ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਅਤੇ ਕਿਵੇਂ ਫਸਿਆ 900 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੀ ਲਾਗਤ ਵਾਲਾ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼, ਜਾਣੋ ਕੀ ਹੈ ਪੂਰਾ ਮਾਮਲਾ
- ਲੇਖਕ, ਗੀਤਾ ਪਾਂਡੇ
- ਰੋਲ, ਬੀਬੀਸੀ ਪੱਤਰਕਾਰ
ਤਿੰਨ ਹਫ਼ਤਿਆਂ ਤੋਂ ਭਾਰਤ ਦੇ ਇੱਕ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਫਸੇ ਅਤਿ-ਆਧੁਨਿਕ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਨੇ ਹੁਣ ਉਤਸੁਕਤਾ ਦੇ ਨਾਲ ਨਾਲ ਕਈ ਸਵਾਲ ਵੀ ਖੜ੍ਹੇ ਕਰ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।
ਐੱਫ-35ਬੀ ਨਾਮ ਦਾ ਇਹ ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ 14 ਜੂਨ ਨੂੰ ਭਾਰਤ ਦੇ ਦੱਖਣੀ ਸੂਬੇ ਕੇਰਲਾ ਦੇ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਉਤਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਹਿੰਦ ਮਹਾਸਾਗਰ 'ਤੇ ਭਰੀ ਇੱਕ ਉਡਾਣ ਦੌਰਾਨ ਖਰਾਬ ਮੌਸਮ ਦੀ ਚਪੇਟ ਵਿੱਚ ਆਉਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਵੱਲ ਮੋੜ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ।
ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਢੰਗ ਨਾਲ ਉਤਰ ਤਾਂ ਗਿਆ ਪਰ ਉਦੋਂ ਤੋਂ ਇਸ ਵਿੱਚ ਤਕਨੀਕੀ ਖਰਾਬੀ ਆ ਗਈ ਜਿਸ ਕਾਰਨ ਇਹ ਆਪਣੇ ਕੈਰੀਅਰ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਵਿੱਚ ਅਸਮਰੱਥ ਹੈ।
ਲੜਾਕੂ ਜਹਾਜ਼ ਐੱਫ-35ਬੀ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਵਾਹਕ ਐੱਚਐੱਮਐੱਸ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਕੈਰੀਅਰ ਦਾ ਹਿੱਸਾ ਹੈ।
ਪਰ ਇੰਨਾ ਆਧੁਨਿਕ ਜਹਾਜ਼ ਇੱਕ ਗ਼ੈਰ-ਮੁਲਕ ਵਿੱਚ ਇੰਨੇਂ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਕਿਵੇਂ ਫਸਿਆ ਰਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਜਦੋਂ ਦਾ ਇਹ ਜੈੱਟ ਉਤਰਿਆ ਹੈ, ਉਸ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਐੱਚਐੱਮਐੱਸ ਪ੍ਰਿੰਸ ਆਫ਼ ਵੇਲਜ਼ ਦੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰ ਇਸ ਦੀ ਜਾਂਚ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਪਰ ਹੁਣ ਤੱਕ, ਇਹ ਟੀਮਾਂ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕੀਆਂ।
ਬੀਤੇ ਵੀਰਵਾਰ ਨੂੰ, ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਾਈ ਕਮਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਯੂਕੇ ਨੇ ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਹਵਾਈ ਅੱਡੇ 'ਤੇ ਮੌਜੂਦ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ, ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਓਵਰਹਾਲ ਸਹੂਲਤ ਵਿੱਚ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਲਿਜਾਣ ਦੀ ਪੇਸ਼ਕਸ਼ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਈ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਯੂਕੇ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਟੀਮਾਂ ਦੇ ਮਾਹਰ ਆਪਣੇ ਖ਼ਾਸ ਉਪਕਰਣਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚ ਕੇ ਇਸ ਨੂੰ ਹੈਂਗਰ (ਇੱਕ ਅਜਿਹੀ ਇਮਾਰਤ ਜਾਂ ਸਰੰਚਨਾ ਜਿਸ ਨੂੰ ਜਹਾਜ਼ ਜਾਂ ਪੁਲਾੜ ਯਾਨ ਰੱਖਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ) ਵਿੱਚ ਲੈਕੇ ਜਾਣਗੇ। ਨਾਲ ਹੀ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਇਆ ਜਾਵੇਗਾ ਕਿ ਦੂਜੇ ਜਹਾਜ਼ਾਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਰੱਖ-ਰਖਾਅ ਵਿੱਚ ਘੱਟੋ-ਘੱਟ ਵਿਘਨ ਪਵੇ।"
