Kutoka Natanz hadi mlango-bahari wa Hormuz; Nini kinachofanya Iran na Marekani kutofautiana?

Uhusiano wa Iran na Marekani umekumbwa na wakati mgumu zaidi katika miongo kadhaa.

Zaidi ya wiki kumi baada ya kuanza kwa mashambulizi ya Marekani na Israel dhidi ya Iran, na wakati usitishaji wa mapigano ukiwa tete, pande hizo mbili bado zinajadiliana kupitia wapatanishi kama vile Pakistan.

Mabadilishano ya mapendekezo na majibu yanafanyika huku masuala matano makuu yakizingatiwa kuwa pointi kuu ambazo hazijatatuliwa za kutoelewana kati ya Iran na Marekani: mpango wa kurutubisha madini ya uranium, hatima ya hifadhi ya Iran iliyorutubishwa ya urani, udhibiti na uhuru wa usafiri wa baharini katika Mlango-Bahari wa Hormuz, shughuli za makundi ya wakala wa Iran katika eneo hilo, na programu ya makombora.

Rais wa Marekani Donald Trump ametaja jibu la Iran kwa pendekezo la hivi punde la Marekani kuwa "halikubaliki kabisa" na amekariri kuwa Marekani kamwe haitairuhusu Iran kupata silaha ya nyuklia.

Mpango wa Washington wenye vipengele 14 unaripotiwa kuwa ni pamoja na kusitisha urutubishaji wa uranium, kuondoa au kupunguza kabisa hifadhi ya Iran ya asilimia 60 ya uranium, na kufungua tena bila masharti Lango Bahari la Hormuz.

Pia inaunda dirisha la siku 30 ili kufungua njia ya mazungumzo kuhusu masuala mengine, kama vile washirika wanaounga mkono Iran katika eneo na mpango wa makombora wa Jamhuri ya Kiislamu.

Iran inaona kukubali mapendekezo ya Marekani kuwa ni kujisalimisha katika vita ambayo inaamini kuwa "haijashindwa" na madola makubwa mawili ya kijeshi duniani kwenye medani ya vita na imerudisha matokeo kwenye meza ya mazungumzo.

Kwa sababu hiyo, Jamhuri ya Kiislamu inatafuta maafikiano na inasemekana kusisitiza katika majibu yake juu ya kumalizika mara moja kwa vita - ikiwa ni pamoja na nchini Lebanon - kuondolewa kikamilifu vikwazo, malipo ya fidia, kutambuliwa kwa mamlaka juu ya Mlango wa Hormuz, na kutenganishwa kwa masuala ya dharura kama vile kufunguliwa tena kwa Mlango Bahari kutoka kwa mazungumzo ya nyuklia.

Katika kujibu, Iran imeripotiwa kuelezea utayari wake wa kuongeza au kuhamisha sehemu ya hazina yake ya uranium iliyorutubishwa hadi nchi ya tatu, lakini imekataa uhamisho wake kamili na kusisitiza "haki ya kurutubisha kwa amani."

Mgogoro katika mazungumzo juu ya mambo makuu matano ya kutokubaliana umeathiri sio tu nchi hizo mbili, lakini pia usalama wa nishati duniani, bei ya mafuta, na utulivu wa Mashariki ya Kati.

Mpango wa kurutubisha Uranium

Urutubishaji wa madini ya Uranium ni moja ya maeneo muhimu na kongwe zaidi ya mgogoro katika mazungumzo kati ya Iran na Marekani, kwa sababu kwa mtazamo wa Washington, inahusiana na suala la jinsi Iran ilivyo mbali na uwezo wa kiufundi wa kuzalisha silaha za nyuklia.

Uranium ya asili pekee haifai . Katika mchakato wa urutubishaji, mkusanyiko wa sehemu yenye nguvu ya uranium (isotopu 235) huongezeka ili kubadilisha malighafi kuwa mafuta ambayo yanaweza kutumika katika vinu vya nyuklia.

