Israa'iil ma waxay heysaa 'waddadii Koofur Afrika' marka la eego waxa ka heysta Qasa?

Iyadoo dagaalka Qasa uu sii socdo, go'doonka caalamiga ah ee Israa'iil ayaa u muuqda mid sii xumaanaya.

Miyay ku dhowdahay "xilligii Koonfur Afrika", markii gadood cadaadis siyaasadeed, dhaqaale, isboorti iyo dhaqan ay gacan ka geysteen in Pretoria lagu qasbo inay ka baxdo xilligii midab-takoorka?

Mise xukuumadda garabka midig ee Ra'iisul Wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu ma xamili kartaa duufaanta dublamaasiyadeed, taas oo Israa'iil uga tagi karta in ay si xor ah u gaarto hadafkeeda Qasa iyo Daanta Galbeed ee la haysto iyadoo aan waxyeello joogto ah u geysan maqaamkeeda caalamiga ah?

Laba ra'iisul wasaare hore Ehud Barak iyo Ehud Olmert, ayaa hore ugu eedeeyay Netanyahu inuu Israa'iil u rogay kaniisad caalami ah.

Waxaa mahad leh amar ama waaran ay soo saartay Maxkamadda Caalamiga ah ee Dambiyada, waxaa si weyn u yaraaday tirada waddamada Netanyahu uu u safri karo iyada oo uusan la kulmin khatarta ah in la xiro.

Qaramada Midoobay, dalal dhowr ah oo ay ku jiraan Britain, Faransiiska, Australia, Biljamka iyo Canada, ayaa sheegay inay qorsheynayaan inay Falastiin u aqoonsadaan dawlad toddobaadka soo socda.

Waddamada Khaliijka oo si weyn uga carooday weerarkii Talaadadii ina dhaaftay ay Israa'iil ku qaadday hoggaamiyeyaasha Xamaas ee Qadar, ayaa ku kulmay magaalada Dooxa, si ay uga wada hadlaan jawaab mideysan, iyadoo qaarkood ay ugu baaqeen dalalka xiriirka la leh Israa'iil inay dib u fikiraan.

Laakiin sawirrada gaajada ee ka soo baxay Qasa xagaagii iyo ciidamada Israa'iil oo diyaar u ah inay qabsadaan - oo ay suurtogal tahay inay burburiyaan - Magaalada Qasa, dowlado badan oo reer Yurub ah ayaa muujinaya sida ay uga xun yihiin siyaabo ka baxsan afka kaliya.

Xitaa Netanyahu ayaa Isniintii qirtay in Israa'iil ay wajaheyso "nooc" go'doon dhaqaale oo caalami ah.

Isagoo ka hadlayay shirka wasaaradda maaliyadda ee ka dhacay Qudus, wuxuu go'doominta ku eedeeyay xayeysiin xun oo dibadda ah, wuxuuna sheegay in Israa'iil looga baahan yahay inay maalgeliso "hawlaha saameynta leh" ee baraha dhaqameed iyo kuwa bulshada si looga hortago.

Billowgii bishan, Binjamka wuxuu ku dhawaaqay cunaqabatayn is daba joog ah, oo ay ku jiraan in la mamnuuco wax kasoo dhoofinta deegaannada Yuhuudda ee sharci darrada ah ee Daanta Galbeed, dib u eegis lagu sameeyo siyaasadaha wax iibsiga ee shirkadaha Israa'ii iyo xayiraad lagu soo rogay kaalmada qunsuliyadda ee dadka dalkaas u dhashay ee ku nool deegaannadaas.

Waxaa kale oo uu ku dhawaaqay labo wasiir oo mayal adag oo xukuumadda Israa'iil ah, Itamar Ben-Gvir iyo Bezalel Smotrich, in loo jaro persona non grata, iyo weliba Yuhuudda la dejiyay ee lagu eedeeyay rabshadaha ka dhanka ah Falastiiniyiinta ee Daanta Galbeed.

Waddamo kale, oo ay ku jiraan Ingiriiska iyo Faransiiska, ayaa horey u qaaday tillaabooyin la mid ah. Laakiin cunaqabateyntii saarneyd dadka halkaa degay ee rabshadaha waday ee uu soo rogay maamulkii Biden sanadkii hore ayaa meesha laga saaray maalintii ugu horreysay ee Donald Trump uu ku soo laabtay Aqalka Cad.

