چه کسانی بلندترین شب سال را جشن می‌گیرند و چرا؟

اگر در نیم‌کره شمالی زندگی می‌کنید، زمستان رسما برایتان آغاز شده است. به لحاظ فنی، انقلاب زمستانی که به عنوان کوتاه‌ترین یا تاریک‌ترین روز سال شناخته می‌شود، در علم نجوم نقطه شروع زمستان به حساب می‌آید.

برای کسانی که شمال خط استوا زندگی می‌کنند، انقلاب زمستانی به ۲۴ ساعتی گفته می‌شود که کمترین ساعات روشنایی روز در کل سال را دارد. به همین دلیل هم آن را به عنوان بلندترین شب سال یا کوتاه‌‌‌ترین - و اغلب تاریک‌ترین- روز سال می‌شناسند. زمانی که از نظر علم نجوم - در مقابل علم هواشناسی- زمستان آغاز می‌شود و برای بسیاری از فرهنگ‌ها در سراسر دنیا از دیرباز با آیین‌ها، جشن‌ها و افسانه‌ها پیوند خورده است.

این ۲۴ ساعت به شکل‌گیری بحث‌های علمی زیادی هم منجر شده است.

اما انقلاب زمستانی دقیقا چیست؟ آیا همیشه در یک روز مشخص از سال اتفاق می‌افتد؟ و محض اطلاع دوستداران جشن و مهمانی، چه کسانی به شکل سنتی آن را جشن می‌گیرند و چرا؟

انقلاب زمستانی چه زمانی اتفاق می‌افتد؟

برای ساکنان نیم‌کره شمالی، انقلاب زمستانی سال ۲۰۱۹ دقیقا در ساعت ۴ و ۱۹ دقیقه صبح روز یکشنبه ۲۲ دسامبر به وقت گرینویچ اتفاق می‌افتد. وقتی با دور شدن قطب شمال نسبت به خورشید، در نیم‌کره شمالی زمستان آغاز می‌‌شود.

در نیم‌کره شمالی، این لحظه‌ایست که خورشید در پایین‌ترین جایگاه خود در آسمان قرار دارد و از هر زمان دیگری از سال به افق نزدیک‌تر است. به همین دلیل هم هست که کم‌تر از هر زمان دیگری از سال در یک روز واحد نور به زمین می‌تاباند.

به این ترتیب اگر منشا این اتفاق فقط چرخش زمین به دور خورشید باشد، شاید فکر کنید هر سال در یک زمان مشخص اتفاق می‌افتد، این طور نیست؟

اما دقیقا این طور نیست. انقلاب زمستانی هر سال اتفاق می‌افتد اما تاریخ دقیق آن متغیر است و دلیلش هم روشی است که برای حساب کردن زمان در زمین وجود دارد.

در محاسبه مدت زمان گردش زمین به دور خورشید میزان بسیار کمی عدم تطابق وجود دارد. گردش زمین به دور خورشید حدود یک چهارم روز بیشتر از ۳۶۵ روزی که ما معمولا محاسبه می‌کنیم، طول می‌کشد. به همین خاطر انقلاب زمستانی به طور معمول روز ۲۱ یا ۲۲ دسامبر اتفاق می‌افتد.

در نیم‌کره جنوبی هم عکس این موضوع صادق است: خورشید به بالاترین سطح خود در آسمان می‌رسد و در نیمه دیگر زمین تابستان از نظر علم نجوم آغاز می‌شود.

کوتاه‌ترین روز سال چقدر کوتاه است؟

بر اساس محاسبات رصدخانه گرینویچ لندن، طول کوتاه‌ترین روز سال ۷ ساعت و ۴۹ دقیقه و ۴۳ ثانیه است. این یعنی مدت زمان روشنایی روز از نصف مدت آن در انقلاب تابستانی کمتر است.

