چهلمین جشنواره فیلم فجر؛ کرونا، سالن‌های خالی و اختلاف‌های داخلی

چهلمین دوره جشنواره فیلم فجر در حالی از نیمه گذشته است که بیش از بحث و گفت‌وگو درباره آثار، حاشیه‌های برگزاری خبرساز شده است. جشنواره‌ای که با انصراف مسعود کیمیایی باسابقه‌ترین فیلمساز حاضر در بخش مسابقه آغاز شد، طی روزهای آغازین درگیر مسائلی مانند شایعه "قهر" دبیر جشنواره، همزمانی با شیوع موج ششم کرونا در ایران و استقبال سرد تماشاگران از نمایش‌های مردمی فیلم‌ها بوده است.

تا همین چند هفته پیش به نظر می‌رسید محمد خزاعی که در دولت جدید به عنوان معاون وزیر فرهنگ و ارشاد اسلامی و رئیس سازمان سینمایی انتخاب شد و تجربه برگزاری سی‌امین دوره جشنواره فجر به عنوان دبیر را داشت، برای چهلمین دوره برنامه‌های خاصی داشته باشد. دوره سی‌ام که او مسئولیت برگزاری‌اش را بر عهده داشت -و مانند همین دوره در مرکز همایش‌های برج میلاد برپا شد- در مقایسه با دوره‌های قبل و بعد از خود یکی از بزرگ‌ترین دوره‌های جشنواره از نظر تعداد آثار به نمایش درآمده، جوایز و ابعاد برگزاری بود.

البته آن سال با اتفاقی کم سابقه در یاد مانده است چون هیات داوری جشنواره در رشته بهترین فیلم -که مهم‌ترین جایزه جشنواره است- هیچ فیلمی را شایسته دریافت سیمرغ بلورین ندانست و به دو فیلم دیپلم افتخار داد. همچنین در آن دوره اکبر عبدی در حالی جایزه بهترین بازیگر نقش مکمل مرد را برای فیلم "خوابم می‌آد" به کارگردانی رضا عطاران دریافت کرد که در این فیلم نقش یک زن را بازی می‌کرد.

سی‌امین دوره جشنواره فجر که در دومین دوره ریاست جمهوری محمود احمدی‌نژاد برگزار شد، همچنین آغازگر اتفاقی بود که دامنه‌اش تا امروز هم ادامه دارد: خودداری حوزه هنری از نمایش برخی فیلم‌ها در سینماهای خود. چند فیلم حاضر در همین جشنواره در اکران سال بعد با "تحریم" حوزه هنری مواجه شدند و این نهاد زیر نظر سازمان تبلیغات اسلامی -که تعداد زیادی سالن سینما در شهرهای مختلف را در اختیار دارد- با این استدلال که بر خلاف "شئون فرهنگی و اخلاقی" هستند، آنها را در اکران عمومی به نمایش نگذاشت و جنجال بزرگی آغاز شد.

کدام فیلم‌ها خبرساز شدند؟

اما به نظر می‌رسد در دوره چهلم کیفیت فیلم‌ها بیشتر از دوره‌های اخیر مورد انتقاد است. هیات انتخاب از همان روزهای اول برگزاری جشنواره با این اتهام روبه‌رو شد که فیلم‌های سینمایی بی‌کیفیتی را انتخاب کرده است. هرچند که بهروز افخمی یکی از اعضای این هیات چند هفته قبل در یک برنامه تلویزیونی زنده گفته بود دو فیلم که بیشترین رای را در هیات انتخاب به دست آورده بودند، به دلیل ملاحظات ممیزی از طرف شورای پروانه نمایش کنار گذاشته شدند.

اما منتقدان سینما در این روزها از کیفیت فیلم‌ها گلایه دارند و بیشترین تقصیر را متوجه هیات انتخاب می‌دانند. بخصوص فیلم اکشن "لایه‌های دروغ" که به عنوان محصول مشترک ایران و فنلاند در جشنواره به نمایش درآمد و بخشی از بودجه آن را بنیاد سینمایی فارابی تامین کرده است، به شدت مورد انتقاد قرار گرفته است و از آن به عنوان "کمدی ناخواسته" یاد می‌شود. فیلم "مرد بازنده" ساخته جدید محمدحسین مهدویان هم در همان روز اول جشنواره خبرساز شد و تماشاگران را به دو دسته موافق و مخالف تقسیم کرد. این هفتمین جضور پی‌درپی آقای مهدویان در جشنواره فجر است.

فیلم "خائن کشی" ساخته مسعود کیمیایی هم مطابق انتظار، بازتاب‌های متفاوتی داشته است. فریدون جیرانی نویسنده و کارگردان سینما در یادداشتی آن را از بهترین فیلم‌های مسعود کیمیایی در سال‌های اخیر دانسته و از بازی مهران مدیری و سارا بهرامی ستایش کرده است. اما تعدادی از تماشاگران و روزنامه‌نگاران در شبکه‌های اجتماعی نظری کاملا معکوس دارند و بخصوص از بازی مهران مدیری انتقاد کرده‌اند.

همچنین هادی حجازی‌فر که با اولین فیلمش در مقام کارگردان یعنی "موقعیت مهدی" به جشنواره شرکت کرده، با استقبال نسبی مواجه شده است. این تنها فیلم جنگی حاضر در جشنواره است که داستان مهدی و حمید باکری در دوران جنگ با عراق را به تصویر کشیده و نسخه سینمایی سریالی است که برای تلویزیون ایران ساخته می‌شود. رضا میرکریمی که بعد از مسعود کیمیایی باسابقه‌ترین کارگردان جشنواره چهلم است، فیلم "نگهبان شب" را به این رویداد رسانده است و به نظر می‌رسد یکی از مدعیان دریافت جایزه در رشته‌های مختلف باشد. هرچند که برخی رسانه‌ها و تماشاگران از روند کند پیش‌روی داستان این فیلم انتقاد کرده‌اند.