Hata hivyo, kadri asilimia ya urutubishaji wa uranium inavyoongezeka, ndivyo hatari ya matumizi yake ya kijeshi inavyoongezeka.

Iran inasisitiza juu ya haki yake ya kurutubishwa kwa amani chini ya Mkataba wa Kuzuia Usambazaji wa Nyuklia (NPT) kwa ajili ya uzalishaji wa mafuta, utafiti na mahitaji ya matibabu.

Hata hivyo, Marekani na Israel zinautazama mpango huo kama kifuniko cha kufikia uwezo wa silaha.

Ingawa urutubishaji wa 3-5% unatumika kwa mitambo ya kuzalisha umeme na urani iliyorutubishwa hadi 20% inatumika kwa madhumuni ya utafiti, kuongeza kiwango hiki hadi viwango vya juu kunafungua njia ya urani ya kiwango cha silaha.

Kitaalam, 60% ya uranium ni umbali mfupi sana kutoka kwa 90% ya urutubishaji, kiwango kinachohitajika kwa bomu la nyuklia.

Kufikia wakati wa vita vya siku 12, Iran ilikuwa imefikia kiwango cha utajiri wa asilimia 60, kiwango ambacho kina matumizi machache sana ya kiraia na, kwa mujibu wa maafisa wa Marekani na Israel na baadhi ya wataalam, ilikuwa imepunguza muda wa "kuunda silaha ya nyuklia" ya Iran hadi suala la wiki.

Wakati huo huo, Wakala wa Kimataifa wa Nishati ya Atomiki ulikuwa ukiripoti kwamba Tehran ilikuwa imeweka maelfu ya mitambo ya viwango vya juu na kukusanya akiba kubwa.

Baada ya mashambulizi ya Israeli na Marekani kwenye vituo vya Natanz, Fordow, na Isfahan mwaka wa 1404, shughuli za uboreshaji zilisitishwa na vifaa vingi viliharibiwa vibaya.

Katika mazungumzo ya hivi karibuni ya kumaliza vita, Donald Trump ametoa wito wa kusitishwa kabisa kwa rutubishaji katika ardhi ya Iran kwa kipindi kirefu (kinachoripotiwa kwa kipindi cha miaka 20 au cha kudumu) na amesisitiza kuwa "Iran haipaswi kamwe kupata silaha ya nyuklia."

Tehran inaripotiwa kuwa tayari kukubali vizuizi vya muda, viwango vilivyopunguzwa vya uboreshaji, na ufuatiliaji wa Wakala kwa matumizi ya amani, lakini inakataa kuzima kabisa kwa programu au uhamishaji wa shughuli zote nje ya nchi, ikizingatiwa kuwa ni ukiukaji wa uhuru wake.

Pengo hili linatokana na hali ya kutoaminiana kwa kina kihistoria: Wamagharibi wanashuku historia ya uficho wa Iran, inaona kujiondoa kwa Marekani katika JCPOA wakati wa muhula wa kwanza wa Donald Trump na vilevile vita vya hivi karibuni kuwa sababu za kutoamini ahadi za Washington.

Hifadhi ya uranium iliyoimarishwa nchini Iran

Suala la pili la mzozo ni hatima ya hifadhi iliyosalia ya Iran ya urani iliyorutubishwa.

Kabla ya vita vya siku 12, Shirika la Kimataifa la Nishati ya Atomiki liliripoti kuwa Iran ilikuwa na takriban kilo 440 za uranium iliyorutubishwa hadi asilimia 60.

Kiwango hiki kiko karibu na kiwango cha silaha na, ikiwa kitaimarishwa zaidi, wataalam wanasema kinaweza kutoa nyenzo kwa silaha kadhaa za nyuklia.

Sehemu kubwa ya hifadhi ya kimkakati ya urani ya Iran imeripotiwa kuhifadhiwa katika vituo vya chini ya ardhi na korido za kina katika eneo la nyuklia la Isfahan, ambazo zimekuwa shabaha kuu ya mashambulizi makubwa ya mabomu ya bunker Buster kutokana na kina chake.

