Spacer po linie: Steve Rosenberg o życiu korespondenta BBC w Rosji

Na antenie telewizyjnej słynny rosyjski prezenter bierze oddech i rozpoczyna tyradę przeciwko Wielkiej Brytanii.

Cieszę się tylko, że to nie on trzyma palec na przycisku nuklearnym.

,,Wciąż nie zniszczyliśmy Londynu ani Birmingham," mówi podniesionym głosem Władimir Sołowjow. ,,Nie zmietliśmy z powierzchni ziemi tych wszystkich brytyjskich szumowin."

Wydaje się być rozczarowany.

,,Nie wyrzuciliśmy z kraju tego przeklętego BBC, z tym Steve'em Rotten-bergiem (z ang. rotten - zepsuty). Pląta się tutaj i wygląda jak wypróżniająca się wiewiórka... jest świadomym wrogiem naszego kraju!"

Witam w moim świecie: świecie korespondenta BBC w Rosji.

Nie przeszkadza mi porównanie do wiewiórki. Wiewiórki są słodkie. Mają też grubą skórę - coś, czego w tym kraju potrzebuje zagraniczny korespondent.

Ale ,,wróg Rosji"? To boli.

Od ponad trzydziestu lat mieszkam i pracuję w Moskwie. Jako młody człowiek zakochałem się w języku rosyjskim, rosyjskiej literaturze i muzyce.

Na uniwersytecie w Leeds prowadziłem chór wykonujący rosyjskie klasyki ludowe. Na jeden z koncertów napisałem po rosyjsku piosenkę o bałwanie, który założył na siebie tyle ubrań, że się roztopił.

Podobnie Rosja, którą znałem, w lutym 2022 r. wydawało się, że roztapia się i znika. Dokonując pełnoskalowej inwazji na Ukrainę, największy kraj świata wkroczył na najciemniejszą ze ścieżek.

,,Specjalna operacja wojskowa" prezydenta Putina stała się najbardziej śmiercionośną wojną w Europie od czasów II wojny światowej.

Patrząc wstecz, nie wzięło się to znikąd: Rosja zaanektowała Krym od Ukrainy w 2014 r. Już wcześniej była oskarżana o finansowanie, podsycanie i organizowanie zbrojnego powstania na wschodzie Ukrainy. Stosunki z Zachodem stawały się coraz bardziej napięte.

Mimo to pełnoskalowa inwazja była przełomowym momentem.

W ciągu kolejnych dni przyjęto nowe represyjne przepisy mające tłumić sprzeciw i karać za krytykę władz. Zablokowano treści BBC. Praca reportera w Rosji zaczęła nagle przypominać spacer po linie nad prawnym polem minowym. Wyzwanie: relacjonować wydarzenia dokładnie i uczciwie, nie spadając przy tym z liny.

Areszt w 2023 r. reportera Wall Street Journal pokazał, że zagraniczny paszport nie chroni przed więzieniem. Evan Gershkovich, obywatel USA, został skazany za szpiegostwo. Za kratami spędził szesnaście miesięcy. Gershkovich, jego pracodawcy i władze USA potępili zarzuty jako sfabrykowane.

W moskiewskim biurze BBC mamy teraz znacznie mniejszy zespół. Wspólnie staramy się sprostać codziennym wyzwaniom związanym z relacjonowaniem wydarzeń w Rosji.

Producent Ben Tavener i ja często podlegamy ,,dodatkowym kontrolom" podczas lotów do i z Rosji. Reporterzy z państw uznanych przez Kreml za ,,nieprzyjazne" (w tym z Wielkiej Brytanii) nie otrzymują już rocznych pozwoleń na pracę. Nasze wizy dziennikarskie i akredytacje prasowe muszą być odnawiane co trzy miesiące.

Wiele osób, które kiedyś z nami rozmawiały, dziś nie chce tego robić. Prawdopodobnie uważają, że w czasach wzmożonych napięć na arenie międzynarodowej bycie kojarzonym z BBC nie jest warte ryzyka.

Jednak - podobnie jak inni zachodni nadawcy, którzy kontynuują działalność w Rosji - wciąż jesteśmy zapraszani na wydarzenia na Kremlu.

Czasem mam też okazję przepytać prezydenta Putina.

Nawet pojedyncze pytanie i odpowiedź na konferencji prasowej może dostarczyć cennego wglądu w sposób myślenia rosyjskiego lidera.

Władimir Putin kieruje się niechęcią do Zachodu: z powodu rozszerzenia NATO na wschód i tego, co postrzega jako wieloletni brak szacunku dla Rosji ze strony zachodnich przywódców. Jego krytycy oskarżają go o imperialistyczne zamiary, o próbę odtworzenia rosyjskiej strefy wpływów.

