یک دهه صدا و سیما با مدیریت ضرغامی

روز ۱۶ آبان ۱۳۹۳ دومین دوره پنج ساله ریاست عزت الله ضرغامی بر سازمان صدا و سیما در حالی پایان یافت که این سازمان همچنان انحصار پخش رادیویی و تلویزیونی در ایران را در اختیار دارد.

سازمان صدا و سیما در یک دهه ریاست آقای ضرغامی ادامه دهنده همان سیاست‌های دوره ریاست علی لاریجانی بود. آقای ضرغامی که مانند سلف خود سابقه فرماندهی در جنگ و سپاه پاسداران را در کارنامه خود داشت و پس از وزارت ارشاد به صدا و سیما رفته و معاونت حقوقی و پارلمانی آقای لاریجانی را برعهده گرفته بود٬ پس از ریاست با حفظ بیشتر مدیران سازمان٬ همان راه را ادامه داد و همچنان بازوی تبلیغاتی طیف راستگرایان نظام باقی ماند.

مخالفان سیاست‌های محافظه کارانه این سازمان که به طعنه آن را "صدا و سیمای لاریجانی" می‌خواندند٬ در یک دهه گذشته نام "صدا و سیمای ضرغامی" را بر آن گذاشته بودند.

صدا و سیما در مقابل انتقادهای بخش‌های مختلفی از اصولگرایان هم قرار می‌گرفت و چهره‌های شاخص اصولگرا بارها شکایت کردند "رسانه ملی" به درستی وظیفه خود را اجرا نمی‌کند.

با این حال آقای ضرغامی روزگار دشوارتری را نسبت به آقای لاریجانی گذراند. پوشش رسانه‌‌ای سه انتخابات حاشیه ساز ریاست جمهوری به خصوص در سال ۱۳۸۸ و پیامدهای آن قطعا سخت ترین روزها در دوره ریاست آقای ضرغامی بوده است.

همه گیر شدن استفاده از شبکه‌های ماهواره‌ای خارج از ایران و افزایش عددی آن‌ها در رقابت با صدا و سیما از دیگر چالش‌های دوره ریاست او بود.

تعداد بالای شبکه‌های پخش کننده سریال‌های داستانی و برنامه‌های سرگرم کننده در کنار شبکه‌های خبری٬ صدا و سیما را بر آن داشت که تلاش کند تا حدودی با این شبکه‌ها و کاهش مخاطبانش مقابله کند.

افزایش شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی به نزدیک به ۷۰ شبکه تلویزیونی و ده‌ها شبکه رادیویی٬ تفاوت سیاست در محتوای برنامه‌های برون‌مرزی (به خصوص در شبکه‌ جام جم)٬ الگوبرداری از برنامه‌های موفق شبکه‌های خارجی٬ افزودن به حجم برنامه‌های سرگرم‌کننده و سریال‌های داستانی٬ و پخش HD برخی از برنامه‌ها از جمله تلاش‌های صدا و سیما در یک دهه گذشته بوده است.

در زیر مرور کوتاهی داریم بر برخی از مهمترین فصل‌های صدا و سیما در یک دهه گذشته:

مناظره‌های نامزدهای انتخابات ریاست جمهوری ۱۳۸۸

برای نخستین بار تلویزیون جمهوری اسلامی به صورت زنده نامزدهای انتخاباتی را یک‌به‌یک رو در روی هم قرار دارد. این مناظره‌ها به خصوص مناظره میان محمود احمدی‌نژاد و میرحسین موسوی٬ شکاف تنش آلود میان هواداران دو طیف را به اوج رساند.

حساسیت این مناظره‌ها آنقدر بالا بود که برخلاف روال٬ مجری آن نه از مجریان شناخته شده تلویزیون٬ بلکه از مدیران ارشد این سازمان انتخاب شد. با این حال او هم نتوانست تنش بی‌سابقه میان مناظره‌کنندگان را آرام کند.

پخش اظهارات تند نامزدها در تاریخ جمهوری اسلامی بی‌سابقه بود. نامزدی رقیب خود را به افشاگری علیه همسرش تهدید کرد و وضعیت اقتصادی مقام‌های ارشد جمهوری اسلامی و خانواده آنها را زیر سئوال برد و نامزدی مستقیما رقیب خود را به "پرونده‌سازی" متهم کرد و "دروغگو" خواند.

