Sida afkeennu wax uga sheego caafimaadka jirkeenna

Markaad u tagto dhakhtarka ilkaha, waxaad caadi ahaan ka fekereysaa inaad daryeesho ilkahaaga, adigoo afkaaga intiisa kale dib ugu celinaya hilmaan.

Laakiin waxaa laga yaabaa inaad weydo macluumaadka qiimaha leh haddii aad sameyso in caafimaadka afkaagu uu noqon karayo mid si sahlan looga ogaan karo sida sax ah oo tilmaamaya waxa ka dhacay jirkaaga intiisa kale.

Intaa waxaa dheer, ilaalinta caafimaadka afka ee wanaagsan waxay noqon kartaa furaha marka ay timaaddo in jidhkaaga lagu ilaaliyo xaalad wanaagsan.

Prof Nikos Donos oo ah agaamismaha cilmi-baarista machadka ilkaha ee Jaamacadda Queen Mary ee London ayaa ka jawaabay su'aalo ay weydiiyeen guddi ka tirsan BBC's The Evidence, "kaas oo ay ku weydiinayaan: 'Ma iska indha tiraysaa kaaga, isha hadday dhiigi lahayd, maxaad u ilduufi ciridka markuu dhiigbaxo. Waxaa jira dad nolosha la mara cudur cirrid daran oo aaminsan inay caadi tahay sida uu shegay.

Waxaa jira caddeymo badan oo si gaar ah ula xiriira cirridka ama periodontitis oo leh sonkorowga iyo cudurrada wadnaha, waxaana jira daraasado badan oo dheeraad ah oo hubinaya caafimaadka afka wanaagsan.

"Markaan ka hadlayno xiriirka iyo xiriirka ka dhexeeya cudurrada daba-dheeraada ee kala duwan iyo qaybaha kale ee jirka ee afka, waxaan aragnaa in uu jiro baahsanaanta cirridka," ayuu yiri Prof Donos

Wuxuu intaas raaciyey in cudurka cirridka uu yahay cudurka lixaad ee ugu caansan bani'aadamnimada, oo ay la nool yihiin ku dhawaad 1.1 bilyan oo qof oo u dhiganta ilaa 11.2% dadweynaha adduunka.

Cudurrada cirridka

Rugta Mayo Clinic ee Maraykanka waxay ku qeexdaa cudurka cirridka, ama periodontitis, inuu yahay infekshan halis ah oo cirridka ah oo saameeya unugyada jilicsan ee ku wareegsan ilkaha.

Daaweyn la'aan, periodontitis waxay burburin kartaa lafta taageerta ilkahaaga taasoo keenaysa inay dabcaan ama ay dhacaan. Waxaa ka mid ah calaamadaha suurtagalka ah, cirridka oo dhiig baxaya, casaan ama xanuun ama ur xun oo joogto ah.

Laakiin wixii ka dambeeya dhaawaca ay afkaaga u geysan karto, waxaa jira caddeymo ku filan oo ku xiran cudurka ciridka iyo nooca 2aad ee ah sonkorowga.

"Xaqiiqdii, waxaan hadda ka hadleynaa xiriirka labo jiho," ayuu yiri Donos, "taas oo macnaheedu yahay in bukaannada qaba cudurka periodontal ay halis sare ugu jiraan inay qaadaan cudurka macaanka iyo bukaannada qaba cudurka macaanku waxay sidoo kale yeelan doonaan cudurro periodontal ah.

Xidhiidhku waa mid aad u dhow oo ay jiraan daraasado xaqiijinaya in daryeelka afka ee wanaagsan ee dadka qaba nooca 2aad ee sonkorowga ay gacan ka geysan karto xakameynta cudurka guud ahaan, si sahlan oo aan lahayn waxyeellooyin waaweyn.

"Daraasad aan sameynay dhowr sano ka hor ayaa muujisay in haddii aad si caadi ah u daaweyso cudurka periodontal iyada oo aan la helin faragelin qalliin waxaa jiray xakameynta dheef-shiid kiimikaadka ee bukaannadan, horumar weyn oo la sii waday ku dhawaad 12 bilood," ayuu yiri Donos.

