แสดงความสนใจอย่างมากในดินแดนและประเด็นต่าง ๆ ในภูมิภาคทางภูมิศาสตร์ของสหรัฐฯ อย่างต่อเนื่อง

ปฏิบัติการทางทหารของเขาในการจับกุมประธานาธิบดีนิโกลัส มาดูโร แห่งเวเนซุเอลา เป็นตัวอย่างที่โดดเด่นที่สุด แต่นั่นก็เกิดขึ้นหลังจากที่สหรัฐฯ โจมตีเรือต้องสงสัยค้ายาเสพติดในทะเลแคริบเบียน บังคับใช้มาตรการภาษีเพื่อกดดันประเทศในละตินอเมริกา สนับสนุนผู้สมัครและพรรคการเมืองพรรคใดพรรคหนึ่งเป็นการเฉพาะในการเลือกตั้งระดับชาติ และเรียกร้องการผนวกคลองปานามา กรีนแลนด์ และพื้นที่ทั้งหมดของแคนาดา ให้เป็นของสหรัฐฯ

"สหรัฐอเมริกาต้องดำรงความเป็นผู้นำในซีกโลกตะวันตก นั่นเป็นเงื่อนไขของความมั่นคงและความเจริญรุ่งเรืองของเรา เงื่อนไขที่ทำให้เราสามารถยืนหยัดได้อย่างมั่นใจในที่และเวลาที่เราต้องการในภูมิภาคนี้" แถลงการณ์ยุทธศาสตร์ความมั่นคงแห่งชาติ ที่ทำเนียบขาวที่เพิ่งเผยแพร่ ระบุ

อย่างไรก็ตาม ส่วนหนึ่งของยุทธศาสตร์ระหว่างประเทศชุดใหม่ที่รวมไปถึงการปฏิเสธความพยายามของมหาอำนาจต่างชาติที่จะมีอิทธิพลต่อประเทศเพื่อนบ้านในภูมิภาคของอเมริกา โดยเฉพาะอย่างยิ่งจากจีน อาจเป็นจุดที่การมุ่งเน้นใหม่ของอเมริกาในซีกโลกตะวันตกอาจปะทะโดยตรงกับความกังวลทางการเมืองระดับโลก

นอกจากนี้ ทรัมป์ยังแสดงความสนใจในการเป็นตัวกลางในการเจรจาสันติภาพทั่วโลก และแสดงความสนใจอย่างยิ่งในการเสริมสร้างความสัมพันธ์ทางเศรษฐกิจและความมั่นคงกับประเทศอาหรับ เช่น ซาอุดีอาระเบีย กาตาร์ และสหรัฐอาหรับเอมิเรตส์

เขาและที่ปรึกษาใกล้ชิดของเขา รวมถึงมิลเลอร์ ได้แสดงความคิดเห็นว่า สหรัฐฯ เป็นผู้ปกป้องอารยธรรมตะวันตก จากกองกำลังที่พยายามจะกัดเซาะวัฒนธรรมและประเพณีของอารยธรรมตะวันตก

ทั้งหมดนี้ชี้ให้เห็นว่า แม้รากฐานเชิงกลยุทธ์ของนโยบายต่างประเทศของอเมริกาอาจเชื่อมโยงกับมุมมองใหม่ที่ว่า "อเมริกามาก่อน" แต่ทัศนคติและผลประโยชน์ส่วนตัวของทรัมป์จะยังคงเป็นแรงขับเคลื่อนวาระระหว่างประเทศของสหรัฐฯ ต่อไป

ตลอดประวัติศาสตร์ 250 ปีของอเมริกา นโยบายการต่างประเทศของอเมริกาได้เปลี่ยนจากจุดยืนของการแยกตัวโดดเดี่ยวไปสู่การแทรกแซงแล้วก็วนกลับอีกครั้ง โดยมีการผสมผสานระหว่างอุดมคติและการปฏิบัติจริงที่แตกต่างกันไป ทั้งนี้ขึ้นอยู่กับความแข็งแกร่งทางทหารของอเมริกาและผลประโยชน์ของประชาชนและผู้นำของพวกเขา

แม้ว่าสถานการณ์ดูเหมือนจะเปลี่ยนแปลงไปอย่างมากในช่วงการดำรงตำแหน่งประธานาธิบดีสมัยที่สองของทรัมป์ แต่ก็ไม่มีหลักฐานใดที่บ่งชี้ว่าในระยะยาว วงจรและการเปลี่ยนแปลงในนโยบายต่างประเทศของอเมริกาเหล่านี้จะสิ้นสุดลง