Toddobaad ka dib tallaabada Biljamka, Spain waxay ku dhawaaqday tallaabooyinkeeda gaarka ah, iyada oo u rogaysa cunaqabatayn hubka ah oo sharci ah, iyada oo ku dhawaaqday mamnuucid qayb ka mid ah soo dejinta, ka mamnuucidda gelitaanka dhulka Isbaanishka qof kasta oo ku lug leh xasuuq ama dembiyo dagaal ee Qasa, iyo mamnuucidda maraakiibta iyo diyaaradaha u socda Israa'iil ee hubka sida inay ku soo xirtaan dekedaha Spain ama ay soo galaan hawadeeda.

Wasiirka arrimaha dibadda ee Israa'iil, Gideon Saar, ayaa ku eedeeyay Spain inay horumarinayso siyaasadaha nacaybka ah wuxuuna soo jeediyay in Spain ay dhibaato ka badan tan Israa'iil dhibtoon doonto taasoo kasoo gaareysa xayiraadda ganacsiga hubka.

Laakiin waxaa jira calaamado kale oo cabsi gelinaya Israa'iil.

Bishii Agoosto, sanduuqa hantida madaxa-banaan ee Norway $2tn (1.7tn yuuro; £1.6tn) ayaa ku dhawaaqay inay bilaabayaan inay ka leexiyaan shirkadaha ku qoran Israa'iil. Bartamihii bishan, 23 shirkadood ayaa meesha laga saaray, wasiirka maaliyadda Jens Stoltenberg ayaa sheegay in wax badan ay raaci karaan.

Dhanka kale, Midowga Yurub, oo ah saaxiibka ganacsiga ugu weyn ee Israa'iil, ayaa qorsheynaya in ay cunaqabatayn ku soo rogaan wasiirrada midigta-fog iyo qayb ahaan in ay joojiyaan qaybaha ganacsiga ee heshiiska ay la leeyihiin Israa'iil.

Khudbaddeeda 10-kii Sebtembar ee Ururka Midowga Yurub, Madaxa Komishanka Midowga Yurub Ursula von der Leyen waxay sheegtay in dhacdooyinka Qasa ay "gilgileen damiirka adduunka".

Maalin ka dib, 314 diblomaasiyiin hore oo Yurub ah iyo saraakiil ayaa warqad u qoray von der Leyen iyo madaxa siyaasadda arrimaha dibadda ee Midowga Yurub Kaja Kalas iyagoo ku baaqaya tallaabooyin adag, oo ay ku jiraan in si buuxda loo joojiyo heshiiska ururka.

Mid ka mid ah noocyada cunaqabateyntii lagu soo rogay Koonfur Afrika intii u dhaxeysay 1960-meeyadii iyo dhammaadkii midab-takoorka - siyaasad ku saleysan kala soocidda iyo takoorka oo ay hirgelisay dowladdii tirada yareyd ee caddaanka ahayd ee Koonfur Afrika oo ka dhan ahayd dadka madowga ah ee dalkaas - sannadihii 1990-meeyadii waxay ahayd is-daba-marin dhaqan iyo isboorti.

Mar labaad, waxaa jira calaamado muujinaya in tani ay ku bilaabmayso Israa'iil.

Tartanka Heesaha Eurovision waxaa laga yaabaa in aanu u ekaan dhacdo muhiim ah marka la eego macnaha guud, laakiin Israa'iil waxay leedahay taariikh dheer oo cajiib ah oo tartanka ah, iyada oo ku guulaysatay afar jeer tan iyo 1973.

Israa'iil iyadu, ka qaybqaadashadeeda waxay uga dhigan tahay oggolaanshaha dawladda Yuhuudda ee qoyska quruumaha dhexdooda.

Laakiin Ireland, Spain, Netherlands iyo Slovenia ayaa dhammaantood sheegay ama si maldahan u sheegay inay ka bixi doonaan 2026 haddii Israa'iil loo oggolaado inay tartanto, iyadoo go'aanka la filayo bisha December.