جشنواره کرونا زده و سالن‌های خالی

برگزاری این دوره جشنواره فجر با موج ششم شیوع کووید-۱۹ و هشدارهای وزارت بهداشت همراه شد و به همین دلیل هنگام پیش‌فروش بلیت‌ها اعلام شد که برای ۷۰ درصد ظرفیت سالن‌ها بلیت فروخته می‌شود. اما تصاویری که برخی رسانه‌ها از سالن‌های سینما منتشر کردند، نشان از استقبال اندک مردم بود. یک روزنامه‌نگار هم در صفحه توییتر خود تصاویری از سایت‌های فروش بلیت منتشر کرد که نشان می‌داد بیشتر صندلی‌ها خالی مانده است.

اما شیوع کرونا فقط روی استقبال تماشاگران تاثیر نگذاشت و برگزار کنندگان جشنواره را هم دچار دردسر کرد. چند روز قبل از جشنواره روابط عمومی جشنواره از ابتلای مسعود نقاش‌زاده دبیر جشنواره به کرونا خبر داد و در روزهای اول جشنواره خبری از حضور او نبود. حتی برخی رسانه‌ها از اختلافات داخلی بین او و مسئولان سینمایی وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی خبر دادند و گفتند آقای نقاش‌زاده به نشانه "قهر" در جشنواره شرکت نمی‌کند. البته محمد خزاعی که برای بازدید از جشنواره به برج میلاد رفته بود، خبر داد که تست کرونای دبیر جشنواره بار دیگر "مثبت" شده است. اما یک روز بعد مسعود نقاش‌زاده در همان محل نشست خبری برگزار کرد و حضور او در تناقض با حرف‌های مقام بالادستش بود.

امسال نحوه برخورد نیروی انتظامی مستقر در برج میلاد با مهمانان جشنواره در شبکه‌های اجتماعی بازتاب فراوانی داشت. چند خبرنگار نوشتند که از حضور آنها در سالن نمایش فیلم‌ها به دلیل "پوشش نامناسب" جلوگیری شده است و سخت‌گیری به حدی بود که دبیر جشنواره در نشست خبری با رسانه‌ها با سوالی در این زمینه مواجه شد. او گفت هرچند که حجاب "قانون" است، اما گزارش‌هایی درباره شیوه تذکر به نمایندگان رسانه‌ها به او رسیده که پیگیری خواهد کرد.

اختلاف‌های پشت پرده "انقلابی‌ها"

اتفاق کم‌سابقه این دوره از جشنواره، انتقاد چهره‌ها و رسانه‌های همسو با مدیران آن است. محمود گبرلو منتقد و مجری سابق تلویزیون که از افراد نزدیک به جریان اصولگرا شناخته می‌شود، در صفحه اینستاگرام خود به شدت از مدیریت دبیر دوره چهلم جشنواره انتقاد کرد. از سوی دیگر سعید الهی دیگر روزنامه‌نگار اصولگرا که سابقه مدیریت فرهنگی در دولت آقای احمدی‌نژاد را در کارنامه دارد و امسال هم "مدیریت برنامه‌های فرهنگی" جشنواره را بر عهده دارد، با انتشار یادداشتی چند "توصیه" برای برگزاری این رویداد سینمایی مطرح کرد که رنگ و بوی انتقادی دارد.

از سوی دیگر، سایت سینماپرس که صاحب امتیاز آن "جامعه اسلامی هنرمندان" از تشکل‌های نزدیک به اصولگرایان است، چندین گزارش درباره جشنواره منتشر کرده است که اغلب آنها شیوه برگزاری و دبیر جشنواره را زیر سوال می‌برد. در یکی از مطالب این سایت که درباره حضور مسعود نقاش زاده در جشنواره بعد از ابتلا به کرونا منتشر شده است، تعبیر کنایه‌آمیز"تشریف فرما شدن دبیر جشنواره در روزهای میانی" در تیتر به کار رفته است که نشان می‌دهد تا چه حد از انتصاب آقای نقاش‌ زاده و عملکرد او خشمگین هستند.

ظاهرا سینماگران حامی ابراهیم رئیسی که خود را "ارزشی و انقلابی" می‌خوانند و بیشترشان حامی آقای احمدی نژاد هم بودند و در دوران ریاست جمهوری او پست‌های مدیریتی برعهده داشتند یا پروژه‌های بزرگ سینمایی با بودجه دولتی در اختیارشان بود، بعد از هشت سال دچار اختلاف‌هایی شده‌اند و چهلمین دوره جشنواره فیلم فجر می‌تواند اولین صحنه نمایش این شکاف باشد.

فهرست برگزیدگان جشنواره فجر و شیوه تقسیم جوایز همیشه جنجالی بوده است. به جز سینماگران و رسانه‌ها و تماشاگران که هر سال به آرای داوران خرده می‌گیرند، سهم اختصاص یافته از جوایز به سینماگران "خودی" یا فیلم‌های مورد علاقه جریان اصولگرا هم خبرساز می‌شود. با توجه به اختلاف‌هایی که امسال در این جریان بروز کرده است، به نظر می‌رسد هیات داوری جشنواره امسال کار سختی برای جلب رضایت آنها در پیش دارد.