و هر چه به قطب شمال نزدیک‌تر باشید، روز کوتاه‌تر هم خواهد شد: به عنوان مثال در ایسلند فاصله بین طلوع و غروب خورشید فقط دو ساعت و ۱۴ دقیقه است.

اما برای کسانی که نزدیک به خط استوا زندگی می‌کنند، این تفاوت چندان قابل لمس نیست.

اما هر چند در این زمان از سال کمترین میزان روشنایی روز را داریم ( بدون شک در نیم‌کره شمالی)، به این معنا نیست که طلوع خورشید زودتر از هر زمان دیگری در سال اتفاق می‌افتد و یا آفتاب دیرتر از همیشه غروب می‌کند.

تا یک هفته بعد از انقلاب زمستانی صبح‌ها همچنان تاریک‌تر می‌شوند و زودترین غروب خورشید هم بیش از یک هفته پیش از آن اتفاق می‌افتد.

'انقلابین' چیست و چه معنایی دارد؟

واژه "solstice" ( به فارسی انقلابین) از کلمه لاتین " solstitium" به معنای " ایستادن خورشید از حرکت" ریشه گرفته است. (sol در لاتین معنی خورشید می‌دهد و sistre یعنی متوقف شدن و بی حرکت ماندن).

دلیل این نامگذاری هم این است که در لحظه‌ای که خورشید در افق پدیدار می‌شود و شروع به بالا آمدن می‌کند، به نظر می‌آید از حرکت ایستاده است.

چگونگی گردش زمین به دور محورش را در نظر بگیرید:‌ در طول سال با دور و نزدیک شدن قطب جغرافیایی زمین نسبت به خورشید، مسیر منحنی شکل حرکت روزانه خورشید هم کم و زیاد می‌شود.

در نیم‌کره شمالی انقلاب زمستانی زمانی اتفاق می‌افتد که خورشید در پایین‌ترین نقطه خود در آسمان قرار دارد. در این زمان، قطب شمال زمین شروع به دور شدن از خورشید می‌کند و به همین دلیل در نیمکره شمالی هوا سردتر و فصل زمستان آغاز می‌شود.

اما برای کسانی که در نیم‌کره جنوبی زمین ساکن هستند، قطب جنوب شروع به نزدیک شدن به سمت زمین می‌کند و این باعث گرم‌تر شدن هوا و شروع فصل تابستان می‌شود.

انقلاب زمستانی چگونه جشن گرفته می‌شود؟

انقلاب زمستانی از زمان‌های کهن در بسیاری از فرهنگ‌ها جشن گرفته می‌شد. به طور سنتی، در این زمان از سال گاوها را ذبح می‌کردند تا هم در غذا دادن به آن‌ها در طول زمستان صرفه‌جویی کنند و هم در ماه‌های سخت سال دوام بیاورند. این موقع سال زمان انداختن شراب و آب‌جو هم بود.

جشنواره دونگ‌زی ( آسیا)

در شرق آسیا، به ویژه چین، کره و ژاپن، جشنواره دونگ‌زی یکی از مهم‌ترین اتفاقات سال به حساب می‌آید.

کلمه دونگ‌زی به معنای " منتهی درجه زمستان" است، زمانی که بازگشت روزهای بلندتر و در نهایت افزایش انرژی مثبت جشن گرفته می‌شود.

منشا این جشنواره احتمالا به یین و یانگ برمی‌گردد، فلسفه‌ای که بر وجود تعادل و هماهنگی در جهان هستی تاکید دارد.

جشنواره دونگ‌زی زمانی است برای شادی، دور هم جمع شدن و پختن غذاهای خاص. در جنوب چین مردم معمولا تانگ یوان درست می‌کنند و می‌‌خورند: کوفته‌ قلقلی‌هایی که از برنج چسبناک تهیه و در شربت شیرین یا سوپ آبکی خوش‌طعم سرو می‌شود.

رقص پرواز ( آمریکای میانه)

رقص پرواز مراسمی باستانی است که در آمریکای میانه برگزار می‌شد، سرزمین تاریخی و فرهنگی که از نقاط جنوبی آمریکای شمالی تا مناطق شمالی کاستاریکا را در برمی‌گیرد.

گفته می‌شود این مراسم در فرهنگ‌ بومیان ساکن در بخش مرکزی مکزیک از جمله اقوام ناوز و هواستک ریشه دارد، آیینی که هنوز هم بر جای خود باقی مانده است.

این مراسم که با نام "میله پرنده" هم شناخته می‌شود، مفهوم معنوی عمیقی دارد و در آن ۵ مرد که به نام "مرد پرنده" شناخته می‌شوند از یک میله ۳۰ متری بالا می‌روند.

۴ نفر از آن‌ها که با طناب به میله بسته شده‌اند، خود را در فضا رها می‌کنند و در حالی که پایین می‌آیند به نظر می‌رسد در هوا در حال رقصیدن هستند. نفر پنجم هم که روی نوک میله باقی مانده، طبل و فلوت می‌‌نوازد.

بر اساس اسطوره‌ها، این بهترین روش برای دلجویی از خدایان، پایان دادن به خشکسالی‌ شدید، بازگرداندن حاصلخیزی به کشت و کار و تضمین فراوانی ذرت - که محصول غذایی عمده‌ آن‌ها به حساب می‌آمد- بوده است.

یلدا (چله) در ایران، افغانستان و تاجیکستان

شب "یلدا" یا شب "چله "جشن سنتی مردم ایران، افغانستان و تاجیکستان برای "طولانی‌ترین و تاریک‌ترین شب سال" است.

زمانی که اقوام و آشنایان دور هم جمع می‌شوند و با انواع و اقسام غذاها و نوشیدنی‌ها و شعرخوانی تا ساعات اولیه صبح جشن می‌گیرند.

خوراکی‌های محبوب این جشن انواع میوه و آجیل هستند، از جمله انار و هندوانه که به دلیل رنگ سرخ‌شان به عنوان نماد سپیده‌دم و درخشش حیات، جایگاهی ویژه در این جشن دارند.

چاتارماس (پاکستان)

قوم کالاش، اقلیتی پاگان (مشرک) هستند که در دره‌های رشته کوه‌های هندوکش پاکستان در نزدیکی مرز افغانستان زندگی می‌کنند.

آن‌ها هر سال در ماه دسامبر با برگزاری جشنواره چاتارماس -که به نام چاموس هم شناخته می‌شود- شروع فصل زمستان را جشن می‌گیرند. برای مردمان این قوم این موقع از سال زمانی برای فکر کردن به تجدید نسل، باروری و یکی شدن به حساب می‌آید که آن را با آتش‌بازی، خوردن انواع و اقسام میوه‌های خشک و رقص جشن می‌گیرند.

هم پسران و هم دختران در این مناسک گذار فرهنگی شرکت می‌کنند.

ساتورنالیا ( روم باستان)

در روم باستان، جشنواره ساتورنالیا یا جشن ساتورن ۱۷ دسامبر آغاز می‌شد و ۷ روز ادامه داشت. همانطور که از اسمش پیداست، این جشن برای بزرگداشت ساتورن، پدر خدایان که نامش روی ششمین سیاره منظومه شمسی هم گذاشته‌ شده است ( سیاره زحل)، برگزار می‌شود.

در طول این جشن مردم در معابد ساتورن قربانی می‌کردند، ضیافت‌های عمومی راه می‌انداختند و به یکدیگر هدیه می‌دادند. حال و هوای این روزها بیشتر شبیه به یک کارناوال بود و برای مدتی قوانین سنتی روم به دست فراموشی سپرده می‌شد. مدارس و کسب‌وکارها بسته بودند، در رابطه با برقراری نظم و قانون چندان سختگیری نمی‌شد و قمار آزاد بود … حتی به برده‌ها هم اجازه جشن گرفتن داده می‌شد.