Ripoti za kijasusi zinaonyesha kuwa baadhi ya akiba ya urani iliyorutubishwa imezikwa chini ya vifusi vya vichuguu vilivyoharibiwa. Rafael Grossi, Mkurugenzi Mkuu wa Wakala wa Kimataifa wa Nishati ya Atomiki, amesema kutokana na ukosefu wa upatikanaji wa vifaa vya ufuatiliaji na hali ya vita inayoendelea, wakala huo kwa hakika hauna uwezo wa kiufundi wa kuthibitisha wingi au hali ya sasa ya nyenzo hiyo tangu kuanza kwa mzozo huo.

Marekani na Israel zinazingatia hifadhi hizi kuwa tishio kubwa zaidi lililosalia, kwani kupoteza kiasi hiki cha uranium iliyorutubishwa kungefanya kujenga upya uwezo wa nyuklia wa Iran kuwa mchakato mrefu sana na kuongeza kwa kiasi kikubwa "muda wake wa kutoroka."

Donald Trump amesisitiza mara kwa mara kwamba Merika itachukua hisa hizi "kwa namna yoyote." Mapendekezo ya Marekani yanasemekana kujumuisha uwasilishaji wake kamili kwa Marekani au nchi ya tatu, upunguzaji kamili, au kuondolewa kwa nyenzo zote kutoka kwa ardhi ya Irani.

Tehran imekataa kukabidhi akiba yake yote ya madini ya uranium iliyorutubishwa, lakini katika majibu yake ya hivi karibuni kwa pendekezo hilo la Marekani, Jarida la Wall Street Journal liliripoti kuwa iko tayari kunyunyiza baadhi ya nyenzo hizo hadi ngazi za chini na kuzihamishia nyingine katika nchi ya tatu, mradi nyenzo hizo zitarejeshwa Iran iwapo mazungumzo yatafeli au Marekani itajiondoa tena kwenye mapatano hayo.

Mlango bahari wa Hormuz

Mlango wa bahari wa Hormuz, ukanda wa nishati muhimu zaidi duniani, ni nukta ya tatu kuu ya mzozo kati ya Iran na Marekani. Njia hii ya kimkakati ya maji, ambayo hubeba zaidi ya asilimia 20 ya mafuta ghafi duniani na sehemu kubwa ya gesi yake ya asili iliyoyeyuka, imekuwa mzozo mkubwa katika mazungumzo ya Mei 2026.

Baadhi ya wachambuzi wanaamini kwamba maendeleo ya miezi miwili iliyopita yameonyesha kwamba udhibiti wa Mlango-Bahari wa Hormuz unaweza kuwa na nafasi sawa na silaha ya kimkakati katika suala la kuizuia Iran.

Washington inaona ufunguzi wake kamili na unaosimamiwa kama sharti la makubaliano yoyote, wakati Tehran inaonekana kuutumia kama silaha ya mwisho.

Kuendelea kuziba au kuvurugika kwa kizuizi hiki, pamoja na kupanda kwa bei ya nishati, kunaleta tishio lisilo na kifani kwa uthabiti wa uchumi wa dunia.

Washington inachukulia kufunguliwa kwa Mlango-Bahari wa Hormuz kuwa mfano wa "uhuru wa urambazaji wa kimataifa," na tishio au kizuizi chochote kutoka kwa Iran hakikubaliki.

Wamarekani wanapendekeza kwamba suala hili litatuliwe kando na mazungumzo ya nyuklia na kuambatana na dhamana za kijeshi na kimataifa.

Kwa mujibu wa vyombo vya habari vya Iran, katika kujibu pendekezo hilo la Marekani, Jamhuri ya Kiislamu imeelekeza mazingatio yake makuu katika "kumaliza vita na kuhakikisha usalama wa baharini katika Ghuba ya Uajemi na Mlango Bahari wa Hormuz."