"ਮੁਰੰਮਤ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਜਾਂਚਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜਹਾਜ਼ ਜਲਦ ਸੇਵਾ ਵਿੱਚ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜ਼ਮੀਨੀ ਟੀਮਾਂ ਸੁਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਸੁਰੱਖਿਆ ਸਾਵਧਾਨੀਆਂ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਨੂੰ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਉਣ ਲਈ ਭਾਰਤੀ ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।"
ਇਸ ਜੈੱਟ ਦੀ ਕੀਮਤ 110 ਮਿਲੀਅਨ ਡਾਲਰ ਹੈ ਯਾਨੀ ਭਾਰਤੀ ਰੁਪਏ 'ਚ 900 ਕਰੋੜ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ।
ਇਹ ਜਹਾਜ਼ ਹਰ ਪਲ ਛੇ ਰੌਇਲ ਏਅਰ ਫੋਰਸ (ਆਰਏਐੱਫ) ਅਧਿਕਾਰੀਆਂ ਦੇ ਪਹਿਰੇ ਹੇਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਯੂਕੇ ਦੇ ਸੰਸਦ 'ਚ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੀ ਚਰਚਾ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ?
ਮੁੰਬਈ ਵਿੱਚ ਆਬਜ਼ਰਵਰ ਰਿਸਰਚ ਫਾਊਂਡੇਸ਼ਨ ਵਿੱਚ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਡਾ. ਸਮੀਰ ਪਾਟਿਲ ਨੇ ਬੀਬੀਸੀ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਕੋਲ ਦੋ ਵਿਕਲਪ ਹਨ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਕਿਹਾ, "ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਇਸ ਦੀ ਇੱਥੇ ਮੁਰੰਮਤ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਫਿਰ ਉਡਾਣ ਯੋਗ ਬਣਾ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਉਹ ਇਸ ਨੂੰ ਸੀ-17 ਗਲੋਬਮਾਸਟਰ ਟ੍ਰਾਂਸਪੋਰਟ ਜਹਾਜ਼ ਵਰਗੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਗੋ ਜਹਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਉਡਾ ਕੇ ਵਾਪਸ ਲਿਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।"
ਇਸ ਮੁੱਦੇ 'ਤੇ ਯੂਕੇ ਸੰਸਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਗੱਲ ਹੋਈ।
ਸੋਮਵਾਰ ਨੂੰ, ਇੱਕ ਕੰਜ਼ਰਵੇਟਿਵ ਸੰਸਦ ਮੈਂਬਰ ਬੇਨ ਓਬੇਸ-ਜੈਕਟੀ ਨੇ ਸਰਕਾਰ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਅਤੇ ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਰੱਖਣ ਲਈ ਕੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ।
ਯੂਕੇ ਡਿਫੈਂਸ ਜਰਨਲ ਦੀ ਇੱਕ ਰਿਪੋਰਟ ਮੁਤਾਬਕ ਬੇਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਸਰਕਾਰ ਜਹਾਜ਼ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰਨ ਲਈ ਕੀ ਕਦਮ ਚੁੱਕ ਰਹੀ ਹੈ? ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੱਗੇਗਾ, ਅਤੇ ਸਰਕਾਰ ਜੈੱਟ 'ਤੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਤਕਨਾਲੋਜੀਆਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਏਗੀ ਜਦੋਂ ਇਹ ਗ਼ੈਰ- ਮੁਲਕ ਦੇ ਇੱਕ ਹੈਂਗਰ ਵਿੱਚ ਹੈ ਅਤੇ ਨਜ਼ਰ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਹੈ?"
ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਹਥਿਆਰਬੰਦ ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੰਤਰੀ ਲੂਕ ਪੋਲਾਰਡ ਨੇ ਇਸ ਦੇ ਜਵਾਬ ਵਿੱਚ ਕਿਹਾ ਕਿ ਅਜੇ ਵੀ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ 'ਤੇ ਯੂਕੇ ਦਾ ਪੂਰਾ ਕੰਟਰੋਲ ਹੈ।
ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਭਾਰਤੀ ਦੋਸਤਾਂ ਨਾਲ ਰੱਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਸ ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਖਰਾਬ ਹੋਣ ਮਗਰੋਂ ਸਾਡੀ ਕਾਫੀ ਮਦਦ ਕੀਤੀ।"
"ਮੈਨੂੰ ਯਕੀਨ ਹੈ ਕਿ ਜੈੱਟ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਚੰਗੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਰੌਇਲ ਏਅਰ ਫੋਰਸ ਦੇ ਅਮਲੇ ਹਰ ਸਮੇਂ ਇਸ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।"
ਤਸਵੀਰ ਸਰੋਤ, Kerala Tourism
ਐੱਫ-35ਬੀ ਨੂੰ ਕੀ ਖ਼ਾਸ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ?
ਐੱਫ-35ਬੀ ਬਹੁਤ ਹੀ ਉੱਨਤ ਸਟੀਲਥ ਜੈੱਟ ਹੈ ਜੋ ਕਿ ਲਾਕਹੀਡ ਮਾਰਟਿਨ ਦੁਆਰਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਇਹ ਆਪਣੀ ਛੋਟੇ ਟੇਕ ਆਫ਼ ਅਤੇ ਵਰਟੀਕਲ ਲੈਂਡਿੰਗ ਸਮਰੱਥਾ ਲਈ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਫ਼ਿਲਹਾਲ ਕੇਰਲ ਦੀ ਬਾਰਿਸ਼ 'ਚ ਭਿੱਜਦੇ ਐੱਫ-35ਬੀ ਦੀਆਂ ਤਸਵੀਰਾਂ ਸੋਸ਼ਲ ਮੀਡੀਆ 'ਤੇ ਖੂਬ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਾਇਰਲ ਹੋ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਸ 'ਤੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਮੀਮਜ਼ ਵੀ ਬਣ ਰਹੇ ਹਨ।
ਇੱਕ ਵਾਇਰਲ ਮਜ਼ਾਕੀਆ ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਇਹ ਜੈੱਟ ਔਨਲਾਈਨ ਸਾਈਟ 'ਤੇ $4 ਮਿਲੀਅਨ ਦੀ ਕੀਮਤ 'ਤੇ ਵਿਕਾਉ ਹੈ। ਸੂਚੀ ਵਿੱਚ ਦਾਅਵਾ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ ਕਿ ਜੈੱਟ ਵਿੱਚ "ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਪਾਰਕਿੰਗ, ਬਿਲਕੁਲ ਨਵੇਂ ਟਾਇਰ, ਇੱਕ ਨਵੀਂ ਬੈਟਰੀ ਅਤੇ ਟ੍ਰੈਫਿਕ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਆਟੋਮੈਟਿਕ ਬੰਦੂਕ " ਵਰਗੀਆਂ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾਵਾਂ ਸ਼ਾਮਲ ਹਨ।
ਐਕਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ ਕਿ ਜੈੱਟ ਭਾਰਤੀ ਨਾਗਰਿਕਤਾ ਦਾ ਹੱਕਦਾਰ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਕਾਫ਼ੀ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਚ ਮਜੂਦ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਕਿ ਇੱਕ ਹੋਰ ਉਪਭੋਗਤਾ ਨੇ ਸੁਝਾਅ ਦਿੱਤਾ ਕਿ ਭਾਰਤ ਨੂੰ ਹੁਣ ਇਸ ਦਾ ਕਿਰਾਇਆ ਲੈਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਕੋਹਿਨੂਰ ਹੀਰਾ ਇਸ ਕਿਰਾਏ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਢੁਕਵਾਂ ਭੁਗਤਾਨ ਹੋਵੇਗਾ।
ਬੁੱਧਵਾਰ ਨੂੰ ਕੇਰਲ ਸਰਕਾਰ ਦੇ ਟੂਰਿਜ਼ਮ ਵਿਭਾਗ ਵੀ ਐਕਸ 'ਤੇ ਇੱਕ ਪੋਸਟ ਦੇ ਨਾਲ ਇਸ ਮੀਮ ਫੈਸਟ ਵਿੱਚ ਸ਼ਾਮਲ ਹੋਇਆ।
ਇਸ ਪੋਸਟ 'ਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ "ਕੇਰਲ, ਉਹ ਥਾਂ ਹੈ ਜਿਸ ਨੂੰ ਛੱਡਣ ਦਾ ਦਿੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।"
ਪੋਸਟ ਵਿੱਚ ਰਨਵੇਅ 'ਤੇ ਖੜ੍ਹੇ ਇੱਕ ਐੱਫ-35ਬੀ ਦੀ ਇੱਕ ਏਆਈ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕੀਤੀ ਫੋਟੋ ਸ਼ਾਮਲ ਸੀ ਜਿਸਦੇ ਪਿਛੋਕੜ ਵਿੱਚ ਨਾਰੀਅਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਸਨ।
ਜਹਾਜ਼ ਦੇ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਫ਼ਸੇ ਰਹਿਣ ਦੇ ਕੀ ਮਾਅਨੇ ਹਨ ?
