Sidee ayay Mareykanka iyo Israa'iil u go'aansadeen in ay ku guuleysteen Iiraan?

Sida ay sheegayaan hadallada hoggaamiyeyaasha Mareykanka iyo Israa'iil, dagaalka lala galay Iiraan wuxuu leeyahay dhowr ujeeddo siyaasadeed, kuwa ugu muhiimsanna waa beddelka nidaamka (regime change) iyo burburinta barnaamijyada nukliyeerka iyo gantaallada.

Laakiin ma cadda goorta ay ogaan doonaan in ay gaadheen ujeeddooyinkan. Haysashada ujeeddo siyaasadeed oo cad waa muhiim, sababtoo ah marka si cad loo gaaro waxay ka dhigan tahay dhammaadka dagaalka. Ujeeddadan ayaa sidoo kale ka caawisa in dibadda laga qiimeeyo muddada iyo jihada uu dagaalku u socdo, laakiin waxa ugu muhiimsan waa in ay ka caawiso ka-qaybgalayaasha laftooda inay fahmaan sida ay ugu dhow yihiin guusha.

Midkoodna Israa'iil ama Mareykanku ma malaha ujeeddo cad oo ah inay duullaan dhulka ah ku qaadaan Iiraan, oo ah dal ka weyn dal kasta oo Yurub ku yaal marka laga reebo Ruushka.

Intaa waxaa dheer, qaybo badan oo Iiraan ah waxaa daboolay buuro dhaadheer, gobollada buurahana waxay ka mid yihiin goobaha ugu adag ee laga fuliyo hawlgallada milatari.

Laakiin haddii beddelka nidaamku u baahan yahay in xoogagga mucaaradku waddooyinka u soo baxaan ama ciidamo shisheeye lagu daadiyo dalka oo dhan, ma suuragal baa ugu yaraan in la burburiyo barnaamijyada gantaallada iyo nukliyeerka Iiraan iyada oo la adeegsanayo duqeymo cirka ah kadibna lagu dhawaaqo guul?

Talaabooyinkani ugu dambayn waa isku dar ujeeddooyin ah, inkastoo ay yihiin kuwo aad u adag, waxaana ku filan in la burburiyo si loo yiraahdo: "Waan guuleysanay."

Gantaallada Iiraan

Ma jiro xog sax ah oo dhammaystiran oo laga helo ilaha furan oo ku saabsan wax-soo-saarka gantaallada ee Iiraan ama tirada gantaallada iyo qalabka lagu rido.

Khabiirka milatari ee Israa'iil David Gendelman ayaa u sheegay laanta Ruushka ee BBC-da in, sida qiyaasaha sirdoonka Israa'iil ay sheegayaan, Iiraan ay lahayd inta u dhaxaysa 2,500 ilaa 3,000 gantaal oo ballistic ah oo masaafad dhexe ah xagaagii 2025.

Gantaalladan waxay khatar toos ah ku yihiin Israa'iil. Masaafadoodu waxay u dhexaysaa 1,000 ilaa 3,000 kiiloomitir (halka gantaallada masaafad dhexe qaarkood ay gaari karaan xitaa ka sii fog).

Machadka Mareykanka ee Jewish Institute for National Security Affairs ayaa guud ahaan xaqiijisay tirooyinkan warbixin ay daabacday Febraayo 2026. Si kastaba ha ahaatee, sida ay xaruntu sheegtay, Iiraan ma laha gantaallo in ka badan 2,000 kiiloomitir gaadhi kara.

Sida uu sheegay Gendelman, sirdoonka Israa'iil wuxuu aaminsanaa in Iiraan ay kordhin karto kaydkeeda gantaallada masaafada dhexe ilaa siddeed kun laba sano gudahood, taasina waxay ahayd sababta ugu weyn ee hawlgalkii Israa'iil uu ku billowday Juun 2025.