کریسمس

کریسمس به شکلی باورنکردنی آمیزه‌ای است از انواع و اقسام جشن‌های پاگانی و رومی که ساتورنالیا یکی از اولین پیشگامان آن به حساب می‌آید.

بنابر تقویم "جولین"- تقویمی که در دوران روم باستان استفاده می‌شد - انقلاب زمستانی واقعی ۲۵ دسامبر اتفاق می‌افتاد.

اما در اواخر قرن شانزدهم وقتی تقویم میلادی جای آن را گرفت، تاریخ‌ها به هم ریختند. تطبیق دادن هر دو سالنامه با یکدیگر به طور کامل کار سختی بود و به همین دلیل در تاریخ‌ها کمی اختلاف به وجود آمد که در نتیجه آن انقلاب زمستانی با بیست و یکمین روز دسامبر مصادف شد.

با این حال، مسیحیان کاتولیک تصمیم گرفتند به این تاریخ وفادار بمانند و تولد عیسی مسیح را در روز ۲۵ دسامبر جشن بگیرند.

جشن یول (دوران پیش از مسیحیت در شمال اروپا)

جشن یول، فستیوال بزرگ پاگان‌ها بود که در اسکاندیناوی امروزی در زمان انقلاب زمستانی در ماه دسامبر برگزار می‌شد.

در آن دوران، افروختن آتش در این جشن نمادی از گرما و روشنایی خورشید بود که با وجود تاریکی بیرون، دوباره بازمی‌گشت.

در این جشن، به منظور بزرگداشت ایزد تور( یکی از خدایان اساطیر اسکاندیناوی) یک کنده‌ درخت بزرگ در کانون آتش سوزانده می‌شد به این امید که ارواح شیطانی دور شوند و سال پیش رو با شانس همراه باشد.

منشا بسیاری از سنت‌های کریسمس در عصر حاضر - از جمله درخت یول، گراز یول و آواز یول - به جشن‌ یول در دوران پیش از مسیحیت باز می‌گردد.

مناسک دروئیدها و سایر پاگان‌ها ( اروپای غربی و جزایر بریتانیا)

برای پاگان‌ها و دروئیدها ( طبقه تحصیل‌کرده و پیشه‌ور در میان اقوام سلت در سرزمین‌های بریتانیا، ایرلند و سرزمین گل‌ که فرانسه کنونی و سرزمین‌های واقع در بخش غربی رود راین را دربرمی‌گیرد) مهم‌ترین رویداد سال - حتی مهم‌تر از انقلاب تابستانی- به حساب می‌آمد چون نقطه شروعی برای بازگشت خورشید بود.

از آنجایی که این اقوام برای بقا‌‌ء به کشاورزی و پرورش حیوانات اهلی وابسته بودند، چشم‌انداز روزهای طولانی‌تر و گرم‌تر برایشان از اهمیت زیادی برخوردار بود.

هنوز هم تعداد زیادی از دروئیدها و سایر پرستشگران برای جشن گرفتن اولین طلوع خورشید بعد از انقلاب زمستانی در بنای ماقبل تاریخی استون‌هنج در بریتانیا ( این بنا بین ۳۰۰۰ تا ۲۰۰۰ سال قبل از میلاد مسیح ساخته شده) جمع می‌شوند.

اما جادو در هنگام غروب خورشید اتفاق می‌افتد: از آنجایی که سنگ‌ها به شکل فوق‌العاده‌ای با مسیر خورشید هم‌راستا هستند، می‌توان آخرین پرتوهای انقلاب زمستانی که در افق محو می‌شوند را از مرکز دایره سنگی تماشا کرد.

در جوامع پاگان، درختان بلوط مقدس هستند و میوه گیاه دارواش ( شاخه‌ای که در تزیینات کریسمس به کار می‌رود) که روی آن رشد می‌کند نمادی از زندگی در ماه‌های تاریک سال به حساب می‌آید. کشیشان دروئیدی آن‌ها را جمع می کردند و به عنوان تبرک به مردم می‌دادند.