بازتاب این مناظره‌ها در فضای ناآرام خرداد ۸۸ و کمک به دوقطبی شدن جامعه که نهایتا به اعتراضات خیابانی یک طرف کشیده شد٬ به حدی بود که اظهارات مناظره‌کنندگان مورد انتقاد صریح آیت الله خامنه‌ای قرار گرفت.

او در نخستین خطبه‌های نماز جمعه خود پس از انتخابات ۸۸ "هر دو طرف" را در معایب و نواقص مناظره‌ها مقصر دانست و گفت که صراحت لهجه در مناظره‌ها به حدی بود که باعث بروز اعتراضات و التهاباتی شد که آثار آن هنوز دیده می‌شود.

صدا و سیما با توجه به تجربه مناظره‌های ۸۸ و هشدارهای آیت الله خامنه‌ای در این خصوص٬ مناظره‌های انتخابات ریاست جمهوری ۹۲ را با ساز و کار متفاوتی عرضه کرد. هر چند این مناظرات هم خالی از حاشیه و بحث نبود.

اعترافات تلویزیونی

در تابستان ۸۸ و در جریان اعتراضات خیابانی به نتیجه انتخابات٬ اعلام شد که تعدادی از چهره‌های شاخص اصلاح‌طلب و روزنامه نگاران به نقش خود در این اعتراضات اعتراف کرده‌اند.

بخش‌هایی از نخستین جلسات دادگاه‌ دستگیرشدگان به ریاست قاضی صلواتی پخش شد که علاوه بر اعتراف تعدادی از دستگیرشدگان از جمله چند ناشناخته٬ سران اصلاح طلب را با لباس زندان در میان حاضران در دادگاه نشان می‌داد.

جز اعترافات متهمان در دادگاه٬ چند چهره برجسته اصلاح طلبان از جمله محمد علی ابطحی و محمد عطریان‌فر جداگانه در فضایی متفاوت از دادگاه در مقابل دوربین تلویزیون ایران ابراز ندامت کردند.

با این حال این اعترافات تلویزیونی و پخش دادگاه رسیدگی به اتهامات معترضان ۸۸ که پدیده تازه‌ای در تاریخ صدا و سیما نبود و سابقه آن به اعتراف تلویزیونی آیت الله کاظم شریعتمداری و صادق قطب زاده می رسید٬ ناگهان قطع شد و ادامه پیدا نکرد.

مناظره‌های سیاسی

تلاش صدا و سیما در به تصویر کشیدن چهره معترضان به نتیجه انتخابات به عنوان "نیروهای بیگانه" و "عوامل فتنه" در برنامه‌های دیگر این سازمان ادامه یافت.

مناظره‌های تلویزیونی میان اصولگرایان و بخش اصلاح طلبان پذیرفته شده از سوی حکومت و همچنین گفت‌وگوهای رو در رو با محوریت بررسی "جریان فتنه" و سپس "جریان انحرافی" در برنامه‌هایی مانند "دیروز٬ امروز و فردا" و " رو به فردا" آغاز شد و بعد با برنامه‌هایی مانند "شناسنامه" ادامه یافت.

دعوت از فرماندهان نظامی جنگ ایران و عراق در برنامه‌ "سطرهای ناخوانده" و اظهارات بی‌سابقه آنها در خصوص جزئیات جنگ از جمله بازخوانی نامه محسن رضایی٬ فرمانده سپاه در دوران جنگ به آیت الله خمینی برای نخستین بار، از مهمترین رویدادهای اخیر در صدا و سیما بود.

مستند سیاسی

ساخت مستندهایی سیاسی که به نوعی قصد دارد از جریانی که در مخالفت نظام قدم بردارد٬ پرده بردارد٬ در سال‌های مدیریت آقای ضرغامی به ويژه در پی وقایع سال ۸۸ به اوج رسید.

این گونه مستندها که نمونه شاخص آن در اواخر دهه شصت مجموعه‌های برنامه‌های "هویت" بود٬ نقاط مشترکی دارد که برای مثال به این دو مورد می‌توان اشاره کرد؛ ادعای پرده‌برداری از تلاش فرد یا گروهی برای براندازی نظام و دیگر ارتباط این افراد و تلاش آنها با سازمان‌های اطلاعاتی غرب.

