تست تعیین جنسیت در مسابقات ورزشی چرا و از کجا شروع شد؟

پروانه حسینی، مدرس سیاست بهداشت و زنان در سری مقالاتی برای صفحه ناظران با اشاره به زمینه تاریخی شروع تردید در مورد جنسیت ورزشکاران زن و تقاضا برای الزامی شدن آزمایش تعیین جنسیت و تحولات آزمایش تعیین جنسیت در طی هفتاد سال گذشته، به چالش ها و تازه ترین مقررات نهادهای مرجع ورزشی پرداخته است.

تقسیم بندی ورزشکاران به دو دسته زنان و مردان به نظر طبیعی و بدیهی می رسد ولی سال هاست که تعیین معیار دقیق برای این تقسیم بندی تبدیل به مسئله ای چالشی و پر مناقشه برای نهادهای سیاستگذار ورزشی از جمله کمیته بین المللی المپیک و فدراسیون های ورزشی و نهادهای برگزار کننده مسابقات شده است.

این سری مقاله شامل سه قسمت خواهد بود. قسمت اول، مفاهیم اولیه و زمینه تاریخی به وجود آمدن آمدن تردید در جنسیت ورزشکاران زن و شروع آزمایش تعیین جنسیت در مسابقات؛ قسمت دوم، شروع آزمایش های تعیین جنسیت زنان ورزشکار با روش معاینه بدنی و سپس آزمایش ژنتیک؛ قسمت سوم، دوران تردید بر قطعیت علمی آزمایش تعیین جنسیت و روند آزمون و خطاهای آزمایشات هورمونی.

ذکر این نکته در مقدمه لازم است که هویت جنسی یک انسان می تواند از ترکیبی از جنس و جنسیت به علاوه گرایش جنسی او شکل بگیرد. در این ترکیب لزومی ندارد که جنس و جنسیت با هم همخوان باشند. وقتی می گوییم جنس یک انسان زن یا مرد است به بیولوژی او اشاره می کنیم. جنسیت اما یک برساخته اجتماعی است. در متون ورزشی انگلیسی از هر دو اصطلاح تعیین جنسیت (Gender verification) و تعیین جنس (Sex verification ) استفاده می شود. از آنجایی که اصطلاح تعیین جنسیت (به معنی جنس) در متون ورزشی فارسی رایج تر در این سری مقاله از همین اصطلاح استفاده می شود و به مرور دو اصطلاح تعیین جنس و جنسیت در حوزه ورزش دقیق تر و شفافتر می شوند.

تا دهه ۱۹۳۰ ورزشکاران زن به صرف ادعای زن بودن در مسابقات ورزشی در دسته زنان قرار می گرفتند و مانعی برای آنها پیش نمی آمد. سپس زمزمه های تردید در جنسیت بعضی از ورزشکاران زن شروع شد و به تدریج بالا گرفت. عوامل مختلف ورزشی، علمی و سیاسی در به وجود آمدن تردید در جنسیت ورزشکاران و بعد پیشنهاد و سرانجام الزامی شدن آزمایش تعیین جنسیت ورزشکاران زن در نیمه قرن بیستم نقش داشتند.

بیشتر بخوانید:

عامل ورزشی: گسترش حضور زنان در مسابقات بین المللی و المپیک

مهمترین عاملی که در اوایل قرن بیستم توجه سیاستگذاران ورزشی و رسانه ها را به ورزش زنان جلب کرد گسترش و افزایش حضور زنان ورزشکار در مسابقات بین المللی به ویژه المپیک بود. زنان در سال ۱۹۰۰ وارد مسابقات المپیک شدند. ابتدا از دو ورزش گلف و تنیس شروع کردند و به تدریج در مدت بیست سال توانستند در رشته های تیر و کمان،‌ اسکیت، ورزش های آبی و شمشیربازی المپیک نیز شرکت کنند. در سال ۱۹۲۸ زنان موفق شدند در رشته های دو و میدانی و ژیمناستیک در المپیک مسابقه دهند. نسبت تعداد زنان به مردان از دو درصد در سال ۱۹۰۰ به ده درصد در سال ۱۹۲۸ و بیست درصد در ۱۹۶۰ رسید.

عامل علمی: تحولات علمی و اولین جراحی های تغییر جنسیت

همزمان با افزایش حضور زنان در مسابقات بین المللی ورزشی تحولاتی در علم پیش آمد که به نوبه خود در برجسته شدن موضوع جنسیت در ورزش تاثیر ویژه ای داشت.

در دهه ۱۹۳۰ جهان شاهد اولین جراحی های تغییر جنسیت (reassignment surgery gender) بود. این موضوع زمانی در ورزش توجه بیشتری را جلب کرد که دو قهرمان شناخته شده زن طی چند عمل جراحی تغییر جنسیت دادند.