Hollywood-ka, warqad ku baaqaysa in la qaadaco shirkadaha wax soo saarka Israa'iil, xafladaha iyo baahinta "kuwa lug ku leh xasuuqa iyo midab-takoorka ka dhanka ah dadka reer Falastiin" ayaa soo jiidatay in ka badan 4,000 oo saxeex toddobaad gudihiis, oo ay ku jiraan magacyada guryaha sida Emma Stone iyo Javier Bardem.

Tzvika Gottlieb, oo ah Maamulaha Ururka Filimada iyo TV-ga ee Israa'iil, ayaa ku tilmaamay codsiga "mid si qoto dheer loo marin habaabiyey".

"Iyadoo nala beegsanayo - abuurayaasha codka siiya sheekooyin kala duwan oo kobciya wadahadal - saxiixayaashani waxay wiiqayaan qadiyaddooda waxayna isku dayayaan inay na aamusiyaan," ayuu yiri.

Kadibna waxaa jira ciyaaro. Tartanka baaskiilka ee Vuelta de Espana waxaa si isdaba joog ah u carqaladeeyay kooxo ka mudaaharaadayay joogitaanka kooxda Israa'iil-Premier Tech, taas oo ku qasabtay qas, iyo inay degdeg usoo afjaranto Sabtidii iyo joojinta xafladdii madasha.

Raiisal wasaaraha Spain Pedro Sánchez ayaa ku tilmaamay mudaaharaadyada inay yihiin isha lagu faano, balse siyaasiyiinta mucaaradka ayaa sheegay in ficillada dowladdu ay keentay ceeb caalami ah.

Sidoo kale dalka Spain toddoba ciyaartoy oo Israa'iil ah oo ka tirsan Shataranjiga ayaa isaga baxay tartan kadib markii loo sheegay in aanay ku tartami karin calankooda.

Jawaabta ay dawladda Israa'iil ka bixisay waxa ay warbaahintu hore ugu magacawday "Sunaami dublamaasiyadeed" ayaa guud ahaan ahaa mid iska dhego-tirid ah.

Netanyahu ayaa Spain ku eedeeyay "halista xasuuq qaawan" kadib markii ra'iisul wasaarihiisa uu sheegay in dalkiisa oo aan lahayn bambaanooyinka nukliyeerka, diyaaradaha xambaara ama kaydka saliidda ah, uusan awoodin inuu iskiis u joojiyo duullaanka Israa'iil ee Qaa.

Ka dib markii Biljamka uu ku dhawaaqay cunaqabataynteeda, Gideon Saar wuxuu ku qoray barta X in ay tahay "wax laga xumaado in xitaa marka Israa'iil ay la dagaallanto khatar jirta, taas oo ah danta muhiimka ah ee Yurub, ay jiraan kuwa aan ka ahaan karin muujinta nacaybkooda Isra'iil".

Isniintii, Netanuahu wuxuu sheegay in Israa'iil ay tahay inay yareyso ku tiirsanaanta warshadaheeda ganacsiga ee waddamada kale, oo ay ku jiraan hubka iyo agabka kale ee difaaca.

"Waxaa laga yaabaa in aan isku aragno in aan isku xirannahay kaliya maaha R&D laakiin sidoo kale wax soo saarka warshadaha dhabta ah," ayuu yiri. "Waa inaan billownaa horumarinta awooddeenna si aan in badan ugu tiirsanaanno nafteenna."

Laakiin qaar ka mid ah kuwa ku matalay Israa'iil dibadda, waxaa heystay walaac qoto dheer.

Jeremy Issacharoff, safiirka Israa'iil ee Jarmalka 2017 ilaa 2021, ayaa ii sheegay in uusan dib u xasuusan karin waqti maqaamkii caalamiga ahaa ee Israa'iil uu ahaa mid "wax u dhimaya", laakiin wuxuu sheegay in tallaabooyinka qaar ay yihiin "mid aad looga soo horjeedo" sababtoo ah waxay bartilmaameedsanayaan dhammaan Israa'iiliyiinta.

"Intii la kala saari lahaa siyaasadaha dowladda, tani waxay fogaynaysaa dad badan oo Israa'iil ah oo qunyar socod ah oo dhexda ku jira," ayuu yiri.

