نیم قرن خرید تسلیحاتی ایران از بریتانیا (۵)؛ کارگزاران سلطنتی و "عملیات شستشو"

دو روز بعد فسخ اولین قرارداد، در پارلمان بریتانیا درباره تصویب قانون کارگزاران سلطنتی بحث بود. کارگزاران سلطنتی در آن زمان مالک ام‌تی‌اس بود یا اینطور تصور می‌شد.

جف روکر یکی از نمایندگان موافق تصویب این طرح در پارلمان انتقاد کرد که چرا تصویب طرح سه سال طول کشیده است. تردیدی نبود که پس از تعدادی سرمایه‌گذاری فاجعه‌بار، رسوایی و تحقیق و تفحص سعی بر این بود که این نهاد در چارچوب قانونی مشخص‌تر و محدودتری قرار بگیرد. آقای روکر درباره "سوء استفاده" از بودجه کارگزاران سلطنتی گفت: "من فکر می‌کنم باید مرتب اعمال کارگزاران سلطنتی را به مردم یادآوری کرد و این واقعیت که دولت یعنی همان مالیات‌دهندگان بارها مجبور شدند به نجات "بازیگران حاشیه‌ای سیتی (مرکز مالی لندن] بیایند."

او از دولت بریتانیا انتقاد کرد که بجای آنکه تصمیم‌هایش را درباره کارگزاران سلطنتی و ام‌تی‌اس اعلام کند، آنها را بصورت پرسش در دهان برخی نمایندگان می‌گذارد. او گفت ۲۴ نوامبر سال گذشته، از همین شیوه استفاده شد تا فرد مالی وزیر دفاع بریتانیا بگوید که نام ام‌تی‌اس به آی‌ام‌اس تغییر کرده است. در وبسایت ثبت شرکت‌های بریتانیا تغییر نام به تاریخ ۳۱ دسامبر ۱۹۷۸ ثبت شده است.

جف روکر همچنین گفت: "در سال ۱۹۷۷، کارگزاران سلطنتی تقریبا هر روز اسباب نگرانی پارلمان بودند. ام‌تی‌اس نامش به خدمات بین‌المللی نظامی (آی‌ام‌اس) تغییر کرد کرد و پاسخگویی درباره آن از وزارت توسعه خارجی به وزارت دفاع منتقل شد. این بزرگترین ارتکاب عملیات شستشو در این دهه به نظر می‌رسد."

با همین سوال‌های "گذاشته شده" در دهان نمایندگان، مشخص شد که در ۲۴ ژانویه (۴بهمن) سهام ام‌تی‌اس به وزارت دفاع منتقل شده، یک روز قبل از انتشار متن قانون جدید کارگزاران سلطنتی و دو روز پیش از اینکه ایران اولین قرارداد را فسخ کند.

آقای روکر همچنین گفت: "‌بعضی کمیسیون‌هایی که به کسانی که برای ام‌تی‌اس کار می‌کنند پرداخت شده یا آنها کسب کرده‌اند -باید از لغت کسب کردن استفاده کنم- مثل شاپور ریپورتر معروف که به سه میلیون پوند کمیسیون برای حراج یا فروش هشتصد تانک چیفتن به شاه ایران شهرت دارد. این خودش کمیسیونی است، سه میلیون پوند. خوب شد که شاه کنکورد نخرید. من مطلع شده‌ام که سر شاپور ریپورتر از طریق ام‌تی‌اس ده میلیون پوند کمیسیون خواهد گرفت چون او واسطه -اسم باکلاسش مشاور است - کارگزارن سلطنتی و ام‌تی‌اس و وزارت دفاع و بخش موشکی شرکت هواپیماسازی بریتانیا (BAC) و شرکت سیستم‌های الکترونیک مارکونی بود."

یکی از سوال‌هایی که در دهان نمایندگان "گذاشته شده" بود، ۲۰ آذر ۱۳۵۷ (۱۱ دسامبر ۱۹۷۸) در پارلمان مطرح شد که نشان می‌داد مسئولیت ام‌تی‌اس به وزیر دفاع بریتانیا منتقل شده بود.

حکومت سلطنتی در ایران سه روز بعد سرنگون شد و حکومت انقلابی جایش را گرفت. با وجود لغو قراردادها آی‌ام‌اس از قراردادهای جدید ناامید نبود و در آبان سال ۱۳۵۸، هیو بریدن معاون وزیر دفاع بریتانیا - همان کسی که حدود سه ماه پیش به مدیرمالی آی‌ام‌اس دستور داده بود"حتی یک ریال" به ایران نپردازد- به تهران سفر کرد و با یک تفاهم نامه جدید با دولت موقت مهدی بازرگان -وزیر دفاعش مصطفی چمران بود- به لندن بازگشت و ایران برای خرید مهمات ۲.۵ میلیون پوند پیش پرداخت داد. سه روز بعد "دانشجویان پیرو خط امام" سفارت آمریکا را اشغال کردند و این معامله صورت نگرفت. مشخص نیست که آیا آی‌ام‌اس این ۲.۵ میلیون پوند را به ایران برگردانده یا همچنان در اختیار دارد.

کارگزاران سلطنتی

از سال ۱۷۴۹ کارگزارانی برای مدیریت مالی مستعمرات بریتانیا منصوب شدند تا اینکه در ۱۸۸۳ نهادی تشکیل شد به نام کارگزاران سلطنتی (Crown Agents). این نهاد بر مبنایی اداری تشکیل شده نه بر مبنای حقوقی یا شرکتی، با اینکه زیر نظر وزیر مستعمرات بود بر آن نظارت پارلمانی وجود نداشت. این نهاد جزئی از دولت محسوب نمی‌شد و کارکنانش مدیران دولتی محسوب نمی‌شدند بلکه خدمت‌گزاران سلطنت بودند.

در طول سال‌ها تغییرات ساختاری زیادی در این نهاد به وجود آمد از جمله آنکه زیر نظر وزیر توسعه خارجی قرار گرفت. هدف از آن رسیدگی به امور کارگزاران سلطنتی در مستعمرات بود که معمولا در سرزمین‌ها دور بودند و دسترسی آنها به لندن برای گرداندن کارها آسان نبود. در سال ۱۹۳۲ حوزه فعالیت کارگزاران سلطنتی از مستعمرات به کشورهای خارجی گسترش یافت.

در سال ۱۹۵۴ نام آن به کارگزاران سلطنتی دولت‌ها و تشکیلات اداری تغییر یافت. کارگزاران سلطنتی در سال ۱۹۶۷ تغییرات وسیعی کرد و تعداد دفترهایش در خارج بریتانیا پنج برابر شد. شرکت ‌ام‌‎تی‌اس را هم در همان سال تاسیس کردند.

از اوایل دهه هفتاد میلادی کارگزاران سلطنتی با مشکلات مالی بسیار شدیدی روبرو شد که با پول مالیات‌دهندگان به آن کمک شد. در سال ۱۹۷۴ سر جان کاکنی کارگزار ارشد سلطنتی شد تا وضعیت مالی وخیم این نهاد را سر و سامانی دهد.

در سال ۱۹۷۹ مسئولیت ام‌تی‌اس از کارگزاران سلطنتی به وزارت دفاع منتقل شد و در سال ۱۹۹۷ کارگزاران سلطنتی خصوصی شد.

قسمت‌های قبلی:

قسمت‌های بعدی: