خدمت نظام وظیفه در ایران؛ از اجبار تا اختیار

اجباری بودن دوران خدمت سربازی، از مهم‌ترین مسائل مناقشه برانگیز در ایران است و کشته شدن تعدادی از سربازان وظیفه در دوران سربازی در مواردی چون سانحه رانندگی، گروگان‌گیری یا حوادث مشابه، انتقادها به اجباری و غیر تخصصی بودن دوران سربازی را دامن زده است.

منتقدان، حادثه‌های مرگباری همچون سقوط اتوبوس سربازان به دره نی ریز که اخیراً به کشته شدن بیش از ۱۳ سرباز وظیفه منجر شد را تلنگری برای بازنگری در قوانین و نحوه سربازی در ایران می‌دانند و از لزوم اختیاری شدن دوران نظام وظیفه و انجام تغییرات در جهت بهبود وضعیت خدمت سربازی سخن می گویند.

قانون خدمت سربازی در ایران اولین بار در سال ۱۳۰۴ توسط چهارمین دوره مجلس شورای ملی به تصویب رسید، قانونی که با گذشت ۹۱ سال و تغییر حکومت در ایران همچنان قید آن مبنی بر اجباری بودن خدمت نظام وظیفه در کشور حاکم است. بعد از روی کار آمدن جمهوری اسلامی و در سال ۱۳۶۳ مجلس شورای اسلامی تصویب کرد که خدمت وظیفه در ایران ۳۰ سال است. این ۳۰ سال بر اساس ماده چهارم قانون خدمت وظیفه عمومی به ۴ دوره تقسیم می‌شود که دوره نخست را خدمت ضرورت خوانده و دو سال است، دوره دوم که دوره احتیاط خوانده می‌شود ۸ سال و دوره‌های سوم و چهارم، ذخیره اول و ذخیره دوم است که هرکدام ۱۰ سال است.

اما از سال ۹۱ بر اساس اعلام سازمان وظیفه عمومی در ایران، مدت خدمت مشمولان سربازی ۲۱ ماه است این مدت در مناطق جنگی و امنیتی درگیر ۱۸ ماه و در مناطق محروم و بد آب و هوا ۱۹ ماه است.

مجلس ایران در دوره‌های مختلف تغییراتی در قانون نظام وظیفه ایجاد کرده و از فروش سربازی تا معافیت‌هایی همچون پزشکی، تحصیلی، کفالت، نخبگان و معافیت سه برادری (از سال ۹۱ متوقف شد) در نظر گرفته است. اما از حجم انتقادها نسبت به وضعیت خدمت سربازی، اجباری و طولانی بودن مدت آن و شرایط خاصی که تحمیل می‌کند کاسته نشده، انتقادهایی که حالا دیگر از سطح مردم عادی و کسانی که مشمول خدمت سربازی هستند فراتر رفته و مرکز پژوهش‌های مجلس به عنوان یکی از مهم‌ترین نهادهای تحقیقاتی و پژوهشی در ایران به "نارضایتی مردم و اکراه فرزندان آنها" برای خدمت سربازی اشاره کرده و با انتقاد از "عدم پرداخت حقوق مکفی در طول مدت سربازی، شرایط نامناسب اماکن خدمتی و آسایشگاه‌های سربازان و سازوکارهای نامناسب پیرامون نحوه به‌کارگیری سربازان در محیط‌های خدمتی"، گفته است که "بررسی‌ها و پژوهش‌ها حاکی از وجود ناهنجاری‌های رفتاری و همچنین آسیب‌های مختلف در میان سربازان وظیفه مشغول به خدمت در یگان‌های خدمتی اعم از نیروهای انتظامی و نظامی است و پدیده‌هایی نظیر فرار از خدمت، خودزنی، خودکشی، جعل اسناد و سوء استفاده از موقعیت و امثال اینها از شیوع قابل توجهی برخوردار است".

بر اساس اعلام کارشناس گروه امنیتی - دفاعی مرکز پژوهش‌های مجلس، سربازی اجباری از عوامل افزایش فرار مغزها است و بهره‌وری پایین سربازها، افزایش مشکلات نیروهای مسلح به لحاظ مالی، ناکارآمدی نیروهای انسانی در برابر تهدیدات تکنولوژیک، وضعیت نامناسب سربازها به لحاظ مالی عاطفی و جسمی و همچنین افزایش تقلب‌هایی است که همواره در جامعه قابل مشاهده است مثل طلاق‌های صوری و صدمات جسمی که افراد به خودشان وارد می‌کنند برای فرار از خدمت سربازی از عمده نقاط ضعف سربازی اجباری است.

تلاش برای تغییر وضعیت موجود

کمپین‌های متعددی در اعتراض به وضعیت سربازی در ایران اعلام موجودیت کرده‌اند.

کمپین "نه به سربازی اجباری" از سوی "مرکز مطالعات لیبرالیسم" و گروه "دانشجویان و دانش‌آموختگان لیبرال ایران" با تأکید بر انتخاب آزادانه جوانان ایرانی و تقویت نیروی نظامی کشور راه‌اندازی شده است. این کمپین می گوید که ۶۱ درصد کشورهای جهان (۱۲۳ کشور) سربازی اجباری ندارند؛ ۳۰ درصد (۶۰ کشور) از ترکیب نیروهای داوطلب و اجباری استفاده می‌کنند و در تنها ۹ درصد (ایران و ۱۶ کشور دیگر) سربازی اجباری به مدت بیش از یک سال را به اجرا می‌گذارند. فعالان کمپین می‌پرسند: "در شرایطی که در بسیاری کشورها با توسل به سربازگیری حرفه‌ای، از طرفی به حق انتخاب و آزادی فردی شهروندان احترام گذاشته می‌شود و از سوی دیگر زمینه ایجاد ارتش قوی فراهم آمده و از اتلاف وقت و آسیب‌های روانی به جوانان خودداری شده است، تداوم قانون خدمت سربازی اجباری در ایران برای نزدیک به ۹ دهه، چه نتایج مثبتی با خود به همراه داشته است؟"

کمپین "بهبود سربازی" هم با هدف "تغییر و بهبود سربازی در راستای منافع ملی" و توسط جمعی از دانشجویان ۷ دانشگاه تهران، شریف، امیرکبیر، علم و صنعت، شهید بهشتی، علامه و تهران مرکز شکل گرفته و گردانندگان آن هدف و انگیزه اصلی این کمپین را جلوگیری از هدر رفتن سرمایه عظیم جوانان در دوران سربازی و استفاده از این پتانسیل در جهت توسعه و پیشرفت کشور اعلام کرده‌اند. موضوع سربازان اقتصاد مقاومتی، سرباز آب و سرباز فرهنگ از راهکارهای این کمپین برای بهبود خدمت سربازی تاکنون بوده است. بر اساس گزارش خبرگزاری مهر گردانندگان این کمپین از سربازی اجباری - حرفه‌ای حمایت می‌کنند به این معنی که دوره سربازی آموزشی برای همه به مدت چند ماه اجباری باشد، بعد کسانی که می‌ماند حقوق دریافت کنند و کسانی که خدمت را ترک می‌کنند، مالیاتی به عنوان مالیات دفاعی بپردازند.

مرکز پژوهش‌های مجلس، سربازی داوطلبانه بسیجی و سربازی حرفه‌ای (علمی - تخصصی) را به عنوان الگوهایی برای جایگزینی وضعیت فعلی پیشنهاد داده است.

مجمع نمایندگان استان تهران در مجلس ایران روز ششم تیرماه در جلسه‌ای با حضور فعالان کمپین "بهبود سربازی" از حذف سربازی تا آسیب‌شناسی قوانین مربوط به سربازی را بررسی کردند.

هنوز مشخص نیست که آیا مجلس دهم خواهد توانست با تغییر در قوانین به انتقادها درباره وضعیت سربازی در کشور پایان دهد یا مثل دوره‌های قبلی مجلس به راهکارهای موقتی همچون فروش خدمت سربازی یا معافیت‌های محدود روی می آورد؛ به خصوص در شرایطی که سربازی اجباری و طولانی مدت ۲ ساله مدافعان سرسختی دارد.

وب سایت الف در آبان ۹۳ و در واکنش به بحث‌ها درباره جایگزینی سربازی حرفه‌ای به جای سربازی اجباری غیرحرفه ای در مطلبی به دفاع از قوانین فعلی سربازی در ایران پرداخته و نوشته بود: "اگرچه در سال‌های اخیر آمار بیکاری در کشور به طور فزاینده‌ای رو به رشد بوده، اما بر اساس چه تضمینی همواره نیروی کافی برای به کارگیری در طرح سرباز حرفه‌ای موجود است؟ آیا در آینده جوانان حاضر هستند بین فعالیت به عنوان سرباز حرفه‌ای و یا شغل دیگر هم درآمد با آن، به عنوان سرباز حرفه‌ای مشغول به کار شوند؟ ثانیاً اگر همین امروز طرح سربازی اجباری ملغی و سربازی حرفه‌ای وضع شود چه میزان بودجه باید صرف کرد؛ آیا تأمین چنین هزینه‌ای به کشور به سود حکومت است".

این وب سایت اضافه کرده: "یکی از مهم‌ترین عوامل تضمین امنیت کشور کثرت و زیادی نفرات در حال خدمت نظامی بدون توجه به کیفیت آن‌ها است، بدون شک طرح سرباز حرفه‌ای تعداد نیروهای نظامی کشور را به طور قابل ملاحظه‌ای کاهش خواهد داد. دقیقاً مشابه اقدام دولت موقت در اوایل انقلاب که با کاهش مدت زمان سربازی از ۲ به یک سال، طمع صدام حسین را برای حمله به ایران به شدت افزایش داد."