'การฟื้นฟูครั้งยิ่งใหญ่' ของจีน

อิทธิพลระดับโลกของจีนไม่ได้จำกัดอยู่แค่ในเพียง "อาณาจักร" หรือภูมิภาคใดภูมิภาคหนึ่งของโลกเท่านั้น ปัจจุบันทางการปักกิ่งมีอิทธิพลไปทั่วทุกมุมโลก ตั้งแต่แปซิฟิกใต้ เอเชียใต้และเอเชียกลาง ตะวันออกกลาง ละตินอเมริกา และพื้นที่อื่น ๆ อีกมากมาย

ในการแสวงหาการนำในระดับโลก จีนได้ใช้ทักษะสำคัญของตนนั่นคือการผลิตเป็นสำคัญ สินค้าเกือบ 1 ใน 3 ของสินค้าทั้งหมดที่ผลิตในโลกนั้นถูกผลิตในจีน ซึ่งรวมถึงอุปกรณ์ต่าง ๆ ในกระเป๋าของเรา เสื้อผ้าในตู้เสื้อผ้า และเฟอร์นิเจอร์ที่เราใช้นั่งดูทีวี

จีนยังวางตัวเองอยู่ในตำแหน่งที่ได้เปรียบในการเป็นเจ้าของอนาคตด้วยการทำให้มั่นใจว่ามีส่วนแบ่งแร่หายากมากที่สุดในโลก แร่หายากนี้คือกลุ่มธาตุที่จำเป็นในการผลิตเทคโนโลยีต่าง ๆ รวมถึงสมาร์ทโฟน รถยนต์ไฟฟ้า กังหันลม และอาวุธทางทหาร

จีนแปรรูปแร่หายากประมาณ 90% ของปริมาณแร่หายากทั่วโลก และเมื่อเร็ว ๆ นี้จีนก็ได้ใช้ประโยชน์จากอำนาจต่อรองนี้กับโดนัลด์ ทรัมป์ โดยจำกัดการส่งออกในช่วงสงครามการค้ากับสหรัฐฯ เมื่อปีที่แล้ว นี่อาจเป็นคำอธิบายว่าทำไมวอชิงตันจึงพยายามแสวงหาแร่ธาตุในกรีนแลนด์และที่อื่น ๆ ทำให้ทั้งสองมหาอำนาจดูเหมือนว่ากำลังต่อสู้กันเพื่อแย่งชิงทรัพยากร

นี่เป็นการพลิกผันครั้งใหญ่สำหรับสาธารณรัฐประชาชนจีน ซึ่งในปี 2000 เป็นเพียงผู้เล่นตัวรองในโลกที่สหรัฐฯ เป็นผู้ครองอำนาจ เมื่อเข้าสู่ปี 2026 ประธานาธิบดีสี จิ้นผิง ได้ก้าวขึ้นมาเป็นผู้นำระดับโลกที่ทะเยอทะยาน โดยใช้อำนาจและอิทธิพลผ่านทางการค้า เทคโนโลยี และการลงทุนที่ได้รับการสนับสนุนจากกองทัพที่กำลังเติบโต

การเติบโตของจีนจากหนึ่งในประเทศที่ยากจนที่สุดในโลก ไปสู่มหาอำนาจทางอุตสาหกรรมและเทคโนโลยีได้สร้างแรงสะท้อนต่อเศรษฐกิจเกิดใหม่หลายประเทศ พวกเขามองว่านี่คือการพัฒนาให้ทันสมัย (modernisation)โดยไม่ต้องรับเอาวัฒนธรรมตะวันตกเข้ามา ซึ่งรัฐและประเทศต่าง ๆ สามารถแสวงหาการเติบโตทางเศรษฐกิจได้โดยไม่ต้องนำระบบการเมืองหรือนโยบายต่างประเทศแบบตะวันตกมาใช้

นี่เป็นสิ่งที่พิสูจน์แล้วว่าเป็นกลยุทธ์ที่มีประสิทธิภาพ ในปี 2001 เศรษฐกิจมากกว่า 80% ของโลกทำการค้าสองทางกับสหรัฐฯ มากกว่ากับจีน แต่ปัจจุบันประมาณ 70% ของโลกทำการค้ากับจีนมากกว่ากับสหรัฐฯ

จีนยังให้ความสำคัญกับการพัฒนาและลงทุนอย่างหนักในประเทศเศรษฐกิจเกิดใหม่ ซึ่งเป็นส่วนหนึ่งของความริเริ่มหนึ่งแถบหนึ่งเส้นทาง (Belt and Road Initiative - BRI) โครงการโครงสร้างพื้นฐานระดับโลกขนาดใหญ่นี้มีเป้าหมายเพื่อเชื่อมต่อทวีปเอเชีย ยุโรป และแอฟริกา ผ่านเส้นทางทางบกและทางทะเล โดยมีการลงทุนขนาดใหญ่จากจีนในท่าเรือ ทางรถไฟ ถนน และโครงการด้านพลังงานต่าง ๆ

