'محکوم به زندان؛ به جرم شنیدن رادیو بی‌بی‌سی آلمانی'

"شب به‌خیر. این‌جا رادیو لندن است. بیگ بِن، ساعت هشت را اعلام ‌کرد." این متن کوتاه به زبان آلمانی، قسمتی از آرم برنامه‌‌های رادیوی بی‌بی‌سی‌ بود که هر جمعه، پس از پایان جنگ جهانی دوم در ادامه‌‌ پخش ضربه‌های مقطع ساعت معروف پایتخت انگلستان، ساکنان آلمان شرقی را مخاطب قرار می‌داد.

پس از این جمله‌ها، بخش آغازین سمفونی "سرنوشت" لودویگ بتهوون که با کوبش ۴ ضربه‌ کوتاه و بلند، فضایی پرتنش و تهدید می‌آفرید، از شروع برنامه‌ای خبر می‌داد که در آستانه‌ی "جنگ سرد" میان شرق و غرب، رنگی بس سیاسی و خطرناک به خود می‌گرفت.

موضوع محوری نمایشگاه چندرسانه‌ای "نامه‌های بدون امضاـ تاریخ (یا داستان‌هایی از) جمهوری دموکراتیک آلمان در بی‌بی‌سی" که از ۲۰ مارس (همزمان با ممنوعیت بازدید از موزه ها به دلیل کرونا) در موزه‌ ارتباطات برلین آلمان دایر است، نیز به ابعاد سیاسی و پیامدهای پرمخاطره‌ برنامه‌ آلمانی‌ زبان این فرستنده می‌پردازد که از ۱۹۴۹ تا ۱۹۷۴ در لندن تهیه و اجرا می‌شد. شنیدن این برنامه و برقراری تماس با آن، برای شهروندان آلمان شرقی که زیر سلطه حزب دیکتاتورمنش "اتحاد سوسیالیستی" زندگی می‌کردند٬ اکیداً ممنوع بود و خلاف‌کاران بر مبنای قانون، شناسایی، دستگیر و مجازات می‌شدند.

بیشتر بخوانید:

اغلب مدارک و اسنادی که برای نخستین بار در این نمایشگاه به نمایش در می‌آید، در مخزن‌های مخفیانه و بایگانی‌های متعدد اسناد محرمانه‌ سازمان امنیت آلمان شرقی (اشتازی)، نگاه‌داری می‌شدند و در نوع خود یگانه‌اند.

پیشینه‌ بی‌بی‌سی در آلمان

بخش آلمانی‌زبان بی‌بی‌سی، در دوران جنگ جهانی دوم (۱۹۳۹ـ ۱۹۴۵) در میان مخالفان سیاست‌ جهان‌گشایی هیتلر اعتبار خاصی داشت. این امر به‌ویژه در میان ناراضیان روشنفکری که از این فرستنده، پیام‌ها و تفسیرهای انتقادی نویسندگان و هنرمندان آلمانی در تبعید، مانند توماس مان را می‌شنیدند، چشم‌گیر بود.

پس از جنگ، دولت بریتانیا که وظیفه‌ ملی و بین‌المللی خود را "پایان‌یافته" تلقی می‌کرد، در صدد برآمد با قطع بودجه تحریریه، بخش آلمانی‌زبان فرستنده‌ را برچیند. این سیاست ولی با مخالفت شدید وزارت امور خارجه این کشور روبرو شد. مسئولان امر معتقد بودند که لندن به‌ویژه تحت شرایط سیاسی پس از پایان جنگ، باید "دایره‌ی ارتباطات خود را گسترش دهد"؛ امری که پس از تقسیم آلمان شکست‌خورده میان نیروهای چهارگانه‌ متفقین (اتحاد جماهیر شوروی سابق، آمریکا، انگلیس و فرانسه) در سال ۱۹۴۷ اهمیت ویژه‌ای پیدا کرده بود. از این‌رو برنامه‌ای شبانه مخصوص "منطقه‌ شرقی آلمان"‌ که زیر کنترل شوروی سابق بود، تدارک دیده شد که از روز ۴ آوریل ۱۹۴۹ آغاز به کار کرد. آستین هریسون، مجری برنامه، هر جمعه از شنوندگان جمهوری دموکراتیک آلمان می‌خواست: "برای ما نامه بنویسید؛ هر کجا که هستید و درباره‌ هر چه که دل تنگتان می‌خواهد."