Waxa kale oo ka qaybqaatay guddiga BBC Dr. Graham Lloyd Jones, oo ku takhasusay shucaaca cusbitaalka Salisbury ee Boqortooyada Ingiriiska, kaas oo xaqiijiyay in xidhiidhka ka dhexeeya afka iyo macaanku uu macno samaynayo.

"Waa inaan u aragnaa afka sida xubin difaac ah, haddii la carqaladeeyo, waxaa jiri doona hababka bararka, oo ay ku jiraan bakteeriyada sida caadiga ah ku nool afka laakiin u gudubta qaybaha kale ee jirka, kuwaas oo ku lug leh,” ayuu dhakhtarku sheegay.

Afka ilaa wadnaha

Nooca 2-aad ee sonkorowga ma aha cudurka kaliya ee la xiriira cirridka sababtoo ah bakteeriyada periodontitis-ka, waxay ku socotaa jidhka iyada oo loo maraysa habka dhiigga, waxay ku dambayn kartaa inay saameyso wadnaha.

Waxaa kale oo jiri kara kiis caabuq ah oo imaan kara marka difaaca afku hooseeyo ama isticmaalka daroogada awgeed waa endocarditis.

"Nasiib wanaag waa cudur naadir ah," ayuu yiri Dr Lloyd-Jones, "laakin waa cudur la kala qaado oo noolaha afka ku jira qaarkood ay ka baxaan xakameynta oo saameeya unugyada gudaha ee wadnaha."

"Waxaa cad in dariiqan anatomical ee afka, oo leh cudur-sidaha u soo baxa jirka intiisa kale, ay tahay wax dhab ah. Waqti ka dib, bakteeriyadan xad-dhaafka ah ee ka gudubta xannibaadda jireed ee afkeenna waxay gaartaa jirka intiisa kale iyada sii maraysa dhiiga qulqulaya kaas oo keeni kara cudurro ama ka sii daraan xanuunada jira ayuu intaas ku daray dhaqtarku.

Xiriirka garashada iyo gowsaha

Inkasta oo caddayntu aanay ahayn mid adag sida xaaladihii hore, waxaa jira cilmi-baarayaal qaarkood oo bilaabay inay daaha ka qaadaan waxa noqon kara xiriirka ka dhexeeya bakteeriyadan iyo hoos u dhaca garaadka ee gabowga.

Mid ka mid ah dadkaas waa Dr. Vivan Shaw, oo ka tirsan jaamacadda Cambridge, waxay xaqiijisay in daraasaddeeda ay ku ogaatay in dadka da'da ah ee gaabowda 21 ama ka badan ay hoos u dhacaan garashada marka loo eego kuwa yar.

"Inkasta oo caddayntu ay aad u dhowdahay, waxaan dhihi karnaa haddii aad leedahay nooc ka mid ah cillad xagga garashada ah oo aad lumiso karti-xirfadeed, awooddaada inaad cadaydo ama xoqdo ilkahaaga ayaa laga yaabaa inay saameyso. Waxay sidoo kale la xiriirtaa arrin nafaqo: haddii aad leedahay ilko yar, waxaad hubaal ahaan yeelan doontaa nafaqo ka sii xun, taas oo keenta hoos u dhac weyn oo garashada," ayey tiri Shaw.

Professor Donos, xiriirka ka dhexeeya afka iyo hababka kala duwan ee jirka ayaa kaliya muujinaya muhiimada ay leedahay ka hortagga cudurka periodontal marka hore.

Daryeelka afka

Dhammaan cudurrada afka waa laga hortegi karaa, ilaa xad, waa la daweyn karaa marka laga reebo kansarka, taas oo ah sheeko gebi ahaanba ka duwan sida uu sheegay dhaqtarka Donos.

Khabiirkan ayaa intaa u daray in caafimaad wanagsan oo afk ay fure u tahay in dadku helaan nidaam caafimaad oo wanaagsan.

Dhaqtar Lloyd-Jones wuxuu soo jeediyey muhiimada ku jira in laga fakaro afka maadaamada sida uu sheegay tahay difaac u baahan in la daryeelo.