Marka laga reebo gantaallada masaafad dhexe, Iiraan sidoo kale waxay leedahay gantaallo masaafad gaaban oo gaari kara 500 ilaa 1,000 kiiloomitir. Gantaalladani khatar la mid ah kuma aha Israa'iil, laakiin waxay halis ku yihiin dalalka ku yaal Gacanka Faaris. Sida uu khabiirku sheegay, Iiraan waxay ka haysataa gantaallo noocan ah xitaa ka badan kuwa masaafad dhexe.

Intaa waxaa dheer gantaallada ballistic-ka, Iiraan sidoo kale waxay haysataa gantaallo cruise ah iyo diyaarado aan duuliye lahayn (drones), oo ay ku jirto nooca Shahed drones, kuwaas oo Ruushka dib u habeeyay si uu ugu isticmaalo Ukraine. Kuwani waxay keenaan nooc kale oo khatar ah, difaacooda ayaana u baahan habab iyo nidaamyo difaac oo cirka ah oo kala duwan.

Barnaamijka gantaallada ee Tehran wuxuu ahaa mid ka mid ah bartilmaameedyadii ugu waaweynaa ee dagaalkii Israa'iil iyo Iiraan ee xagaagii 2025. Sida uu sheegay David Gendelman, inkastoo barnaamijka gantaallada uu markaas si weyn u dhaawacmay, Iiraan waxay awooday inay dib u soo nooleyso bilowgii 2026.

"Bilihii la soo dhaafay waxay muujiyeen in Iiraaniyiintu leeyihiin awood weyn oo ay ula qabsadaan xaaladaha, waxayna si degdeg ah dib u dhiseen xarumahoodii wax-soo-saarka gantaallada ee la burburiyey," ayuu yidhi. "Hadda bilowga hawlgalkan, qiyaasuhu waa sidii hore: qiyaastii 2,500 gantaal, waxayna mar kale gaadheen heer wax-soo-saar oo u oggolaanaya inay soo saaraan ilaa 8,000 gantaal muddo aan aad u dheerayn."

Bartilmaameedyada dhulka hoostiisa

Hay'adda Jewish Institute for National Security Affairs waxay warbixinteeda ku qortay in gantaallada Iiraan lagu kaydiyo xarumo badan, oo ay ku jiraan "magaalooyin gantaallo" oo dhulka hoostiisa ah. Kahor hawlgalkii milatari ee xagaaga ee ay sameeyeen Israa'iil iyo Mareykanku, waxaa jiray 24 xarumood oo noocan ah oo ku yaal agagaarka magaalada Kermanshah ee galbeedka Iiraan, gobolka buuraleyda ah ee Lorestan Province, iyo buuraha Zagros

Warbixintu waxay sidoo kale sheegaysaa in gantaallada ballistic-ka ee masaafad gaaban ay u badan tahay inay ku urursan yihiin galbeedka Iiraan maadaama ay bartilmaameed ka dhigtaan dalalka Gacanka Faaris, halka gantaallada masaafad dhexe ay u badan tahay inay ku kala firirsan yihiin dalka oo dhan.

Gantaallada cruise-ka ayaa sidoo kale lagu daadiyay dalka oo dhan si ay ugu suurtagasho inay garaacaan bartilmaameedyo ku yaal galbeedka iyo koonfurta Iiraan. Kaabayaasha drones-kuna waxaa ku jira saldhigyo dhulka hoostiisa ah.

Qaar badan oo ka mid ah goobahan waxay leeyihiin dhowr marin oo oo godad ah oo degdeg looga soo saaro qalabka, kuwaas oo u oggolaanaya qalabka la qaadi karo in loo raro meel lagu rido gantaalka, si degdeg ah loo rido, kadibna dib loogu celiyo hoyga.

Xaaladaha noocan ah, aad bay u adag tahay in si sax ah loo go'aamiyo natiijada weerar. David Gendelman wuxuu sheegay in qiimeynta natiijooyinka ay ku xiran tahay hay'adaha sirdoonka.

"Macluumaadka ku saabsan bartilmaameedyada ayaa la ururiyaa, nooca weerarka, tiradiisa iyo rasaasta loo baahan yahay si loo burburiyo waa la xisaabiyaa. Kadib weerarrada ayaa la fulinayaa, natiijooyinkana waa la qiimeeyaa, haddii loo baahdona weerarro dheeraad ah ayaa la sameeyaa," ayuu yidhi.