مکالمات تلفنی٬ دست نوشته ‌ها یا ایمیل٬ فیلم‌های خصوصی همراه با گفت‌وگو با چند کارشناس و برخی مواقع اعترافات تلویزیونی از اجزای تشکیل دهنده این مستندها بوده اند.

الماسی برای فریب (محمدرضا مدحی و ارتباطش با اپوزیسیون خارج از کشور)٬ فیلم ناتمامی برای دخترم سمیه (درباره سازمان مجاهدین خلق)٬ چشم کور فتنه (وقایع اعتراضات ۸۸) و شکار روباه (بازداشت تفنگداران بریتانیایی در خلیج فارس) از جمله مستندهای شاخص صدا و سیما در چند سال گذشته بودند.

تاک‌شو و میزگرد و ستاره تلویزیونی

تاک شوها و یا برنامه‌های میزگردی با دعوت از چهره‌های سرشناس سیاسی با فرهنگی سابقه درازمدت در رادیو و تلویزیون ایران دارد.

اما در دو دهه اخیر به خصوص در دوران ریاست ضرغامی تلاش شد با الگوبرداری از نمونه‌های موفق غربی مانند اپرا وینفری، جی لینو و دیوید لترمن این برنامه‌ها را پرمخاطب کنند. ابتدا از چهره‌های سرشناس سینما و تلویزیون به عنوان مجری استفاده شد٬ کسانی مانند احمد نجفی (صندلی داغ) و محمد صالح اعلا (دو قدم مانده تا صبح) از موفق‌ترین مجریان این برنامه‌ها بودند.

سپس صدا و سیما با استفاده از چهره های جوانتر و کمتر شناخته شده خود دست به ستاره سازی زد. صراحت کلام٬ تیپی و ظاهری امروزی و خودمانی بودن با میهمانان از ویژگی‌های مشترک این مجریان بود. رضا رشیدپور٬ احسان عالیخانی٬ فرزاد حسنی٬ آزاده نامداری و محمدرضا شهیدی از موفق ترین و محبوب‌ترین این مجریان بودند.

صراحت لهجه این مجریان گاه کار را تا جایی پیش می‌برد که حتی به توقف برنامه و ممنوع التصویر شدن مجری نیز می‌انجامید.

مجریانی که رفتند

اما این مجریان محبوب گاه برای صدا و سیما دردسر هم درست می‌کردند. تعدادی از ستاره‌های صدا و سیما ایران به خصوص پس از وقایع ۸۸ به انتقاد و مخالف با حکومت پرداختند و چاره‌ای جز رفتن از صدا و سیما و در برخی موارد ترک ایران نداشتند.

محمد حسینی از مشهورترین مجریان برنامه‌های سرگرم کننده تلویزیون ایران پس از خارج شدن از ایران به یکی از صریح اللهجه ترین مخالفان جمهوری اسلامی تبدیل شد و فرشید منافی مجری رادیو ایران٬ به رادیو فردا پیوست و تهیه و اجرای برنامه‌ای طنز را برعهده گرفت.

جواد یحیوی٬ رضا رشیدپور٬ آزاده نامداری و فرزاد حسنی هم از جمله مجریانی بودند که برنامه‌هایی که داشتند تعطیل شد و برای مدتی هم ممنوع التصویر شدند.

طنز

سریال‌های طنز آیتمی که سابقه آن در صدا و سیما به برنامه‌های اقتصادی و سپس برنامه‌ "تهران ساعت بیست" با محوریت منوچهر نوذری و تیم برنامه رادیویی "صبح جمعه با شما" دهه شصت خورشیدی بر‌می‌گردد٬ در ابتدای دهه هفتاد با برنامه‌های "پرواز ۵۷" و "نوروز ۷۲" با کارگردانی داریوش کاردان و مهران مدیری جان تازه‌ای گرفت.

این برنامه‌ها که بعدها با "ساعت خوش" ادامه یافت٬ سکویی شد برای معرفی نسل تازه‌ای از طنزپردازان و بازیگران طنز که بازیگران و کارگردانانی مانند مهران مدیری و رضا عطاران از برجسته ترین چهره‌های آن هستند.

