دلیل حساسیت به میدان تیان‌آنمن چیست؟

هفته پیش در یک تصادف رانندگی در میدان تیان‌آنمن پکن ۵ نفر کشته و ۳۸ نفر زخمی شدند. این تصادف در زمان حساسی اتفاق افتاد و محل وقوع آن هم حساس‌ترین مکان چین از نظر سیاسی بود.

قرار است به زودی یکی از مهم‌ترین نشست‌های حزب کمونیست چین برگزار شود. در این نشست از برنامه کلی حزب برای اصلاحات جدید پرده‌برداری می‌شود. این نشست پلنوم سوم کنگره هجدهم نام گرفته، و اولین جلسه‌ای است که در زمان برگزاری آن، قدرت بطور کامل در اختیار شی جین‌پینگ قرار گرفته است.

رئیس جمهوری چین سال گذشته کنترل کامل پرجمعیت‌ترین کشور جهان را بدست گرفت. هنوز اطلاعات زیادی در مورد تصادف میدان تیان‌آنمن وجود ندارد اما همین که این اتفاق مقابل میدان تیان‌آنمن افتاد، ناگزیر آن را به ماجرایی سیاسی تبدیل کرد. علت این امر ماهیت سیاسی ویژه این میدان است.

این میدان در جهان منحصر بفرد است. واژه تیان‌آنمن یعنی "دروازه آرامش بهشتی". اما در خود میدان تنها چیزی که یافت نمی‌شود، آرامش بهشتی است.

تیان‌آنمن پیش از سرنگونی آخرین امپراتور در انقلاب سال ۱۹۱۱ به رهبری دکتر سون یات‌سن، حکم حیاط شهر ممنوعه را داشت.

تیان‌آنمن از آن موقع به بعد به‌عنوان مکانی برای همایش‌های سیاسی مورد استفاده قرار گرفته است. اما تنها پس از آنکه حزب کمونیست در سال ۱۹۴۹ در پایان یک جنگ داخلی خونین به قدرت رسید، میدان معنای سیاسی واقعی خود را پیدا کرد.

روز اول اکتبر ۱۹۴۹ (۹ مهر ۱۳۲۸) مائو تسه‌تونگ، رهبر حزب کمونیست، در حالی که روی سکوی جلوی ورودی شهر ممنوعه ایستاده بود، در مقابل جمعیتی عظیم و پرشور که میدان را پر کرده بود، با افتخار تأسیس جمهوری خلق چین را اعلام کرد. برای بسیاری از کسانی که رویای یک چین نوین را در سر داشتند، میدان تیان‌آنمن حکم مکه را داشت؛ مقدس‌ترین مکان کره زمین.

در دهه اول حکومت حزب کمونیست محوطه میدان چندین بار توسعه داده شد و نهایتا به اندازه فعلی آن، یعنی ۴۴۰ هزار متر مربع رسید (یعنی تقریبا اندازه ۷۰ زمین فوتبال استاندارد). این میدان گنجایش ۶۰۰ هزار نفر را دارد.

این میدان قرار نیست محلی برای استراحت و معاشرت مردم باشد. نیمکتی برای نشستن بازدید کنندگان در نظر گرفته نشده، و درخت و سرپناهی هم برای در امان بودن از آفتاب و باران وجود ندارد. توالتی هم در کار نیست. حزب کمونیست از تغییر مجدد میدان تنها یک هدف داشت: مقاصد سیاسی در مقیاس بزرگ.

اگر دوربینی ویدئویی در میدان نصب شده بود که همه آنچه از سال ۱۹۴۹ در آنجا روی داده را ثبت می‌کرد، فهرست جامع و کاملی از رویدادهای جمهوری خلق فراهم می‌شد، چرا که کلیه اتفاقات عمده تاریخی یا در همین میدان و اطراف آن روی داده، و یا از اینجا حس می‌شده است.

میدان تیان‌آنمن بیشتر به‌خاطر اتفاقی در سال ۱۹۸۹ در آن افتاد، در جهان معروف شده است. روز ۴ ژوئن آن سال (۱۴ خرداد ۱۳۶۸) دولت چین سربازان و تانک‌ها را برای سرکوب اعتراضات دموکراسی‌خواهانه دانشجویان به میدان فرستاد. ماجرا با کشته و مجروح شدن عده بسیاری خاتمه یافت.

میدان تیان‌آنمن در گذشته محوطه‌ای باز بود و از همه طرف امکان دسترسی به آن وجود داشت. در عصرهای گرم و شرجی تابستان، اهالی پکن به آنجا می‌رفتند و روی زمین خنک میدان می‌نشستند. عده زیادی هم در میدان بادبادک بازی می‌کردند.

بادبادک بازی از تفریحات پرطرفدار بسیاری از اهالی پکن است. اما حالا میدان تیان‌آنمن چیزی شبیه دژ شده است.

دور آن را میله‌های آهنی گرفته و دسترسی به آن تنها از چهار تونل زیرزمینی که در چهار گوشه آن قرار دارد، میسر است. برای جلوگیری از ورود افرادی که ممکن است دردسر ایجاد کنند، کنترل‌های امنیتی پیش‌بینی شده است. دوربین‌های مدار بسته تلویزیونی در جاهای مختلف نصب شده اند تا مقامات و پلیس بتوانند ۲۴ ساعته میدان را زیر نظر داشته باشند.

جایگاه جدید میدان تیان‌آنمن قطعا آن چیزی نیست که حزب کمونیست در نظر داشته، یا باب میلش است. این میدان به محلی برای بیان شکایات مردم تبدیل شده است. فعالان حقوق مدنی و مخالفان حکومت از این میدان برای به چالش کشیدن علنی حزب کمونیست استفاده کرده اند.

در دورانی که حزب کمونیست برای توجیه مشروعیت حکومتش با بحران فزاینده‌ای روبروست، حفظ ثبات اجتماعی بزرگ‌ترین دغدغه آن است. حزب از آن بیم دارد که برگزاری هرگونه اعتراض و تظاهراتی در میدان تیان‌آنمن نشانه‌ای از ضعف آن قلمداد شود، و حاضر است از همه ابزارهای موجود برای متوقف کردن اعتراضات در میدان استفاده کند تا اوضاع از کنترلش خارج نشود.

هنوز مشخص نیست که آتش گرفتن یک خودرو در میدان نتیجه یک تصادف بوده، یا تلاشی از سر استیصال برای بیان یک موضع سیاسی. به‌هر ترتیب آنچه که مسلم است این است که میدان تیان‌آنمن بیش از پیش تحت کنترل قرار خواهد گرفت.