Waxa uu sheegay in tallaabooyinka qaar, sida aqoonsiga gobolka Falastiin, ay u badan tahay in ay caddeeyaan wax kasoo horjeeda ujeedka, maaddaama ay "siisay rasaas dadka sida Smotrich iyo Ben Gvir oo xitaa kor u qaadaya dooddooda si ay ugu daraan [Daanta Galbeed]".

Inkasta oo uu baqdin qabo, haddana safiirkii hore ma rumaysna go'doominta diblomaasiyadeed ee Israa'iil inay tahay mid aan laga noqon karin.

"Ma joogno waqti Koonfur Afrikaan ah, laakiin waxaan ku jirnaa hordhac macquul ah xilligii Koonfur Afrika," ayuu yiri.

Kuwo kale waxay aaminsan yihiin in isbeddel qoto dheer loo baahan yahay si loo joojiyo u janjeeridda Israa'iil ee ku aaddan xaaladda sinnaanta.

"Waa inaan dib u soo ceshanana booskeenna qoyska quruumaha," ayuu ii sheegay diblomaasi kale oo hore, Ilan Baruch.

"Waxaan u baahannahay inaan ku soo laabanno dareenkeenna."

Baruch oo safiir ka ahaa Koonfur Afrika toban sano ka dib markii uu dhammaaday midab-takoorka ayaa iska casilay shaqada dublamaasiyadda sanadkii 2011, isagoo sheegay inuusan hadda awood u lahayn inuu difaaco gumeysiga Israel. Tan iyo markii uu shaqada ka fadhiistay, waxa uu ahaa nin si weyn u dhaleeceeya xukuumadda iyo taageeraha xalka labada gobol.

Waxa uu aaminsan yahay in cunaqabateyntii dhawaan la saaray ay lagama maarmaan tahay, isagoo leh: "Sidaas ayaa Koonfur Afrika loogu riixay jilbaheeda."

Baruch oo hadalkiisa sii wata ayaa yiri: "Waxaan oran lahaa cadaadiska cad ee saaran Israa'iil si kasta oo ay reer Yurub aaminsan yihiin in ay gacantooda ku jirto waa in la soo dhaweeyaa."

Haddii loo baahdo, ayuu yiri, tani waa inay ku jirtaa isbeddellada nidaamka fiisaha iyo qaadacaadda dhaqanka, isagoo raaciyay: "Waan u diyaar garoobay xanuunka."

Laakiin dhammaan hadallada carada iyo ka hadalka cadaadiska, qaar ka mid ah indha-indheeyayaal ruug-caddaa ah ayaa shaki ka qaba in Israa'iil ay qarka u saaran tahay xayndaab diblomaasiyadeed.

"Kuwa doonaya inay maraan dariiqa Isbaanishka ayaa weli ah kuwa ka baxsan arrinta," Daniel Levy, oo hore u ahaa gorgortanka nabada Israa'ii, ayaa ii sheegay.

Waxa uu sheegay in dadaallada lagu doonayo in lagu qaado tallaabo wadajir ah oo Midowga Yurub dhexdiisa ah - ee baabi'inta qodobbada heshiiska ururka ama xitaa, sida qaar ay soo jeediyeen, in Israa'iil laga saaro barnaamijka cilmi-baarista Horizon ee Midowga Yurub iyo hal-abuurka - aysan u badneyn inay helaan taageero ku filan, iyadoo Jarmalka, Talyaaniga iyo Hungary ay ka mid yihiin xubnaha diidaya dhaqdhaqaaqyadaas.

Israa'iil ayaa sidoo kale weli haysata taageerada ballaaran ee Mareykanka, iyadoo xoghayaha arrimaha dibadda Marco Rubio uu sheegay in Washington "xiriirka Israa'iil uu sii ahaan doono mid xooggan" markii uu u ambabaxay booqasho rasmi ah.

Levy ayaa wali aaminsan in go'doominta caalamiga ah ee Israa'iil ay tahay "mid aan laga noqon karin" balse waxa uu sheegay in taageerada joogtada ah ee maamulka Trump ay la macno tahay in aysan wali gaarin heer ay wax ka badali karto dhacdooyinka Qasa.

"Netanyahu wuu kasii baxayaa waddada," Levy ayaa yiri. "Laakiin weli ma aanaan gaarin dhammaadka waddada."