رسانه‌ها، بازسازان تاریخ

نمایشگاه موزه‌ ارتباطات برلین، سفری تاریخی به ژرفای تجربه‌های شخصی بخشی از ساکنان آلمان شرقی است که از فردای تشکیل حکومتی مدافع موازین دیکتاتوری کارگری تا فروپاشی دیوار بین دو آلمان در سال ۱۹۸۹، از حقوق شهروندی‌ خود محروم مانده بودند. گوشه‌هایی از این تاریخ با استفاده از اسناد رسمی، نوشته‌ها، بریده‌ روزنامه‌ها، عکس‌ها و اصل نامه‌ها در نمایشگاه بازسازی شده است. رسانه‌های شنیداری و دیداری مانند اصل نوارهای برنامه، فیلم‌های ویدیویی، طرح‌ها و کاریکاتورهایی که مفاد نامه‌ها را به طور تجسمی منتقل می‌کنند، دوباره‌سازی رویدادهای این دوره را تکمیل می‌کنند.

انتقادهای مخالفان و موافقان رژیم

عنوان نمایشگاه هم به‌گونه‌ای نمادی تاریخی است که به نحوه‌ "امضای" نویسندگان نامه‌های ارسالی اشاره دارد: اغلب شنوندگان پشت "پرده آهنین" منطقه زیر نفوذ شوروی سابق، شرح دلتنگی‌های خود را با نام مستعار یا به عنوان "ناشناس" امضا می‌کردند. طبق پژوهش‌های "زوزانه شدلیش" که نمایشگاه بر اساس کتاب تحقیقی او با همین عنوان تنظیم شده، در دوره‌ ۲۵ ساله‌ پخش برنامه‌ بی‌بی‌سی، بیش از ۴۰ هزار نامه به تحریریه‌ ارسال شده است؛ نوشته‌هایی که از مشکلات، انتقادها، نیازها، آرزو‌ها و کمبود‌های زندگی در نظامی دیکتاتوری حکایت داشتند. گویندگان زن و مرد بی‌بی‌سی، با اجراهای خود به گلایه‌ها و انتقادها، هم‌چنین شعارها و دفاعیات آتشین طرفداران رژیم جان می‌بخشیدند و صدای آنان را به گوش همگان می‌رساندند.

بازدیدکنندگان نمایشگاه می‌توانند اکنون ۹ برنامه‌ از روخوانی نامه‌ها را در نمایشگاه بشنوند. به‌گفته‌ زوزانه شدلیش، بی‌بی‌سی در سال‌های دهه‌ ۱۹۵۰ برنامه‌ای برای بایگانی‌کردن نوارهای این برنامه در آرشیوهای خود نداشت. برعکسِ این فرستنده، سازمان امنیت آلمان شرقی (اشتازی) با ‌دقت و وسواس بسیار هر یک از آن‌ها را در آرشیو‌های عریض و طویل خود ضبط، موضوع‌بندی و بایگانی کرده است. دلیل این کار؟: "مأموران اشتازی، خود از شنوندگان پروپا قرص برنامه جمعه‌ بودند، آن‌ها را ضبط‌ می‌کردند تا بعد از تجزیه و تحلیل، سر فرصت نامه‌‌نگاران را شناسایی، ردّیابی و دستگیر کنند."