,,Czy będą nowe 'specjalne operacje wojskowe'?" zapytałem prezydenta Putina w grudniu ubiegłego roku, w ramach szerszego pytania o plany na przyszłość.

,,Nie będzie żadnych operacji, jeśli będziecie nas traktować z szacunkiem. Jeśli będziecie szanować nasze interesy..." odpowiedział kremlowski przywódca.

To rodzi pytanie: co będzie, jeśli Władimir Putin dojdzie do wniosku, że interesy Rosji nie zostały uszanowane?

Od powrotu Donalda Trumpa do Białego Domu Moskwa czuje, że Waszyngton okazuje jej więcej szacunku. Podczas szczytu na Alasce w sierpniu ubiegłego roku amerykański prezydent rozwinął dla przywódcy Rosji czerwony dywan.

Zapraszając go do Anchorage, Donald Trump zakończył dyplomatyczną izolację Władimira Putina, mimo że szczyt nie zakończył rosyjskiej wojny w Ukrainie.

Nie wszystko idzie po myśli Moskwy. Prezydent Wenezueli Nicolás Maduro, schwytany niedawno przez wojska amerykańskie, był sojusznikiem Rosji. Następnie Ameryka zajęła na Atlantyku płynący pod rosyjską banderą tankowiec.

Uderzające jest jednak, jak mało krytyki popłynęło z Kremla w stronę USA w ciągu ostatnich 12 miesięcy. Moskwa wydaje się wierzyć, że dobre stosunki z administracją Trumpa pomogą jej zakończyć wojnę w Ukrainie na korzystnych warunkach.

Większość antyzachodniej retoryki w rosyjskich mediach państwowych bierze więc dziś na cel nie Amerykę, ale Unię Europejską i Wielką Brytanię.

Jak wiele się zmieniło.

W 1997 r. zaproszono mnie do ,,Klubu białej papugi" - popularnego programu komediowego w rosyjskiej telewizji, z udziałem białej papugi o imieniu Arkasza. Rosyjscy celebryci siedzieli w barze, opowiadając dowcipy o Brytyjczykach i mówiąc ciepło o Wielkiej Brytanii.

,,W 1944 r. byłem na froncie II wojny światowej," wspominał Jurij Nikulin, legenda kina. ,,Pamiętam, jak Wielka Brytania i alianci otworzyli drugi front. Tak bardzo nam to pomogło."

Bractwo ,,klubu papugi" poprosiło mnie o ,,zaśpiewanie czegoś brytyjskiego." Usiadłem przy pianinie i zaśpiewałem o Daisy i ,,rowerze dla dwojga."

Siedząc wtedy w moskiewskim barze, miałem wrażenie, że Wielka Brytania nie mogłaby być bliższa sercom Rosjan. Pamiętam, jak myślałem, że Rosja i Zachód jadą na ,,rowerze dla dwojga," a konfrontacja w stylu zimnej wojny to już przeszłość.

Nie udało się.

W ciągu trzydziestu lat zamieniliśmy ,,białe papugi" na ,,wypróżniające się wiewiórki."

Co gorsza, zamiast nadziei na przyjaźń między Wschodem a Zachodem mamy trwającą cztery lata wojnę w Europie, która jest druzgocąca przede wszystkim dla Ukrainy.

To, jak zakończy się ta wojna, wpłynie nie tylko na przyszłość Ukrainy i Rosji, ale także Europy.

W ciągu ostatnich czterech lat były momenty, które mną wstrząsnęły. Nigdy nie zapomnę mojej rozmowy z Wierą na ściśle kontrolowanym proputinowskim wiecu w 2022 r. Zapytałem ją, czy ma syna. Miała.

,,Nie boisz się," spytałem, ,,że może zostać wcielony do wojska i wysłany do Ukrainy?"

,,Wolałabym, żeby mój syn zginął w walce [w] Ukrainie, niż żeby sprawiał problemy w domu," odpowiedziała Wiera. ,,Zobacz, ilu tutejszych młodych mężczyzn nie ma pracy i spędza czas na upijaniu się."

Były też przyjemniejsze spotkania. Kilka dni po tym, jak prezenter Władimir Sołowjow nazwał mnie ,,wrogiem Rosji," kilku moskwiczan podeszło do mnie, by uścisnąć mi dłoń i poprosić o wspólne selfie.

To jak symbol narodowy Rosji: dwugłowy orzeł. Jedna głowa warczy i nazywa cię ,,wypróżniającą się wiewiórką".

Druga mówi: ,,Dzięki, że tu jesteś".

Ten tekst został napisany i sprawdzony przez dziennikarzy BBC. Przy tłumaczeniu zostały użyte narzędzia AI, jako część projektu pilotażowego.

Edycja: Joanna Kozłowska