تقریبا هر سریالی - چه در قالب داستانی چه آیتمی- با حضور این بازیگران ساخته شد٬ با استقبال شدید مخاطبان رو به رو شد. مرد هزار چهره٬ شب‌های برره و بزنگاه از پرمخاطب‌ترین این سریال‌ها بوده‌اند.

"قهوه تلخ" سریالی بود که منشاء اختلاف مهران مدیری و صدا و سیما شد. ابتدا گفته شد که این سریال با بودجه صدا و سیما ساخته می‌شود٬ اما بعد خبر توقف تولید این سریال منتشر شد. نهایتا این سریال ساخته شده و از مسیر " شبکه نمایش خانگی" در فروشگاه‌ها توزیع شد.

آقای ضرغامی درباره تولید این سریال گفت: "قهوه تلخ را ما نساخته‌ایم و مورد تایید ما نیست."

موفقیت چشمگیر قهوه تلخ عاملی شد که مهران مدیری کار خود را از طریق "شبکه نمایش خانگی" پخش کند. سریال‌های موفق دیگری از جمله شاهگوش (داود میرباقری) نیز از این راه توزیع شد و رقیبی دیگر برای صدا و سیما ساخته شد.

جهان ماورایی در قالب سریال داستانی

پخش سریال‌هایی که برخی از آنها به سی قسمتی معروف بودند به طوری که هر شب قسمتی از آن پخش می‌شد، از دوره لاریجانی آغاز شد٬ اما در سال‌های اخیر تعداد آنها به طرز چشمگیری افزایش یافته است که بخشی از این سیاست به رقابت با مجموعه‌های خارجی (عموما محصولات کره جنوبی٬ ترکیه و آمریکای جنوبی) که به فارسی دوبله شدند٬ باز می‌گردد.

موضوع بسیاری از این سریال‌ها که به ماورایی مشهورند٬ ارتباط با عالم ارواح بوده است. بسیاری از سریال‌ها از جمله " پنجمین خورشید" و "پنج کیلومتر تا بهشت" که از پربیننده ترین برنامه‌های تلویزیونی است در شب‌های ماه رمضان پخش می‌شدند. فراگیر شدن این مجموعه ها و موضوعات آنها که گاه تنه به خرافات می‌زند٬ بارها حتی مورد انتقاد روحانیان ایرانی و چهره‌های مذهبی قرار گرفت.

برنامه‌های مذهبی

با افزایش تعداد شبکه‌های رادیویی و تلویزیونی و افزایش ساعت پخش٬ بخش عمده‌ای از تولیدات صدا و سیما به برنامه‌های مذهبی اختصاص یافته است.

تقریبا تمام شبکه‌های صدا و سیما بخشی از ساعات پخش خود را به برنامه‌هایی با حضور کارشناسان دینی اختصاص می‌دهند. بخش‌هایی از این برنامه‌ها که به شبکه‌های اجتماعی هم راه پیدا می‌کنند٬ حتی از نظر تعدادی از روحانیون افراطی و گاه خرافی خوانده می شود.

از جمله حضور همسر و فرزند یک روحانی در برنامه‌ای با پوشيه مشکی و پوشاندن همه صورت و دستان که می‌گفتند از چشم مردان اشعه ای ساطع می شود که به واسطه آن پوست پير زن میشود. این برنامه با انتقاد کسانی چون امام جمعه موقت اصفهان رو‌ به رو شد.

برنامه‌های برون مرزی

در سال‌های اخیر معاونت برون مرزی صدا و سیما علاوه بر برنامه‌هایی که بر ایرانیان مقیم خارج پخش می‌کرد٬ بخش عمده‌ای از هزینه و انرژی خود را صرف راه اندازی شبکه‌های تلویزیونی و رادیویی به زبان‌های دیگر کرده است.

پرس تی‌وی (انگلیسی)٬ العالم (عربی) و هیسپان تی‌وی (اسپانیایی) با شعار " بازتاب بی طرفانه خبرهای مهم جهان و خبر از دیدگاهی نو" سه شبکه اصلی زبان‌های خارجی صدا و سیماست که در دوره آقای ضرغامی و به همت محمد سرافراز٬ معاونت برون مرزی او راه اندازی شد.