Si kastaba ha ahaatee, weli ma jirto hubanti buuxda oo ah in bartilmaameed sida dhulka hoostiisa ah runtii la burburiyey.

Barnaamijka nukliyeerka

Inkasta oo barnaamijka gantaallada ee Tehran uu ahaa khatarta ugu weyn oo gobolka, barnaamijkeeda nukliyeerka ayaa sidoo kale walaac ku abuuray dalalka reer galbeedka.

Ra'iisul wasaaraha Israa'iil Benjamin Netanyahu ayaa sheegay in dagaalku uu hadda bilaabmay sababtoo ah Iiraan waxay dhowr bilood gudahood gaari kartaa heer barnaamijkeeda nukliyeerka ah oo aan mar dambe la weerari karin.

Afhayeenka Aqalka Cad Karoline Leavitt ayaa sheegtay in ujeeddada ugu weyn ee hawlgalka Iiraan ay tahay "in si joogto ah loo aamusiiyo hamigeeda nukliyeerka."

Si ka duwan barnaamijka gantaallada, barnaamijka nukliyeerka ee Iiraan waa mid aad u adag in la kala firdhiyo, sababtoo ah wuxuu ku tiirsan yahay xarumo waaweyn oo cilmi-baaris iyo wax-soo-saar.

Xarumahan ayaa la beegsaday xagaagii 2025. Diyaaradaha Israa'iil iyo Mareykanka waxay weerareen xarunta cilmi-baarista nukliyeerka ee ugu weyn Isfahan, iyo sidoo kale xarumaha kobcinta uranium ee Natanz iyo Fordow

David Gendelman wuxuu sheegay in aysan jirin xog sax ah oo ku saabsan waxa hadda ka socda xarumahan. Xitaa ma cadda in Iiraan ay awoodday inay ka saarto walxaha nukliyeerka ah xarumaha dhulka hoostiisa ah.

"Dabcan waxaa jira siyaabo qarsoon ama kuwo kale oo lagu ogaan karo waxa halkaas ka socda," ayuu yiri. "Laakiin tani si dhab ah way uga adag tahay kormeerka fudud ee hawada sare. Waxa bannaanka yaalla ayaa kaliya si degdeg ah loo arki karaa."

Waxaa la sheegay in barnaamijku si weyn uga dambeeyo jadwalkiisii. Haddana waxaa jira su'aal ku saabsan uranium-ka la kobciyey: ma cadda xaaladdiisa iyo haddii intiisa badan lagu kaydiyay mid ka mid ah xarumaha nukliyeerka ee dhulka hoostiisa ku aasan.

Dhanka kale, sida uu khabiirku sheegay, "bilowgii hawlgalkan ma jirin calaamado muujinaya in mashruuca nukliyeerka si dhab ah dib loo bilaabay," si ka duwan mashruuca gantaallada iyo difaaca cirka oo si cad u muuqda.

"Hawlaha ugu waaweyn ee la arkayay waxay ahaayeen buuxinta, xoojinta iyo ilaalinta xarumaha. Laakiin marka laga hadlayo horumarinta nukliyeerka, ugu yaraan ilaha furan, lama arkin koror weyn oo hawlgal ah," ayuu yiri.

Dhanka kale, Andrea Stricker, oo ah ku-xigeenka agaasimaha barnaamijka ka-hortagga faafinta hubka ee Foundation for Defense of Democracies, ayaa u sheegay BBC-da laanteeda Ruushka in Mareykanka iyo Israa'iil ay heleen calaamado walaac leh oo muujinaya in Iiraan dib u bilowday qaar ka mid ah hawlaha la xiriira hubka nukliyeerka.

Sida uu sheegay, Iiraan waxay dib u bilowday soo saarista centrifuges-ka IR6 ee kobcinta uranium-ka, waxaana dhismayaal laga wadaa meelo cusub oo la og yahay inay yihiin goobaha cusub ee barnaamijka nukliyeerka Iiraan.

