دردسرهای 'آداب بی‌قراری' برای یعقوب یادعلی

یعقوب یادعلی،رمان‌نویس ایرانی، برای "آداب بی‌قراری" هم به زندان افتاد و هم برنده بهترین رمان دوره پنجم جایزه گلشیری شد.

او در سن ۵۱ سالگی در بوستون آمریکا درگذشت.

آقای یادعلی در سال ۱۳۴۹ در نجف‌آباد اصفهان به دنیا آمد و در رشته فیلم‌سازی تحصیل کرده بود و سپس به داستان‌نویسی و رمان‌نویسی روی آورد. او چند سالی در صدا وسیمای یاسوج، مرکز استان کهکیلویه و بویراحمد مشغول به کار بود.

هوشنگ گلشیری از جمله سرشناس‌ترین نویسندگان ایرانی بود که پس از مرگش در سال ۱۳۷۹، فرزانه طاهری همسر و شماری از دوستدارانش جایزه‌ای به نام او بنیاد نهادند. این جایزه چندین سال ادامه داشت و با فشار حکومت ایران، مسئولان این جایزه تصمیم گرفتند آن را تعطیل کنند.

بیشتر بخوانید:

احمد حسن‌زاده، داستان نویس و از دوستان یعقوب یادعلی به نقل از همسرآقای یادعلی گفته که او برای سیگار کشیدن از خانه خارج شده اما چون بازگشتش طولانی می‌شود، همسرش به دنبال او می‌رود و می‌بیند در برف‌ها افتاده است. گفته می‌شود او بر اثر ایست قلبی درگذشته است.

یعقوب یادعلی بیماری خاصی از جمله بیماری قلبی نداشته است.

از آقای یادعلی آثاری همچون آداب بی‌قراری، حالت‌ها در حیاط، احتمال پرسه و شوخی، متغیر منصور، آداب دنیا، آمرزش زمینی به جا مانده که در این میان، رمان آداب بی‌قراری خبرساز شد.

دردسر 'آداب بی‌قراری'

داستان آداب بی‌قراری مربوط به رابطه مهندسی با همسرش است و از قرار معلوم می‌خواهد به زندگی زناشویی‌اش خاتمه دهد و زندگی تازه‌ای آغاز کند. برای اجرای آن، نقشه‌های جنایی می‌کشد و چون بخش عمده‌ای از رمان، درذهن شخصیت اصلی رمان می‌گذرد، احتمالا این نقشه‌ها عمدتا در ذهن او باقی می‌مانند و عملی نمی‌شوند.

در بخشی از این رمان، شخصیت داستانی با زنی از قوم لر به‌نام تاجماه رابطه عاشقانه برقرار می‌کند و این موضوع باعث می‌شود هیاهویی بر سر آن ایجاد شود.

در سال ۱۳۸۴ آقای یادعلی به "توهین به یکی از اقوام ایرانی، افترا و نشر اکاذیب" در داستان‌هایش متهم شد و حدود دو ماه را در بازداشت به سر برد. در واقع، شکایت از او، بر اساس ماجراهایی بود که در رمان "آداب بی قراری" و داستان کوتاه "زنی که نبود" در مجموعه داستان "حالت‌ها در حیاط" می‌گذشت.

شاکی آقای یادعلی یکی از کارمندان دادگستری استان کهکیلویه و بویراحمد بود.

ماجرا از زبان نویسنده

آقای یادعلی که خود از ایل بختیاری بود درباره این شکایت گفت که در آثارش هیچ قصد توهین به اقوام را نداشته است و تاکید کرد که "۹۹ درصد معترضان به من و آثارم حتی داستان‌های مرا نخوانده‌اند. خیلی از آنها حتی نمی‌دانند که این مطالب تنها در قالب داستانی نوشته شده که بر مبنای تخیل محض شکل گرفته."

این نویسنده درباره علت وضعیت پیش آمده گفت: "چند نفر از همکاران من در صدا و سیمای یاسوج به دلایل شخصی بخشی از این کتاب‌های مرا کپی گرفتند و اول در اداره و سپس در شهر پخش کردند، آن هم با این ادعا که من در نوشته‌هایم به یک قومیت و البته به شخصیت زن ایلیاتی توهین کرده‌ام. به همین خاطر نهادهای مربوطه نسبت به این موضوع حساس شدند و بعد از چند جلسه بازجویی یک قرار بازداشت موقت دوماهه برای من صادر شد."

توضیح وکیل نویسنده

در حالی از آقای یادعلی شکایت شد که کتاب‌های او از وزارت ارشاد اسلامی که سانسور کتاب‌ها زیر نظر این نهاد حکومتی انجام می‌شود، مجوز قانونی دریافت کرده بود.