ਡਾ. ਪਾਟਿਲ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਹਰ ਗੁਜ਼ਰਦੇ ਦਿਨ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਜਹਾਜ਼ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਦੀ ਸਾਖ 'ਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਪਾ ਰਿਹਾ ਹੈ।
"ਚੁਟਕਲੇ ਅਤੇ ਮੀਮਜ਼, ਅਫਵਾਹਾਂ ਆਦਿ ਬ੍ਰਿਟਿਸ਼ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਦੀ ਤਸਵੀਰ ਅਤੇ ਭਰੋਸੇਯੋਗਤਾ ਨੂੰ ਪ੍ਰਭਾਵਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਜੈੱਟ ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਫਸਿਆ ਰਹੇਗਾ, ਓਨੀ ਹੀ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗਲਤ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸਾਹਮਣੇ ਆਵੇਗੀ।"
ਇਹ ਇੰਜੀਨੀਅਰਿੰਗ ਮੁੱਦੇ "ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਗੰਭੀਰ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ" ਜਿੰਨਾ ਸੋਚਿਆ ਗਿਆ ਸੀ ਉਸ ਤੋਂ ਕੀਤੇ ਵੱਧ।
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੌਜਾਂ "ਸਭ ਤੋਂ ਖ਼ਤਰਨਾਕ ਸਥਿਤੀ" ਨਾਲ ਨਿਜਠਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹੁੰਦੀਆਂ ਹਨ ਅਤੇ ਇਹ ਵੀ ਇਕ ਅਜੇਹੀ ਹੀ ਸਥਿਤੀ ਹੈ ਕਿਉਂਕਿ ਜਹਾਜ਼ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
"ਜ਼ਿਆਦਾਤਰ ਫੌਜਾਂ ਕੋਲ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਲਾਤ ਵਾਪਰਨ ਅਤੇ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰਨ ਲਈ ਇੱਕ ਸਟੈਂਡਰਡ ਓਪਰੇਟਿੰਗ ਪ੍ਰੋਸੀਜਰ (ਐੱਸਓਪੀ) ਉਪਲੱਬਧ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤਾਂ ਕੀ ਰੌਇਲ ਨੇਵੀ ਕੋਲ ਐੱਸਓਪੀ ਨਹੀਂ ਹੈ?"
ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਇਸ ਦੇ ਮਾਇਨੇ ਸੱਚਮੁੱਚ ਮਾੜੇ ਹਨ।
"ਜੇਕਰ ਦੁਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਲਾਕੇ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹਾ ਕੁਝ ਵਾਪਰਿਆ ਹੁੰਦਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲਿਆ ਹੁੰਦਾ? ਇਹ ਇੱਕ ਪੇਸ਼ੇਵਰ ਜਲ ਸੈਨਾ ਲਈ ਬਹੁਤ ਮਾੜੀ ਛਵੀ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ।"
-ਤਿਰੂਵਨੰਤਪੁਰਮ ਤੋਂ ਅਸ਼ਰਫ਼ ਪਡੰਨਾ ਦੀ ਰਿਪੋਰਟਿੰਗ ਦੇ ਸਹਿਯੋਗ ਨਾਲ
ਬੀਬੀਸੀ ਲਈ ਕਲੈਕਟਿਵ ਨਿਊਜ਼ਰੂਮ ਵੱਲੋਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤ
