کول سریز صدساله شد؛ و خطرات آن باقیست
- نویسنده, گلدست مهرآور
- شغل, خاروغ، بدخشان
ساعت 11 و 15 دقیقه شب 5 به 6 فوریه (مطابق تقویم نو -18 فوریه) سال 1911 بر اثر یک زلزله قوی و افتادن کوهپاره، روستای اوسای در ولایت بدخشان تاجیکستان زیر خاک و سنگ مانده، پیش راه (مجرای) رودخانه مرغاب بسته شد.
از تمام ساکنان روستای اوسای تنها یک پیرمرد و دو پسربچه زنده مانده، 57 نفر در زیر کوهپاره جان خود را از دست دادند. تمام حیوانات خانگی و احشام آنها نیز تلف شد. در روستاهای دیگر نیز چندین نفر کُشته شده و در مجموع، در این زلزله 105 نفر جان خود را از دست دادند.
شدت این زمینلرزه 7.4 درجه ریشتر بوده و عالمان (محققین) میگویند رصدخانه پولکاوا، واقع در نزدیکی شهر سن-پترزبورگ این زلزله را احساس کرده است.
در نتیجه مسدود شدن مجرای رودخانه، خطر زیر آب ماندن روستای سریز و سه دوستای دیگر را نیز تهدید میکرد. ساکنان سریز روستا و خانهها و درخت و باغزارشان را رها کرده، توسط منطقه مرغاب به قلمرو ناحیه شغنان، به ده سرحد بدچار، کوچیدند. در جای افتاده کوهپاره اوسای کول جدیدی پیدا شد و روستای سریز را به کام خود فرو برد.
از این فاجعه مردم روستاهای پایان آب رودخانه مرغاب تنها بعد 45 روز خبر یافتند. والی منطقه روشان در باره این فاجعه به قلعه نظامی روسیه که در دهه خاروغ واقع بود، اطلاع داد. روسها که پامیر تحت تصرفشان قرار داشت، تنها از ماه اکتبر سال 1913 به تحقیق کول نو پرداختند.
سرهنگ گریگوریی اندریویچ شپیلکو، سردار گروه نظامی روسها در قلعه نظامی که در عین زمان به جغرافیاشناسی نیز مشغول بود، نخستین محقق این کول محسوب میشود. به عنوان سریز نیز بار نخست این کول را شپیلکو نام برده است.
"اژدههای خفته"
به گفته اکثر عالمان جغرافیاشناس و اقلیمشناس سابق اتحاد شوروی و ممالک مشترکالمنافع، کول سریز به وضع جغرافی و اقلیمی نه تنها کوهستان پامیر، بلکه تمام آسیای مرکزی تأثیر بنیادی گذاشته است. هم اکنون سریز با نظرداشت خطر احتمالی آن در گفتهها و نوشتهها اکثراً به عنوان "اژدههای خفته" یاد میشود.
دانشمندان میگویند در صورت ایجاد رخنه در سد کول سریز که در منطقهای زلزلهخیز واقع است، در طول 12 ساعت یک قسم خاک تاجیکستان، افغانستان، ازبکستان و ترکمنستان زیر آب خواهد ماند و احتمال کُشته شدن حدود 5 میلیون آدم وجود دارد.
خطر احتمالی رخنه شدن سد سریز را عالمان طبیعت شناس به سه عامل مربوط میدانند: وقوع زمینلرزه، افزایش سطح آب و ریختن کوهپارههای اطراف آن.
کول سریز در ارتفاع 3250 متر از سطح بحر واقع است.
درازی (طول) کول سریز 62 کیلومتر، برش (عرض) 3.3 کیلومتر عمق آن تا 500 متر را تشکیل میدهد. حجم آب آن 17 میلیارد متر مکعب بوده، وزنش به حساب میانه برابر 19 میلیون تن است.
به غیر از رودخانه مرغاب که از دریای آقسوی افغانستان سرچشمه میگیرد، به این کول 17 درگاو (رودخانه کوچک) و 16 رودخانه کوچک محلی میریزند. آب اضافی اساساً از روی سد به پایان جاری میشود.
نظارت بر کول
تا سال 1991، یعنی تا زمان کسب استقلال تاجیکستان، کول سریز زیر مراقبت اداره آب و هواشناسی اتحاد شوروی بود. تمام فعالیتهای مربوط به سریز در مسکو، پایتخت شوروی پیشین، تهیه میشد و امور مربوط به سریز مستقیماً تحت نظر مسکو بود.
اما به گفته سرهنگ قدم مسکهیف، یک مسئول کمیته امور اضطراری تاجیکستان، از سال 1991 مراقبت از این کول را تاجیکستان کاملاً بر عهده خود گرفت. در کمیته امور اضطراری تاجیکستان نهاد ویژهای تحت عنوان "ریاست استفاده از سیستم اوسای و مسائل کول سریز" تأسیس شد که در آن متخصصان زیادی کار میکنند.
آقای مسکهیف میگوید توسط یک طرح مشترَک دولت تاجیکستان، حکومت سوئیس و بانک جهانی در قلمرو کول سریز یک دستگاه مدرن رقمی و ماهوارهای نصب شده است.
این دستگاه با ریاست استفاده از سیستم اوسای و مسئلههای کول سریز ارتباط مستقیم دارد. غیر از این، همه روزه در این کول حدود 9 نفر از متخصصان امور اضطراری به طور شبانهروزی به کار و نظارت مشغولند.
آقای مسکهیف افزود: "حالا ما امکان داریم از دوشنبه حرکت آب، موجهای سریز، لپش آب آن، حرکت باد، حرارت هوا، زلزله و غیره را تحت مشاهده دائمی قرار دهیم. دستگاههای فنی به ما امکان میدهند هر ساعت از وضع سریز معلومات دریافت کنیم."
از سوی دیگر، سرهنگ دوست علی خدایاراف، مسئول امور اضطراری ولایت بدخشان، گفت که این نهاد در همبستگی با فاکوس، یک سازمان مربوط به شبکه آقاخان در بدخشان، در کلیه دهاتی که پایینتر از کول سریز در دو ساحل دریای مرغاب واقعند، تلفنهای رادیویی را نصب کرده است.
این تلفنها امکان میدهند در صورت رخنه احتمالی در کول، مردم محلی زود از واقعه باخبر شده و به جایهای بیخوف (کم خطر) کوچ کنند. به گفته وی، با یاری این سازمان برای ساکنان روستاهای پایین از کول سریز در باره نجات در صورت رخنه احتمالی سد، تمرینات و آموزشهای منتظم انجام میشوند.
طوری که مقامات رسمی ولایت بدخشان اطلاع دادند، حکومت محلی تصمیم دارد برای رفت و آمد به کول سریز یک راه مدرن اتومبیل رو بنیاد کند.
منبع آب آشامیدنی
امامعلی رحمان، رئیس جمهوری تاجیکستان، در پیام خود به پارلمان این کشور در باره سیاست داخلی و خارجی که سال گذشته میلادی ارائه شده بود، به امکان استفاده از آب کول سریز تأکید کرد.
او از جمله گفت: "پیشنهاد قبلی ما برای تأمین آب مصفای نوشاکی (آشامیدنی) برای مردم منطقه از کول بلندکوه سریز هنوز هم باقیست. طبق آییننامه سازمان ملل و مقررات دیگر حقوق بینالمللی، هر یک کشور میتواند مستقلانه از ثروتهای طبیعیش برای رشد و ترقیات خود استفاده نماید."
پرزیدنت تاجیکستان در چندین همایشهای جهانی مسئله بهرهبری از ذخیره بزرگ آب آشامیدنی کول سریز را به میان گذاشته است.
او سریز را یک منبع بکر و دست نخورده آب تازه آشامیدنی اعلام کرده و گفت که فروش این آب میتواند به هزینه کشور درآمد هنگفتی وارد کند.
در همین حال، سلطانشاه دلیاب اف، یک مهندس محلی از شهر خاروغ، در مورد استخراج آب کول، انتقال آن توسط لوله، از قلمرو ازبکستان، ایران، عراق و قدقد (حاشیه) خلیج فارس تا به شهر ابوظبی، پایتخت امارات متحده عربی، به دستگاه رئیس جمهور و فرهنگستان علوم تاجیکستان یک طرح ویژه ارسال کرده است.
به گفته وی، دستگاه رئیس جمهور اجرای این طرح را برای رشد اقتصاد کشور مهم ارزیابی کرده است. آقای دلیاب اف در این طرح نحوه یا راه، به گفته خودش، آسانترین صدور آب سریز را پیشنهاد کرده است. طوری که مؤلف طرح میگوید، هدف اصلی آن به جز سود اقتصادی همچنین کاهش سطح آب سریز و از بین بردن خطر رخنه شدن سد آن است.
آقای دلیاب اوف میگوید: "در حال حاضر دولتهای آسیای میانه و کشورهای در خط استوا (ایکواتور) واقع بوده به آب تازه آشامیدنی نیاز شدیدی دارند. سریز دارای ذخیره بزرگ آب تازه بوده و با امکانات کنونی فنی این آب را میتوان به این کشورها انتقال داد."
او افزود که طبق ارزیابی وی و فرهنگستان علوم تاجیکستان، برای اجرای این طرح مبلغ 8 میلیارد دلار آمریکایی لازم است. به گفته او، از بس که برای تاجیکستان در به طور جداگانه مبلغگذاری (سرمایه گذاری) در این طرح مشکل است، برای اجرای این طرح باید توجه سازمانهای تجارتی و مؤسسههای غیردولتی بینالمللی و دولتهای همسایه جلب شود.
آقای دلیاب اف معتقد است که برای چند دولت این مبلغ چندان بزرگ نیست، زیرا از خط انتقال آب تمام این کشورها میتوانند برای اهداف مختلف استفاده کنند.
جلب جهانگردان خارجی
به گفته مهربان گنجیبیک اف، یک تحلیلگر محلی در امور جهانگردی، اکنون زمان آن رسیده است که تاجیکستان به سریز چون به یک "اژدههای خفته" نگاه نکند، بلکه آن را چون یکی از محلهای اصلی جلب توریسم خارجی بدانند.
به اندیشه وی، در قلمرو بدخشان سریز با طبیعت ناتکرارش میتواند برای جلب جهانگردان خارجی و داخلی یکی از منبعهای سودآور اقتصادی باشد. او میگوید همهساله گردشگران خارجی زیادی با میل پرداخت مقدار بیشتر پول خواهان دیدار از کول سریز میشوند. ولی آنها به آرزوی خود نمیرسند.
به گفته آقای گنجیبیک اف، هنوز از دوران شوروی برای رفتن به سریز شهروندان خارجی به اجازت نامه ویژه نیاز دارند. وی میگوید این در حالیست که قانون ویژه تاجیکستان "در باره جهانگردی" تشکیل سفرهای توریستی به سریز را منع نمیکند.
به عقیده آقای گنجیبیک اف، امکان تشکیل خط سیر جهانگردان به سریز نه تنها توسط سربند اوسای، بلکه به واسطه روستاههای پایمزار ناحیه ونج و غودره ناحیه روشان نیز وجود دارد.
ادامه نگرانیها و امیدها
ماه سپتامبر سال روان در شهر دوشنبه راجع به کول سریز یک همایش بینالمللی برگزار خواهد شد. طوری که از کمیته امور اضطراری تاجیکستان اطلاع دادند، هدف اصلی از این همایش نتیجهگیری از مشاهدات و تحقیق علمی تقریباً صدساله کول سریز است.
آن گونه که سرهنگ قدم مسکهیف، یک مسئول کمیته امور اضطراری تاجیکستان، اطلاع داد، در نظر است در باره کول سریز همچنین کتابها و فیلمهای ویژه تهیه و به نوار گرفته شوند.
آقای مسکهیف میافزاید که این کول از جانب علمای جغرافیاشناس و طبیعت شناس به عنوان مرتفع ترین، جوانترین و خطرناکترین کول شناخته شده است.
به گفته وی، این تقریباً تنها کولیست که از سال 1913، تقریباً در طول صد سال، نظارت و مشاهده شبانهروزی آن بدون توقف ادامه دارد. وی گفت این کول در نتیجه زمینجنبی (رانش زمین) پیدا شده و باز این خطر محتمل است که بر اثر زلزله یا افزایش سطح آب از بین برود.
ولی از بین رفتن آن برای تمام منطقه آسیای میانه و افغانستان خطرات جدی دارد.
طوری که آقای مسکهیف افزود، در طول پنج سال اخیر سطح آب سریز رو به افزایش است. وی میگوید در سال 2006 سطح آب سریز تا 1 متر و 90 سانتیمتر و در چهار سال دیگر تا 25 سانتیمتر بالا رفت که نسبت به پنجسالههای پیش بیشتر است.