زنکا کوبلف که صاحب چندین مدال ملی و جهانی بود و در مسابقات جهانی زنان لندن ۱۹۳۴ برنده دو مدال شده بود در سال ۱۹۳۶ با عمل جراحی تغییر جنسیت داد و نام خود را به زنک کوبک تغییر داد و ورزش قهرمانی را کنار گذاشت. ماری ادیث لوییز واتسن که در دهه ۱۰۲۰ بارها در پرتاب وزنه و دیسک و نیزه به مقام قهرمانی ملی و جهانی رسیده بود نیز در سال ۱۹۳۶ چند بار زیر تیغ جراحی "اصلاح" جنسیت رفت و نام مارک واستون را به جای نام قبلی برای خود برگزید و ورزش قهرمانی را کنار گذاشت.

عامل سیاسی: المپیک برلین و شروع تقاضای آزمایش تعیین جنسیت ورزشکاران زن

بستر سیاسی دهه ۱۹۳۰ نقش قابل توجهی در زمینه سازی برای شروع الزامی شدن آزمایش تعیین جنسیت زنان ورزشکار در مسابقات مهم بین المللی دارد. المپیک ۱۹۳۶ در آلمان نازی و با حضور شخص هیتلر برگزار شد. این مسابقات برای هیتلر و حزب نازی فرصتی برای نمایش برتری نژاد سفید آریایی محسوب می شد. فضای مسابقات با علامت های صلیب شکسته نازی تزیین شده بود. هیتلر تمایلی نداشت که یهودیان و غیرسفیدپوستان در این مسابقات بر سکوهای قهرمانی بایستند.

قهرمانی جسی اونز - دونده سیاه پوست امریکایی- برای او خوشایند نبود. در این المپیک از طریق یک منبع ناشناس در مورد جنسیت هلن استفن، قهرمان آمریکایی دو و میدانی، تردید به وجود آمد. یکی از دلایل شهرت هلن استفن این بود که گفته می شد هرگز در هیچ مسابقه ای نباخته است و در رشته های مختلف دو و میدانی چندین مدال ملی و بین المللی برده و رکورد‌‌شکنی کرده بود. کمیته پزشکی المپیک او را معاینه کرد و اعلام کرد که او زن است. درست بعد از مسابقات المپیک برلین ۱۹۳۶ رئیس کمیته المپیک امریکا- اوری براندج- در مقاله ای در نشریه تایمز نوشت که لازم است برای رفع آنچه او ابهاماتی در جنسیت برخی از ورزشکاران می خواند روشی برای معاینه زنان ورزشکاران در مسابقات بین المللی اتخاذ شود.

یکی از ورزشکاران دو و میدانی زن که آلمان روی او حساب می کرد دورا راتجن بود. ماجرای دورا راتجن، قهرمان پرش ارتفاع، در افزایش تردید در مورد جنسیت قهرمانان زن و درخواست انجام آزمایش تعیین جنسیت در مسابقات بین المللی تاثیر داشت. جنسیت دورا راتجن در مسابقات زیر سوال نرفت ولی او یک روز در سال ۱۹۳۸ داشت با قطار از وین به کلن می رفت که مامور قطار به او شک کرد و به پلیس خبر داد که یک مرد با لباس زنانه سوار قطار شده است. پلیس دورا را گرفت و یک پزشک معاینه اش کرد و اعلام کرد که او مرد است ولی بدنی غیرمتعارف دارد. بعد از مدتی بررسی پرونده قضایی و پزشکی او دادگاه اینگونه رای داد که دورا راتجن قصد تقلب در مسابقات نداشته است زیرا که بدنی نامتعارف دارد و طبق ادعای خانواده اش از بدو تولد به عنوان دختر شناخته و بزرگ شده. دورا راتجن که خود نیز دچار سردرگمی و ترس شده بود اعلام کرد که ورزش قهرمانی را کنار می گذارد. او سپس اسمش را به در و بعد به هانریش تغییر داد.

سال ها بعد در سال ۱۹۶۶ مجله تایمز نوشت که دورا اعتراف کرده بود که نازی ها او را وادار کرده بودند که برای کسب افتخار برای آلمان در نقش زن وارد مسابقات شود. طبق این گزارش رقیب اصلی دورا در درون آلمان ورزشکار زن یهودی بوده و هیتلر نمی خواسته یک یهودی به عنوان نماینده آلمان در المپیک بدرخشد و قهرمان ملی شود و به این دلیل دورا را با وجود ابهاماتی که در هویت جنسی ش وجود داشت تشویق یا وادار کردند که با هویت زن به عنوان نماینده آلمان در مسابقات شرکت کند. این معما هنوز به جواب قطعی نرسیده ولی ماجرای دورا راتجن بر زیر سوال رفتن جنسیت قهرمانان زن تاثیر گذاشت.

سرانجام ترکیبی از عوامل ورزشی، علمی، و سیاسی موجب شد که آزمایش تعیین جنسیت در مسابقات مهم بین المللی برای همه زنان ورزشکار شرکت کننده الزامی شود. برای اولین بار در سال ۱۹۵۰ در مسابقات بین المللی قهرمانی دو و میدانی بلژیک ورزشکاران زن ملزم به انجام آزمایش تعیین جنسیت شدند. از آن زمان تا کنون آزمایش تعیین جنسیت همراه با تحولات علمی و اجتماعی و سیاسی دچار چندین تغییر اساسی شده است.