تاجیکستان بعد از ۲۰ سال توافق صلح

بیست سال پیش در چنین روزهایی دولت تاجیکستان و مخالفان اسلامی‌اش با امضای توافق صلح به جنگ داخلی پنجساله در این کشور پایان دادند. اکنون این روز در تاجیکستان "روز وحدت ملی" نام گرفته و همه ساله آن را جشن می‌گیرند.

مسکو، تهران و مشهد، اسلام‌آباد، کابل، آلماتی، عشق‌آباد و بشکک میزبان هشت دور مذاکرات میان تاجیکان بودند. در این فرایند امامعلی رحمان، رئیس جمهور، و سید عبدالله نوری، رهبر درگذشته مخالفان، شش بار با هم ملاقات کردند.

در نهایت، ۲۷ ژوئن سال ۱۹۹۷ توافق صلح میان امامعلی رحمان، رئیس جمهوری، و سید عبدالله نوری، رهبر اتحاد مخالفان پیشین دولت تاجیکستان، در شهر مسکو، پایتخت روسیه، امضا شد.

در این مراسم، بوریس یلتسین، رئیس جمهوری وقت روسیه، و نمایندگان سازمان ملل متحد، کشورها و سازمان‌های دیگر بین‌المللی که در فرآیند مذاکرات بین تاجیکان سهیم بودند، شرکت داشتند.

'سوگند صلح آفرینی'

پرفسور ابراهیم عثمانف ، مشاور سابق رئیس جمهوری تاجیکستان، در کل مراحل مذاکرات از سال ۱۹۹۴ تا سال ۱۹۹۷ شرکت داشت. او اخیرا کتابی زیر عنوان "سوگند صلح آفرینی" منتشر کرد که در آن همه شخصیت‌هایی که در مذاکرات صلح تاجیکان شرکت یا نقشی داشتند، معرفی شده‌اند.

آقای عثمانف نقش کشورها و سازمان‌های خارجی را در دستیابی به صلح مهم می‌داند، اما می‌گوید خود تاجیکان بودند که آغوش خود را به روی همدیگر باز کردند. وی به ویژه از نقش امامعلی رحمان، رئیس جمهوری، ستایش کرده است.

آقای عثمانف می‌گوید: "هر دو جانب احتیاج به آشتی، به صلح داشتند. البته حکومت هم آرام کار کرده نمی‌توانست و حکومت می‌خواست که تیزتر صلح شود، تا که حیات داخلی تنظیم کرده شود. مخالفین هم احساس کردند که چون مردم گریزه - تکیه گاه مخالفین در خارج - آنها بازگشت را سر (شروع) کردند، آنها هم علاقهمند شدند که هر چه زودتر به صلح رسند."

میرزاخوجه نظامف از فرماندهان پیشین مخالفین بود. پس از توافق صلح، نخست در کمیسیون آشتی ملی و بعد مدتی در سمت‌های دولتی کار کرد. حالا بازنشسته است و در دوشنبه زندگی می‌کند. او نقش فرماندهان را در خاتمه جنگ مؤثر می‌داند.

آقای نظامف می‌گوید: "در داخل کشور که قوه‌های ما مقابل نیروهای حکومتی می‌جنگیدند، چند بار، راستِ گپ، با قماندان‌ها دیدار کرده بودیم. بی‌دلالت رهبران اُپوزیسیون و رهبران حکومت. صحبت بین ما فقط به خاطر صلح و صلاح بود."

'پیمان شکنی'

تلفات جنگ داخلی تاجیکستان بیش از صد و پنجاه هزار نفر و خسارت مالی آن ۷ میلیارد دلار ارزیابی می‌شود. نزدیک یک میلیون نفر بی‌خانه و در شدند.

با امضای توافق صلح پناهجویان به وطن برگشتند. دولت نوپای امامعلی رحمان با کمک سازمان‌های بین‌المللی خانه‌های خراب شده را بازسازی کرد. گروه‌های مسلح مخالفین به ارتش پیوستند.

حزب نهضت اسلامی که عمده‌ترین نیروی مخالفان محسوب می‌شد، اجازه فعالیت رسمی یافت. این حزب طی حدود ۱۵ سال در پارلمان دو کرسی داشت و در عرصه سیاسی تاجیکستان فعال بود.

اما در پاییز سال ۲۰۱۵ دادگاه عالی تاجیکستان این حزب را به اتهام همدستی با ژنرال عبدالحلیم نظرزاده، معاون پیشین وزارت دفاع، که مقامات او را به کوشش کودتا متهم کرده و در یک عملیات او و شماری از همراهانش را از میان بردند، ممنوع کرد.

در بهار سال ۲۰۱۶ ده‌ها تن از اعضای ریاست و فعالان حزب نهضت اسلامی به اتهام دست داشتن در حوادث مربوط به ژنرال نظرزاده، برای مدت‌های طولانی، از حمله دو معاون رهبر این حزب به حبس ابد، محکوم شدند. هرچند خود این افراد اتهامات وارده علیه خود و حزب‌شان را بی‌پایه و دارای انگیزه‌های سیاسی می‌دانند.

محیالدین کبیری، رهبر این حزب، حالا در خارج به سر می‌برد. او بعد از انتخابات پارلمانی ماه مارس ۲۰۱۵ که موجب از کرسی پارلمانی محروم شدن حزبش گردید، تاجیکستان را ترک کرده بود.

آقای کبیری در خارج از کشور فعالیت حزبش را به راه مانده و گاه‌گاهی از سیاست‌های دولت تاجیکستان انتقاد می‌کند. وی از جمله مقامات بلند پایه تاجیکستان را به پیمان شکنی و زیر پا گذاشتن توافقات صلح متهم کرده است.

'تهدیدهای امنیتی'

با گذشت دو دهه از امضای توافق صلح، خطر بیثباتی در تاجیکستان همچنان باقی است. حضور گروه‌های تندرو در شمال افغانستان بر نگرانی‌های منطقه‌ای افزوده و رزمایش ضدتروریستی اخیر کشورهای عضو جرگه کشورهای همسود در جنوب تاجیکستان پاسخی به این نگرانی‌ها ارزیابی می‌شود.

در این رزمایش روسیه بار اول از موشک بالیستیک "اسکندر- ام" استفاده کرد.

در میان اعضای گروه‌های پیکارجو در افغانستان، صدها شهروند تاجیکستان و کشورهای دیگر آسیای میانه و روسیه هم حضور دارند. تعداد اتباع آسیای میانه در میان گروه‌های تندرو در افغانستان بیش از ۳۵۰۰ نفر حدس زده می‌شود.

قاسم‌شاه اسکندراف، رئیس مرکز مطالعات افغانستان و آسیای میانه در دوشنبه، می‌گوید: "البته موجودیت این گروه‌ها در نزدیکی مرزهای ما همیشه تهدید ایجاد می‌کند. در بعضی کشورهای آسیای مرکزی، بعضی هسته‌های خفته این رادیکال‌ها، اکستریمیست‌ها و تروریست‌هایی هستند که با تاثیرپذیری این گوروه‌ها و زیر تبلیغات این‌ها، کارهایی می‌توانند اینجا انجام دهند، اینها می‌توانند بیدار شوند به اصطلاح."

برای بسیاری از مردم تاجیکستان مهم‌ترین دستاوردِ توافقی که بیست سال پیش امضا شد، آرامش کشور است. هرچند گروه‌های مدافع حقوق بشر از عملکرد دولت نسبت به مخالفان و محدودیت آزادی‌های مدنی و موارد نقض حقوق بشر در سال‌های اخیر انتقاد می‌کنند.