صالح نیکبخت، وکیل آقای یادعلی در آن زمان درباره شکایت از موکلش به بخش فارسی بی‌بی‌سی گفت: "شرط تحقق هر یک از موارد سه گانه اتهامی طرح شده در کیفرخواست وجود شاکی خصوصی است. در حالی که این پرونده جز یک نفر هیچ شاکی خصوصی دیگری ندارد، که او نیز از طرف خود و خانواده‌‌اش و به عنوان مدافع قوم لر، بدون آنکه از جانب کس دیگری سمت وکالت داشته باشد، علیه آقای یادعلی شکایت کرده است."

آقای نیکبخت گفت اما دو هفته پس از بازداشت آقای یادعلی، شکایت شاکی ثبت شده و ابتداء پای یک نهاد امنیتی در میان بوده است: "در واقع آقای یادعلی دو هفته قبل از اعلام شکایت شاکی از طرف یکی از نهادهای امنیتی دستگیر و گزارش پرونده او به دادگاه ارسال شده بود."

این وکیل دادگستری در بخشی از دفاعیات خود درباره داستان "آداب بی‌قراری" گفت: "دلبستگی عاطفی بین شخصیت داستانی تاجماه و کامران خسروی صرفا جنبه صوری دارد و به این معنا نیست که خانم تاجماه نماینده قوم لر است."

او در همین رابطه اضافه کرد: "استنباط شاکی از این مسئله، اگر ناشی از اختلافات شخصی نباشد، نشانه بی‌اطلاعی او از تکنیک داستان نویسی و روند خلق شخصیت ها در یک داستان است. وانگهی فرد شاکی نه خود شخصیت داستانی است و نه هیچ نسبتی با شخصیت صوری داستان (تاجماه) دارد."

اعتراضات به حکم نویسنده

کانون نویسندگان ایران پیش از دادگاه در بیانیه‌ای اعتراض خود را به دستگیری و محاکمه این نویسنده ابراز کرد: "کانون نویسندگان ایران، مطابق منشور خود، احضار و محاکمه اهل قلم را به دلیل نوشته‌هاشان محکوم می‌کند، مانند همیشه بر ضرورت لغو هرگونه سانسور تاکید می‌ورزد و خواستار رعایت حق همگان در برخورداری از آزادی اندیشه و بیان و توقف پیگرد این نویسنده است."

اما ماجرای آداب بی‌قراری پایان نیافت. آقای یادعلی ابتداء به "۳ ماه حبس تعزیری و ۹ ماه حبس تعلیقی مشروط به نوشتن ۴ مقاله سفارشی" محکوم شد ولی با درخواست تجدیدنظر حکم او سنگین‌تر و "بی‌سابقه" شد و به یک سال حبس تعزیری افزایش یافت.

شماری از نویسندگان در دفاع از آقای یادعلی به حکم و روند دادگاه اعتراض کردند.

انجمن جهانی قلم، نیز پرونده‌ ویژه‌ای را به عنوان یکی از پنج پرونده‌ ویژه سال خود، برای یعقوب یادعلی تشکیل داد تا وضع او را "به طور اختصاصی" پیگیری ‌کند.

آقای یادعلی درباره محکومیتش گفت: "من از صدور این حکم متاسف و متعجب هستم، تاسف از این بابت است که این ماجرا از ابتدا بیشتر به یک بازی هولناک شبیه بود و تعجب از جهت تشدید حکم دادگاه بدوی توسط دادگاه تجدیدنظر."

حسین سناپور، نویسنده و رمان‌نویس گفت که از محاکمه یعقوب یادعلی تا سال‌ها بعد، یاد خواهد شد. او در این رابطه افزود: "در حیطه قلم کسی آن را فراموش نخواهد کرد، نکته شاید مهم‌تری را نیز به همه‌مان یادآوری کرد و آن اینکه داستان چقدر در ممالکی مثل ما دستخوش سوء‌تفاهم است و چه به سادگی کسانی آن را دستاویز سوء‌برداشت‌ها و یا حتی اغراض شخصی خود می‌کنند."

آقای سناپور، دلیل اصلی محاکمه یادعلی و "وجود ممیزی در ارشاد و خودسانسوری" نویسندگان را تلقی عوام از نویسنده می‌داند.

در سال ۱۳۹۱، دادگاه تجدیدنظر استان کهگیلویه و بویراحمد محکومیت پیشین یعقوب یادعلی را نقض و او را از اتهامات وارده تبرئه کرد.

آقای یادعلی سپس به آمریکا رفت و تا زمان مرگ ساکن آنجا بود.