สิ่งนี้ส่งผลให้หลายประเทศเป็นหนี้รัฐบาลปักกิ่งเพิ่มมากขึ้น

หนึ่งในคำถามที่ใหญ่ที่สุดหลังปฏิบัติการของโดนัลด์ ทรัมป์ในเวเนซุเอลาคือนี่จะทำให้จีนเกิดความคิดที่จะบุกไต้หวันหรือไม่ จีนมองว่าเกาะที่ปกครองตนเองแห่งนี้เป็นเรื่องกิจการภายในของจีนเอง โดยจีนถือว่าไต้หวันมณฑลที่แยกตัวออกไปและจะต้องกลับคืนสู่แผ่นดินแม่ในวันหนึ่ง

หากนายสี จิ้นผิง ตัดสินใจบุกไต้หวัน มันจะไม่ใช่เพราะสหรัฐฯ ได้สร้างแบบอย่างไว้แล้ว นักวิเคราะห์ส่วนใหญ่เชื่อว่าจีนจะยังคงใช้กลยุทธ์การบีบบังคับเพื่อบั่นทอนกำลังใจประชาชนชาวไต้หวัน โดยมีเป้าหมายที่จะบังคับให้ไต้หวันเข้าสู่โต๊ะเจรจา

วิสัยทัศน์ของประธานาธิบดีสี จิ้นผิงที่มีเสมอมา คือ "การฟื้นฟูครั้งยิ่งใหญ่" ของชาติจีน ในการสวนสนามทางทหารเมื่อปีที่แล้ว ขณะที่เขายืนอยู่บนระเบียงมองลงมายังกองทัพของตน สี จิ้นผิงกล่าวว่าความเจริญรุ่งเรืองของจีนนั้น "หยุดยั้งไม่ได้" เขาต้องการให้โลกมองและชื่นชมปักกิ่ง และเขามองว่าความปั่นป่วนระดับโลกในปัจจุบันภายใต้การนำของโดนัลด์ ทรัมป์ เป็นช่วงเวลาแห่ง "การเปลี่ยนแปลง"

เขาจะมองว่านี่เป็นโอกาส และข้อความของเขาคือโลกกำลังอยู่บนทางแยก และเขาเชื่อว่าจีนอยู่ในตำแหน่งที่ดีที่สุดที่จะช่วยนำทางโลกไปข้างหน้า

'เพื่อนบ้านใกล้เคียง' ของรัสเซีย

วลาดิเมียร์ ปูติน เคยมีคำกล่าวที่มีชื่อเสียงหรืออาจจะเป็นชื่อเสียก็ว่าได้จากคำกล่าวที่ว่า การล่มสลายของสหภาพโซเวียตเป็น "หายนะทางภูมิรัฐศาสตร์ครั้งใหญ่ที่สุด" ของศตวรรษที่ 20

นี่เป็นการให้ข้อมูลเชิงลึกที่มีค่าเกี่ยวกับมุมมองของเขาต่อสิ่งที่ชาวรัสเซียมักเรียกว่า "ประเทศเพื่อนบ้านใกล้เคียง" ซึ่งคืออดีตสาธารณรัฐโซเวียตที่ได้รับเอกราชในทศวรรษ 1990

สำหรับหลายคน คำเรียกนี้สื่อเป็นนัยว่าพวกเขามีสิทธิในการเป็นรัฐอิสระน้อยกว่าประเทศอื่นที่อยู่ห่างไกลออกไปใน "ต่างประเทศแดนไกล"

ตามแนวคิดนี้ซึ่งเป็นพื้นฐานของอุดมการณ์ของเครมลิน รัสเซียมีผลประโยชน์ที่ชอบธรรมในประเทศเหล่านี้ ซึ่งรัสเซียมีสิทธิที่จะปกป้อง

ขอบเขตของอิทธิพลของรัสเซียเป็นแนวคิดที่คลุมเครือ และเครมลินก็จงใจทำให้เรื่องขอบเขตดินแดนคลุมเครือเช่นกันว่าจุดสิ้นสุดของดินแดนอยู่ที่ไหน

ประธานาธิบดีปูตินเคยกล่าวว่า "พรมแดนของรัสเซียไม่มีวันสิ้นสุด" และสำหรับผู้สนับสนุนนโยบายขยายอำนาจของเขาบางคน อิทธิพลของรัสเซียรวมถึงดินแดนทั้งหมดที่เคยเป็นของจักรวรรดิรัสเซียในอดีต หรืออาจจะมากกว่านั้นด้วยซ้ำ นี่เป็นเหตุผลหนึ่งที่มอสโกเรียกพื้นที่ของยูเครนที่รัสเซียผนวกดินแดนมเข้าไปว่า "ภูมิภาคทางประวัติศาสตร์"