Wakati huo huo, maafisa wa kisiasa na kijeshi wa Iran wamezingatia udhibiti wa mlango bahari huo kama mstari wao mwekundu.

Tehran imejitolea kudhamini usalama wa kupita kwa meli za kibiashara badala ya kuondolewa shinikizo na vikwazo, lakini kubaki na haki ya kudhibiti na kujibu vitisho.

Katika vipindi tofauti vya mvutano na Marekani na kuongezeka kwa vikwazo, Iran ilikuwa imeonya mara kwa mara kwamba itasimamisha usafirishaji wa mafuta kupitia mlango huo wa bahari iwapo kutatokea tishio kubwa; hata hivyo, vitisho hivi kwa kiasi kikubwa vilizuia hadi vita vya hivi majuzi na havikusababisha kuzibwa kabisa kwa mlango huo.

"Mhimili wa Upinzani" na Wajibu wa Iran katika Kanda

Shughuli za makundi washirika ya Iran katika eneo ni suala jingine kuu la mzozo kati ya Tehran na Washington. Marekani inasema Jamhuri ya Kiislamu inatoa msaada wa kifedha, silaha na mafunzo kwa makundi kama vile Hezbollah ya Lebanon, Houthis ya Yemen na idadi kubwa ya makundi ya wabeba silaha wa Kishia nchini Iraq, na kwa kupanua ushawishi wake kupitia mtandao huu, imezua tishio kubwa kwa Israel na maslahi na vikosi vya Marekani.

Tehran inavichukulia vikundi hivi kama sehemu ya "mhimili wa upinzani" na kusema ni watendaji huru wanaopinga Israel na uwepo wa jeshi la Marekani katika eneo hilo.

Baada ya kuanza kwa Vita vya Gaza mnamo Oktoba 2023, mashambulizi ya makundi haya yaliongezeka katika nyanja kadhaa, ikiwa ni pamoja na mapigano kati ya Hezbollah na Israel kwenye mpaka wa Lebanon, mashambulizi ya Houthi dhidi ya meli katika Bahari ya Shamu, na mashambulizi ya makundi yenye silaha ya Iraqi kwenye kambi za Marekani nchini Iraq na Syria.

Mpango wa makombora ya Iran

Mpango wa makombora wa Iran ni moja ya maeneo muhimu na nyeti ya mzozo kati ya Tehran na Washington. Katika kipindi cha miongo miwili iliyopita, Jamhuri ya Kiislamu imeunda safu kubwa ya makombora ya balistiki na ya kusafiri yenye masafa tofauti, kutoka kwa makombora ya kimbinu ya masafa mafupi hadi makombora ambayo yanaweza kulenga shabaha kwa umbali wa kilomita 2,000.

Iran pia imeunda mtandao wa vituo vya chini ya ardhi na "miji ya makombora."

Jamhuri ya Kiislamu inaichukulia programu hii kuwa moja ya nguzo kuu za ulinzi na uzuiaji wake hususan katika hali ambayo ina kikosi kidogo zaidi cha anga na mifumo ya juu zaidi ya ulinzi ikilinganishwa na Marekani na Israel.

Marekani na washirika wake, hata hivyo, wanasema kwamba silaha za makombora za Iran, pamoja na utengenezaji wa ndege zisizo na rubani na makombora sahihi zaidi, ni tishio la moja kwa moja kwa Israel, kambi za Marekani na nchi za Kiarabu katika eneo hilo.

Wakati wa vita vya hivi majuzi, Iran ilirusha mamia ya makombora na ndege zisizo na rubani dhidi ya Israel, kambi za Marekani katika eneo hilo, na shabaha katika mataifa ya Ghuba ya Kiarabu, hasa Umoja wa Falme za Kiarabu.

Baadhi ya mashambulizi haya yalizuiliwa, lakini baadhi yalisababisha hasara kubwa na uharibifu.