این شبکه‌ها با بهره گیری از چهره‌های سرشناس رسانه‌ای و منتقدان غرب از جمله جورج گلووی٬ نماینده پارلمان بریتانیا در تلاش بوده‌اند علاوه بر رقابت‌ با رسانه‌های پرمخاطب در منطقه و جذب آن دسته از مخاطبانی که با سیاست‌های آمریکا و بریتانیا مخالفند٬ سیاست‌های جمهوری اسلامی رانیز تبلیغ کنند.

سه سال پیش در پی شکایت مازیار بهاری روزنامه‌نگار و مستندساز، از پرس تی وی که دفتر آن در لندن قرار دارد٬ آفکام نهاد ناظر بر رسانه‌های بریتانیا این تلویزیون را به پرداخت ۱۰۰ هزار پوند جریمه محکوم کرد.

همچنین در پی اعمال تحریم‌های آمریکا و اروپا علیه ایران، برخی سرویس دهندگان ارتباطات ماهواره‌ای از جمله یوتل ست٬ پخش برنامه‌های شبکه‌های برون مرزی صدا و سیما را قطع کردند. هر چند پس از مدتی پخش این برنامه‌های از این ماهواره از سرگرفته شد.

آگهی بازرگانی و در آمد سازمان

صدا و سیما نهادی غیرانتفاعی محسوب می‌شود که بودجه‌اش باید از سوی دولت تامین شود (۹۷۶ میلیارد تومان بودجه این سازمان در سال ۱۹۹۳ بوده است). به این رقم درآمد نجومی حاصل از آگهی بازرگانی نیز اضافه می‌شود که به گفته آقای ضرغامی این درآمد صرف فعالیت‌های عمرانی و توسعه‌‌ای سازمان می‌شود.

برای نمونه در گزارشی که روزنامه دنیای اقتصاد منتشر کرد٬ فقط درآمد صدا و سیما از پخش آگهی در خلال برنامه ورزشی ۹۰ حدود ۱۶ میلیارد تومان برای هر برنامه بوده است.

بنا بر این گزارش این سازمان به طور جداگانه برای هر قسمت از این برنامه یک اسپانسر مسابقه پیامکی هم می‌گیرد که درآمدی چند ده میلیونی نصیب صداوسیما می‌کند.

با این حال آقای ضرغامی بزرگترین مشکل دوره مدیریتش را عدم احقاق وعده دولت در پرداخت بودجه اختصاص یافته و "مشکلات اعتباری"بر می‌شمارد.

۲۰:۳۰ و باشگاه خبرنگاران جوان

برنامه خبری ۲۰:۳۰ همانطور که از نام آن می‌آید در ساعت ۲۰:۳۰ از شبکه دوم پخش می‌شود٬ یکی از جنجالی‌ترین برنامه‌های خبری - سیاسی سا‌ل‌های اخیر به خصوص پس از وقایع ۸۸ بوده است.

این برنامه‌ که در بهترین زمان پخش روی آنتن می‌رود٬ به نوعی تلاشی برای رقابت با برنامه‌های خبری رسانه‌های فارسی زبان خارج از ایران است.

لحن محاوره‌ای گزارشگران عموما جوان این برنامه سعی در جذب حداکثری مخاطبان دارد. با این حال منتقدان این برنامه آن را متهم می‌کنند که به طور اغراق آمیزی از جناح خاصی حمایت می‌کند و فعالیت‌های جناح دیگری را به شدت زیر سئوال می‌برد.

باشگاه خبرنگاران جوان هم که از زیر مجموعه‌های صدا و سیماست، به گفته منتقدان آن، هم سو با سیاست‌های ۲۰:۳۰ و بخش افراطی محافظه کاران است.

بسیاری از خبرهای داخلی ایران به خصوص خبرهای اطلاعاتی و امنیتی برای نخستین بار از این منبع منتشر می‌شود.

تعطیلی نشریات پرمخاطب سروش نوجوان و سروش جوان

در دوران مدیریت عزت الله ضرغامی دو نشریه موفق سروش نوجوان و جوان تعطیل شد. سروش جوان که پس از چند سال فعالیت در قالب ماهنامه، به هفته نامه تبدیل شده بود و پرتیراژترین نشریه سروش به شمار می رفت، با تغییرات ناگهانی مدیریتی دستخوش فراز و فرود شد و سرانجام از انتشار باز ماند. انتشار سروش نوجوان نیز پس از هفده سال فعالیت در ۱۳۸۵ متوقف شد. این مجله در سال‌های فعالیتش در دوره‌های مختلف با سردبیری قیصر امین پور، فریدون عموزاده خلیلی، بیوک ملکی و در شماره های نهایی با سردبیری رضا رهگذر منتشر شده بود.

بیوک ملکی در گفتگویی با خبرآنلاین در بهمن سال ۹۲ درباره تعطیل شدن این نشریه ها گفته بود:‌ "از زمانی که وزیر ارشاد قبلی، یعنی محمد حسینی مدیر سروش شد، ما فاتحه سروش را خواندیم. آمدن او همانا و کلید خوردن تعطیلی سروش نوجوان همان. ماجرای مدیر شدن آقای حسینی هم از این قرار بود که می‌خواست نماینده مجلس شود. ظاهرا به او گفته بودند تو چهره نیستی، کسی تو را نمی‌شناسد، اول از سروش شروع کن، برو مدیر سروش شو. آنجا چهره می‌شوی، هر روز می‌آیی توی اخبار و دیده می‌شوی و... حسینی بعد از شش ماه برای نماینده شدن از آنجا رفت. منتها اتفاقی که افتاد این بود که کلید تعطیلی خیلی از نشریات سروش در زمان مدیریت ایشان زده شد. سردبیر سروش هفتگی در همان زمان استعفا داد. سروش جوان را به شکل بسیار بدی تعطیل کردند. یعنی عذر همه را خواستند .بچه هایی که خوش ذوق و خلاق بودند . بعد هم که نوبت ما رسید."

صدا و سیما و ریاست جمهوری

نخستین سال ریاست ضرغامی با آخرین سال دولت اصلاحات همزمان شد. به گفته ناظران اصلاح طلب در ادامه سیاست‌های قبلی صدا و سیما در این سال هم اخبار مربوط به دولت محمد خاتمی و اصلاح طلبان پوشش رسانه‌ای کمی گرفتند. حتی به گفته آنها اخبار مربوط به شهرداری تهران و مسئول آن (محمود احمدی نژاد) پوشش بیشتری نسبت به دولت می‌گرفت.

با روی کار آمدن محمود احمدی نژاد و دولت اصولگرایان رویه تغییر پیدا کرد٬ منتقدان دولت صدا و سیما را متهم به جانبداری از محمود احمدی‌نژاد می‌کردند٬ حتی اکبر ترکان از نزدیکان حسن روحانی٬ واگذاری ۸۶ هکتار از زمین‌های نمایشگاه بین المللی تهران به صدا و سیما در آخرین روزهای ریاست جمهوری محمود احمدی نژاد را "نوعی قدردانی متقابل" از صدا و سیما توصیف کرد.

اما در دوره دوم ریاست جمهوری احمدی نژاد٬ هرچه او و نزدیکانش از بدنه اصلی اصولگرایان فاصله می‌گرفتند٬ پوشش رسانه‌ای فعالیت‌های دولت نیز کاهش می یافت و در مقابل برنامه‌هایی پخش می شد که عملکرد تیم نزدیک به محمود احمدی نژاد را که از سوی اصولگرایان "جریان انحرافی" نام گرفته بودند زیر ذره بین می برد. تا جایی که این شایعه به وجود آمد که صدا و سیما از پخش گفت‌و گوی زنده ريیس جمهور خودداری می‌کند.

در نخستین سال ریاست جمهوری حسن روحانی هم رابطه خوبی میان دولت و صدا و سیما به وجود نیامد. نخستین جرقه اختلاف‌ میان دولت جدید و سازمان زمانی زده شد که گفت‌وگوی رئیس جمهور که قرار بود زنده پخش شود با تاخیری بیش از یک ساعت روی آنتن رفت.

خبرگزاری دولتی ایران نوشت که "رئیس سازمان صدا و سیما مانع پخش زنده گفتگوی تلویزیونی روحانی با مردم شد."

بعدها گفته شد اختلاف نظر بر سر انتخاب مجری دلیل تاخیر در پخش این گفت‌و گو بود.

آقای روحانی همچنین در یکی از اظهارات خود درباره صدا و سیما گفت: "رسانه ملی حاضر نیست خدمات دولت را برای مردم تبیین کند و دولت از لحاظ تبلیغاتی دست تنهاست."