ในทางทฤษฎี เครมลินเคารพในอธิปไตยของอดีตสาธารณรัฐโซเวียตและประเทศอื่น ๆ ที่รัสเซียกล่าวว่ามี "ผลประโยชน์" อยู่ แต่ในทางปฏิบัติ รัสเซียมีประวัติการใช้แรงกดดันทางเศรษฐกิจและทางทหารต่ออดีตประเทศบริวารเมื่อพวกเขามีความคิดที่จะแยกตัวออกจากอิทธิพลของรัสเซีย

ยูเครนก็ได้รับบทเรียนในเรื่องนี้ด้วย เป็นเวลากว่าทศวรรษหลังจากการล่มสลายของสหภาพโซเวียต รัฐบาลยูเครนดำเนินนโยบายที่สอดคล้องกับเป้าหมายของเครมลินเป็นส่วนใหญ่ และอนุญาตให้มีการตั้งฐานทัพเรือรัสเซียขนาดใหญ่ในไครเมีย ริมทะเลดำ

เครมลินพอใจกับความสัมพันธ์นี้จนกระทั่งยูเครนเลือกประธานาธิบดีวิกเตอร์ ยูเชนโก ผู้มีแนวคิดปฏิรูปและสนับสนุนตะวันตก ในสมัยที่เขาดำรงตำแหน่ง รัสเซียได้ตัดการส่งก๊าซสองครั้งในปี 2006 และ 2009

เมื่อแรงกดดันทางเศรษฐกิจและการแทรกแซงทางการเมืองไม่ได้ผล รัสเซียจึงบุกไครเมีย เข้าควบคุมภูมิภาคในปี 2014 และเปิดฉากการบุกยูเครนอย่างเต็มรูปแบบในปี 2022

ในทำนองเดียวกัน รัสเซียก็ทำสงครามกับจอร์เจียในปี 2008 ภายใต้การนำของประธานาธิบดีมิกเคอิล ซาคาชวิลี ซึ่งเป็นผู้นำสายปฏิรูป การกระทำนี้ทำให้รัสเซียมีอำนาจควบคุมและขยายการควบคุมเหนือดินแดนจอร์เจียประมาณ 20% นับตั้งแต่นั้นมา กองทัพรัสเซียได้ผลักดันด่านชายแดนและลวดหนามเข้าไปในดินแดนจอร์เจียลึกขึ้นเรื่อย ๆ ซึ่งเป็นวิธีการที่คนในท้องถิ่นเรียกว่า "การยึดครองอย่างค่อยเป็นค่อยไป"

การที่ชาติตะวันตกไม่ตอบโต้การบุกจอร์เจียของรัสเซียในปี 2008 และยูเครนในปี 2014 อย่างมีนัยสำคัญ ยิ่งทำให้ปูตินเชื่อมั่นว่า "ดินแดนใกล้เคียง" เป็นของเขาที่จะยึดครองได้

เป็นที่น่าสังเกตว่า ในขณะที่ยูเครนและจอร์เจียต่อต้านการครอบงำทางการเมืองจากมอสโก ซึ่งส่งผลให้เกิดการแทรกแซงทางทหาร แต่อดีตสาธารณรัฐโซเวียตบางแห่งยังคงเป็นพันธมิตรกับรัสเซีย รัฐบาล 5 ประเทศ ได้แก่ เบลารุส ทาจิกิสถาน คีร์กีสถาน คาซัคสถาน และอาร์เมเนีย ยังคงให้ที่พักพิงแก่กองกำลังรัสเซีย

สำหรับยูเครนและจอร์เจีย ปัญหาเริ่มต้นขึ้นเมื่อพวกเขาเลือกตั้งรัฐบาลที่ประกาศความทะเยอทะยานที่จะออกจากเขตอิทธิพลของรัสเซีย โดยการดำเนินการปฏิรูปประชาธิปไตยและพัฒนาความสัมพันธ์ที่ใกล้ชิดกับตะวันตก

สิ่งที่ตามมานั้นไม่ใช่เรื่องใหม่แต่อย่างใด ประวัติศาสตร์เต็มไปด้วยความขัดแย้งที่ต่อสู้กันภายใต้ข้ออ้างของการปกป้องผลประโยชน์ของตนเองและปกป้องชนกลุ่มน้อยทางชาติพันธุ์

ภายหลังสงครามโลกครั้งที่สองและหลังสงครามเย็น มีความพยายามอย่างมากในการเปลี่ยนประชาคมโลกให้เป็นประชาคมแห่งความเท่าเทียมกัน ไม่ว่าจะมีขนาดหรืออาวุธอะไรก็ตาม แต่แนวคิดเรื่องเขตอิทธิพลที่กลับมาอีกครั้งอาจนำเราทุกคนย้อนกลับไปสู่ช่วงเวลาที่มืดมนกว่าในอดีต