قربانی جنگ سرد؟

یکی از بخت‌برگشتگانی که اشتازی توانست با بکارگیری شیوه‌‌‌های پلیسی خود به دام اندازد، کارل هاینز بورشارد بود که نامه‌‌نگاری با بی‌بی‌سی را از اواخر سال ۱۹۶۰، هنگامی که تنها ۱۶ سال بیش نداشت، آغاز کرد. بورشارد در اوایل سال ۱۹۷۰ دستگیر و به اتهام "برقراری ارتباط با دشمنان حکومت" و "ایجاد اغتشاش علیه حکومت" به دو سال زندان محکوم شد. او در مصاحبه اختصاصی‌ای که برای ارائه در نمایشگاه انجام داده، در پاسخ به این سئوال که "آیا خود را قربانی جنگ سرد میان شرق و غرب می‌داند"، می‌گوید: "نه. چون فرصت این را پیدا کردم که موضع شخصی خودم را اعلام کنم."

انتقاد از دیداری سیاسی

رویدادهای سیاسی و نظر نامه‌نگاران، در کنار مضمون‌های روزمره مانند انتقاد از نظم اداری، اعمال تبعیض، موزیک مورد علاقه و شرح روابط عاطفی و عاشقانه، از موضوع‌هایی بودند که نامه‌نویسان اغلب به آن‌ها می‌پرداختند. به عنوان مثال، زنی که نامه‌ خود را به نام "یک زندانی" امضا کرده، پس از بازدید نیکیتا خروشچف، رهبر اتحاد جماهیر شوروی سابق، از برلین، به او و ویلی برانت، شهردار وقت و صدراعظم آتی آلمان فدرال، خرده‌ می‌گیرد که در دیدار خود، عواقب مادی و معنوی بنای دیوار برای شهروندان آلمان شرقی را بی‌اهمیت جلوه‌ داده‌اند. خروشچف پیامدهای منفی ساختنِ "مرز سنگی" میان دو آلمان را "ناراحتی‌های خاص برای مردم" توصیف کرده بود. امضاکننده‌ "زندانی" در نامه‌‌اش، ضمن انتقاد از شهردار برلین، می‌نویسد: "خوب می‌شد اگر ویلی برانت، می‌توانست شخصاً در مورد 'رنج عظیم هموطنان خود ' به خروشچف گزارش می‌داد."

دلتنگی برای خانواده که اعضای آن در پی بنای دیوار در سال۱۹۶۱ ، به اجبار از یکدیگر جدا شدند، نیز از دستمایه‌های سیاسی نامه‌ها بود. یکی از زنان ساکن شرق، حال و هوای زندگی پس از کشیدن مرز سنگی را در یک جمله خلاصه می‌کند: "آدم‌ها بی‌ جُربُزه شده‌اند."

نامه‌نگاران تنها به سیاست‌های ملی‌ـ داخلی آلمان نمی‌پرداختند، بلکه رویدادهای جهانی، از جمله جنگ ویتنام و موضع آمریکا در برابر آن را نیز مدّ نظر داشتند.

تصمیم قطعی

سیاست، در روند پایان‌دادن به فعالیت‌های روزنامه‌نگارانه‌ی تحریریه‌‌ بخش آلمانی بی‌بی‌سی، هم نقشی تعیین‌کننده داشته است: اسنادی که در نمایشگاه ارائه شده، نشان می‌دهد که با آغاز برقراری روابط سیاسی میان دو آلمان که ویلی برانت از آغاز دهه‌ سال‌های ۱۹۷۰ طرح آن را ریخته بود، موضوع قطع بودجه‌ی تهیه‌ برنامه‌ "نامه‌های بدون امضا" نیز در دستور کار دولت بریتانیا قرار گرفت. تصمیم در این‌باره یک سال پس از به‌رسمیت شناخته‌شدن جمهوری دموکراتیک آلمان از سوی سازمان ملل در سال ۱۹۷۳، به مرحله‌ی اجرا در آمد.

از نمایشگاه "نامه‌های بدون امضا"، می‌توان تا ۲۰ اکتبر ۲۰۲۰ به‌طور آنلاین نیز بازدید کرد.