Khabiirku wuxuu tusaale u soo qaatay xarunta dhulka hoostiisa ah ee "Koh Kalang Ghazla" (oo Maraykanku ugu yeeraan Mount Kirk). Goobtani waxay ku dhowdahay Natanz, oo hore u ahayd xarunta ugu weyn ee kobcinta uranium-ka ee Iiraan.

Liiska goobaha uu Andrea Stricker sheegay in dhaqdhaqaaq laga arkay waxaa sidoo kale ka mid ah Taleghan-2 iyo Isfahan, oo xaaladdooda ay adag tahay in la qiimeeyo kadib weerarradii 2025, iyo xarun kale oo la beegsaday duqeymihii diyaaradaha Israa'iil intii lagu jiray ololaha hadda socda.

"Ugu dambayn, ma jirto dammaanad ah in nidaamku uusan mar kale awood u yeelan doonin inuu helo hub nukliyeer ah," ayuu yiri Andrea Stricker, "haddii aysan Mareykanka iyo Israa'iil ku qancin hoggaamiyeyaasha haray inay ka tanaasulaan fikraddaas ama haddii nidaamka iyo hoggaamiyeyaasha la fikirka ah aan la afgembin."

Duqeymaha cirka ma lagu guulaysan karaa?

Mark Urban, oo ah falanqeeye milatari oo Ingiriis ah isla markaana hore uga tirsanaa weriyeyaasha BBC, ayaa bloggiisa ku qoray in Maraykanku ku dhawaaqi karto guul wakhti kasta, balse waxa dhici doona haddii Iran aysan joojin dagaalka?

Wuxuu ku doodaayaa:

"Iran, ugu yaraan marxaladda hore, waxay diidi kartaa inay gasho wadahadallo xabbad-joojin ah. Ugu dambayn, hoggaamiyahoodii la ixtiraami jiray waa la dilay, qayb weyn oo ka mid ah taliska Ciidamada Kacaanka (IRGC) waa la baabi'iyay. Dareenka dadka ayaa kacsan, rabitaanka aargudashaduna waa xooggan yahay."

"Iran waxay isku dayi doontaa inay waqti iibsato, ilaaliso meelaha laga rido gantaallada, isla markaana kordhiso soo saarista diyaaradaha aan duuliyaha lahayn (drones)," ayuu qoray Urban. "Waxaas oo dhan waxay rajaynayaan inay ku daaliyaan Maraykanka iyagoo isku daraya cadaadis ka imanaya xulafada sababo la xiriira cawaaqibka dhaqaale ee daran ee dhacaya, samir-la'aanta Donald Trump, iyo hoos u dhaca kaydka hubkooda difaaca iyo weerarka."

Si ay u xasilooni-darro uga abuuraan gobolka, Iran uma baahna hub badan oo gantaallo isku mar tobanaan ah ridi kara. Xitaa hal-hal gantaal oo la rido ayaa ku filnaan kara. Tani laga yaabee inaysan u muuqan guul u soo hoyatay Iran, balse waxay ka hor istaagi kartaa Israel iyo Maraykanka inay ku dhawaaqaan guul.

Laakiin xitaa haddii Iran ay joojiso gantaallada ay ku ridayso dalalka gobolka, ma hubnaa in ka dib laba olole oo duqeymo cirka ah oo burbur weyn geystay, xulafadu aysan mar dambe awood u yeelan doonin inay sidaas sameeyaan?

David Gendelman shaki kama qabo in tani dhab ahaan dhici doonto.

Wuxuu yiri:

"Ilaa iyo inta nidaamkani jiro, wuxuu dib u dhisi doonaa wax kasta oo la burburiyay, xitaa haddii ay tahay inuu eber ka bilaabo. Sidaas darteed xitaa hadda, inta nidaamkani jiro, wuxuu dib u dhisi doonaa barnaamijka gantaallada, barnaamijka nukliyeerka, iwm. Sababtoo ah nidaam waxaa qeexa mabaadi' siyaasadeed, fikir iyo kuwo kale. Mabaadi'daasna isma beddelin. Sidaas darteed wuxuu sii wadi doonaa waxa uu ilaa hadda sameynayay."